ఇతి తస్మిన్ స్థితే యాతో మణిర్ ఉడ్డీయ సిద్ధయః । త్యజన్తి హ్య్ అవమన్తారం శరా గుణమ్ ఇవోజ్ఝితాః
అతడు అక్కడే ఉన్నప్పుడు ఆ మణి ఎగిరిపోయింది, సిద్ధులు కూడా దూరమయ్యాయి. గౌరవించని వారిని శక్తులు వదిలిపోతాయి, విల్లు వదిలిన బాణాలు ఎలా పడిపోతాయో అలా.
హృత్వా ప్రాక్సమ్పదః పుంసస్ స యాతస్ సిద్ధయః కిల । ఆగతాస్ సమ్ప్రయచ్ఛన్తి సర్వం యాతా హరన్త్య్ అలమ్
అవి ముందుగా ఆ మనిషి సంపదను తీసుకెళ్లి, తర్వాత సిద్ధులు వెళ్లిపోయాయి. అవి వచ్చినప్పుడు అన్నీ ఇస్తాయి, పోయినప్పుడు అన్నీ తీసుకెళ్తాయి.
పుమాన్ భూయః క్రియాయత్నం చక్రే రత్నేన్ద్రసాధనే । నోద్విజన్తే హి కార్యేషు జనా అధ్యవసాయినః
ఆ మనిషి మళ్లీ మణిని పొందేందుకు ప్రయత్నాలు చేశాడు. ధైర్యంగా ఉండే వారు ఏ పనిలోనూ నిరుత్సాహపడరు.
దదర్శాథ కచద్రూపం కాచఖణ్డమ్ అపణ్డితః । హసద్భిర్ వఞ్చకైస్ సిద్ధైః పురస్ త్యక్తమ్ అలక్షితైః
ఆ అజ్ఞాని, సిద్ధులు నవ్వుతూ వదిలిపెట్టిన ఒక గాజు ముక్కను మణిలా చూసాడు, అది ఎవరికీ కనిపించకుండా అక్కడే పడిపోయింది.
అయం చిన్తామణిర్ ఇతి మూఢస్ తస్మిన్ స వస్తుతామ్ । బుబుధే మోహితో హ్య్ అజ్ఞో మృదం హేమేతి పశ్యతి
మూఢుడు 'ఇది మనసు కోరికలు తీరుస్తున్న రత్నం' అని భావించి, మాయలో పడిపోతాడు. అతడు మట్టిని చూసి, అది బంగారమని అనుకుంటాడు.
అష్టౌ షష్టిం ద్విషన్ మిత్రం రజ్జుం సర్పం స్థలం జలమ్ । చన్ద్రౌ ద్వౌ కురుతే చిత్తే శిశోర్ మోహో ఽమృతం విషమ్
పిల్లవాడి మనసులో ఎనిమిది అంకె అరవై ఎనిమిదిగా మారుతుంది; శత్రువు స్నేహితుడవుతాడు; తాడు పాము అవుతుంది; పొడి నేల నీటిగా కనిపిస్తుంది; రెండు చంద్రులు కనిపిస్తారు; అమృతాన్ని విషమని అనుకుంటాడు; మాయే అక్కడ రాజ్యం చేస్తుంది.
తం దగ్ధమణిమ్ ఆదాయ ప్రాక్తనీం స శ్రియం జహౌ । సర్వం చిన్తామణేర్ అస్మాత్ ప్రాప్యతే కిం ధనైర్ ఇతి
ఆ కాలిన రత్నాన్ని తీసుకుని, తన పాత సంపదను వదిలేశాడు. 'ఈ కోరిక రత్నంతో అన్నీ దొరుకుతాయి, ధనానికి అవసరం ఏముంది?' అని అనుకున్నాడు.
దేశో ఽయమ్ అసుఖో రూక్షో జనైః పాపిభిర్ ఆవృతః । కిం తద్ గేహం హతప్రాయం కే నామ మమ బన్ధవః
ఈ దేశం సుఖం లేని, కఠినమైనది; పాపులతో నిండిపోయింది. ఆ ఇల్లు దెబ్బతిన్నది, నాకు బంధువులు ఎవరు?
దూరం గత్వా యథాకామం సుఖం తిష్ఠామి సమ్పదా । ఇత్య్ ఆదాయ మణిం మూఢశ్ శూన్యం కాననమ్ ఆయయౌ
దూరంగా వెళ్లి, నా ఇష్టానుసారం సుఖంగా, ఐశ్వర్యంతో జీవిస్తాను అని ఆ మూర్ఖుడు ఆ మణిని తీసుకుని, ఎవరూ లేని అడవిలోకి వెళ్లిపోయాడు.
తత్ర కాచదలేనాసౌ తేన తామ్ ఆపదం యయౌ । కజ్జలాద్రేర్ ఇవ నిశా మౌర్ఖ్యస్యైవాఙ్గ యా సమా
అక్కడ ఆ గాజు ముక్క వల్ల అతడు కష్టాల్లో పడిపోయాడు. మూర్ఖత్వం అంధకారం ఎంత అంటే, బొగ్గు కొండపై రాత్రి పడినట్టు అది మనిషిని చుట్టేస్తుంది.
దుఃఖాని మౌర్ఖ్యవిభవేన భవన్తి యాని నైవాపదా న చ జరామరణేన తాని । సర్వాపదాం శిరసి తిష్ఠతి మౌర్ఖ్యమ్ ఏకం కృష్ణం జనస్య వపుషామ్ ఇవ కేశజాలమ్
మూర్ఖత్వ సంపద వల్ల కలిగే బాధలు, అపాయాల వల్ల కాదు, వృద్ధాప్యం లేదా మరణం వల్ల కూడా కావు. మూర్ఖత్వమే అన్ని అపాయాల మీద ముదిరి, మనుషుల శరీరాలపై నలుపు జుట్టు మాదిరిగా ఉంటుంది.
అథేమమ్ అపరం రమ్యం వృత్తాన్తం శృణు భూపతే । పరం ప్రబోధనం బుద్ధేస్ సాధో సదృశమ్ ఆత్మనః
ఇప్పుడు రాజా, ఇంకొక అందమైన కథను విను. ఇది మనస్సుకు గొప్పగా జ్ఞానం కలిగించేది, నీ వంటి మంచి మనిషికి తగినదే.
అస్తి విన్ధ్యవనే హస్తీ మహాయూథపయూథపః । అగస్త్యరుద్ధయా వృద్ధ్యా విన్ధ్యేనేవైధితస్ స్వతః
వింధ్యవనంలో ఒక గొప్ప ఏనుగు ఉంది. అది పెద్ద గుంపుకు నాయకుడు. ఆ ఏనుగు, అగస్త్యుడు ఆపిన వింధ్యపర్వతంలా, తన స్వభావంతోనే ఎంతో పెరిగింది.
వజ్రాశ్రివిషమౌ దీర్ఘౌ స్తస్ తస్య దశనౌ శితౌ । కల్పానలశిఖాతుల్యౌ సుమేరూన్మూలనక్షమౌ
ఆ ఏనుగుకు రెండు పొడవైన దంతాలు ఉన్నాయి. అవి వజ్రంలా గట్టిగా, పాములా విషముగా, యుగాంతంలో అగ్నిశిఖలవలె మండిపోతూ, సుమేరు పర్వతాన్ని కూడా పీకగల శక్తి కలవి.
స బద్ధో లోహజాలేన హస్తిపేన చ్ఛలాదితః । మునీన్ద్రేణేవ విన్ధ్యాద్రిర్ ఉపేన్ద్రేణేవ వా బడిః
ఆ ఏనుగును ఇనుప గొలుసులతో కట్టేశారు. ఏనుగుపాలకుడు మోసం చేసి పట్టుకున్నాడు. అది మునులలో అగస్త్యుడు వింధ్యపర్వతాన్ని ఆపినట్లు, ఉపేంద్రుడు బడిని జయించినట్లు.
నిబద్ధో యన్త్రణాపాశశస్త్రకుమ్భార్పితో గజః । తాం జగామ వ్యథాం వీరో న వాగ్గోచరమ్ ఏతి యా
ఆ ఏనుగును బంధాలు, కట్టులు, ఆయుధాలతో బంధించి, ఒక బందిఖానాలో పెట్టారు. అది అనుభవించిన బాధ మాటల్లో చెప్పలేనంత తీవ్రమైంది.
రిపౌ హస్తిపకే దూరాద్ గుప్తం పశ్యతి వారణః । అయస్సముద్గకే తస్మిన్ నినాయ దివసత్రయమ్
దూరంలో తన శత్రువు అయిన కాపలికుడు దాగి ఉన్నాడని గజము గమనించి, ఆ ఇనుప గదిలో మూడు రోజులు గడిపింది.
ఖేదాన్ నిగడనిర్భేదయత్నవాన్ స ఝణజ్ఝణమ్ । చకార కిఙ్కిణీక్వాణమ్ ఉపోద్ఘాతై రథో యథా
ఆనగా, బంధనాలను విరగదీసేందుకు శ్రమిస్తూ, గజము గజ్జెల మాదిరిగా శబ్దం చేస్తూ, బలంగా కొట్టిన రథం లా మోగింది.
దన్తాభ్యాం యత్నతస్ తాభ్యాం ముహూర్తద్వితయేన సః । బభఞ్జ శృఙ్ఖలాజాలం స్వర్గార్గడమ్ ఇవాసురః
రెండు దంతాలతో, ఎంతో శక్తి పెట్టి, రెండు క్షణాల్లోనే ఆ గొలుసులన్నీ విరిచి వేసింది, దానిని రాక్షసుడు స్వర్గ ద్వారాలను ధ్వంసించినట్టు.
తం తస్య నిగడచ్ఛేదమ్ అపశ్యద్ దూరతో రిపుః । బడేస్ స్వర్గావదలనం హరిర్ మేరుతటాద్ ఇవ
దూరం నుంచే, ఆ గజము బంధనాలను తెంచిన దృశ్యాన్ని శత్రువు చూశాడు, అది హరి మెరుపర్వతం పై నుండి బడి అనే రాక్షసుడు స్వర్గ ద్వారాలను ధ్వంసించడాన్ని చూసినట్టు.
తస్యావచ్ఛిన్నపాశస్య మూర్ధ్ని తాలతరో రిపుః । పపాతాక్రమతస్ స్వర్గం హరిర్ మేరోర్ బడేర్ ఇవ
ఆ శత్రువు బంధనాలు తెగిపోయినవాడై, తాటి చెట్టు మీద నుంచి కింద పడిపోయాడు. అది హరి స్వర్గాన్ని ఆశించి, మెరు లేదా బడ మీద నుంచి జారిపడినట్టు జరిగింది.
స పతన్ పాదపాన్ మోహాద్ అప్రాప్య కరిణశ్ శిరః । పపాతోర్ధ్వ్యాం ఫలం పక్వం వాతాహతమ్ ఇవాకులః
అతడు మోహంతో పడిపోతూ, ఏనుగు తలని తాకలేక, గాలికి తాకిడి తగిలిన పండిన పండు లాగ అస్తవ్యస్తంగా కిందకి జారిపోయాడు.
తం పురః పతితం దృష్ట్వా మహేభః కరుణాం యయౌ । స్ఫురత్స్ఫారగుణాస్ సన్తస్ సన్తి తిర్యగ్గతావ్ అపి
అతన్ని తన ముందే పడిపోవడం చూసి, ఆ గొప్ప ఏనుగు దయతో నిండిపోయింది. ఎందుకంటే, మంచి లక్షణాలు ఉన్న వారు, ఎంతటి స్థాయిలో ఉన్నా, పడిపోయినవారిని చూసి కరుణిస్తారు.
పతితం దలయామీతి కిం నామ మమ పౌరుషమ్ । వారణో ఽపీతి కలయన్ న జఘాన చ తం రిపుమ్
ఇప్పటికే పడిపోయినవాడిని నాశనం చేయడంలో నాకు ఏమి పరాక్రమం ఉంటుంది? నేను ఏనుగునై ఉండి, ఈ శత్రువును కొట్టడం సరికాదు అని ఆలోచించి, అతన్ని చంపలేదు.
కేవలం నిగడవ్యూహం విదార్యాశు జగామ హ । వితతం సేతుమ్ ఉత్సార్య విపులౌఘ ఇవామ్భసః
అతడు ఆ గొప్ప గొలుసుల కట్టడాన్ని చీల్చి, వేగంగా వెళ్లిపోయాడు. అది ఒక పెద్ద నీటి ప్రవాహం అడ్డదెబ్బతిన్న ఆనెంలా ఆ అడ్డంకిని చెదరగొట్టాడు.
తమ్ అనాదృత్య మాతఙ్గో భఙ్క్త్వా జాలం జవాద్ యయౌ । విదార్య మేఘసఙ్ఘాతం నభసీవ దివాకరః
ఆనెను పట్టించుకోకుండా, ఆ మాతంగుడు వలాన్ని పగలగొట్టి, వేగంగా వెళ్లిపోయాడు. అది ఆకాశంలో మేఘాలను విడదీస్తూ సూర్యుడు వెలిగినట్లు అయింది.
గతే గజే సముత్తస్థౌ హస్తిపస్ స్వస్థదేహధీః । గజేనైవ సమం తస్య వ్యథా దూరతరం గతా
ఆనె వెళ్లిపోయిన తర్వాత, మాతంగుడు లేచి, తన శరీరమూ మనసూ మళ్లీ కుదుటపడిపోయాయి. ఆ ఆనె దూరమైనప్పుడు, అతని బాధ కూడా దూరమైంది.
ప్రోత్తాలతాలవిటపాత్ స తథా పతితో ఽపి సన్ । న భేదమ్ ఆప దుర్భేదా మన్యే దేహా దురాత్మనామ్
అతడు ఆ ఎత్తయిన తాటి చెట్టు మీద నుంచి పడిపోయినా, ఏమీ కాలేదు. దుష్టుల శరీరాలు విచ్ఛిన్నం చేయడం ఎంత కష్టమో అనిపిస్తోంది.
వర్ధతే ప్రావృషీవాబ్దః కుకార్యేష్వ్ అసతాం బలమ్ । అతీవాసీత్ సముత్సాహీ స గజాక్రమణే తదా
వర్షాకాలంలో నది ఎలా పొంగిపోతుందో, చెడు మనుషుల బలమూ చెడ్డ పనుల్లో అలాగే పెరుగుతుంది. అప్పుడు అతడు ఏనుగును దాడి చేయడానికి చాలా ఉత్సాహంగా ఉన్నాడు.
వారణారిర్ అసింహో ఽసౌ గతేభో దుఃఖమ్ ఆయయౌ । ఆగత్యోపగతే ఽన్తర్ధిం నిధాన ఇవ నిర్ధనః
ఏనుగుకు శత్రువు అయిన సింహం, ఏనుగు వెళ్లిపోయిన తర్వాత బాధపడ్డాడు. వచ్చి, అతడిని కనిపెట్టక పోయి, ఖాళీ నిధిలోకి వచ్చిన పేదవాడిలా అక్కడి నుండి కనిపించకుండా పోయాడు.