న కేచన తథా భావాశ్ చేతశ్ శీతలయన్తి మే । రాజ్యలాభాదయో ఽప్య్ ఏతే యథా సాధుసమాగమః
ధర్మాత్ముల సాంగత్యం నాకు ఎంత ఆనందాన్ని, మనశ్శాంతిని ఇస్తుందో, రాజ్యం లభించినా, ఇంకెన్ని గొప్ప విజయాలు సాధించినా, అంత సంతోషం నాకు కలగదు.
నిరర్గలతయా యత్ర సామ్యమ్ ఏవ విజృమ్భతే । ముక్తరాగాదిమననం తన్ న కస్య సుఖావహమ్
ఎక్కడైతే మనసులో ఏ మాత్రం మోహం లేకుండా, అంతా సమంగా కనిపించే స్థితి కలుగుతుందో, అలాంటి ఆలోచన ఎవరికైనా నిజంగా ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
ఏవంవాదిన ఏవాస్య వాక్యమ్ ఆక్షిప్య భూపతేః । భూయః ప్రోవాచ చూడాలా మునిదారకరూపిణీ
అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, రాజు మాటను ఆపి, మునిదారకుడి రూపంలో ఉన్న చూడాలా మళ్లీ ఇలా చెప్పింది.
ఆస్తామ్ ఏషా కథా తావత్ సర్వం తే వర్ణితం మయా । త్వం మే కథయ హే సాధో కస్ త్వమ్ అద్రౌ కరోషి కిమ్
ఈ కథను ఇక్కడే ఆపేద్దాం; నీకు కావాల్సినంత చెప్పాను. ఇప్పుడు నీవు ఎవరో, ఈ కొండల్లో ఏమి చేస్తున్నావో చెప్పు, ఓ సద్గుణసంపన్నుడా!
కియత్పర్యవసానేయం తవ వా వనవాసితా । సత్యం కథయ నాసత్యం వక్తుం జానాతి తాపసః
నీకు అడవిలో నివసించడం ఎంత కాలంగా జరుగుతోంది? నిజం చెప్పు, అసత్యం చెప్పడం తపస్వికి తెలియదు.
దేవపుత్రో ఽసి జానాసి సర్వమ్ ఏవ యథాస్థితమ్ । లోకవృత్తాన్తతజ్జ్ఞో ఽసి కిమ్ అన్యత్ కథయామ్య్ అహమ్
నీవు దేవతా పుత్రుడవు, నీకు అన్నీ యథాతథంగా తెలుసు. లోకంలో జరిగే సంగతులన్నీ నీకు తెలిసినవే. ఇంకేమి చెప్పగలను?
సంసారభయభీతత్వాన్ నివసామి వనాన్తరే । జానతో ఽపి హి హాసాయ కథయామ్య్ ఏవ తే మనాక్
సంసార భయంతోనే నేను అడవి లోపల నివసిస్తున్నాను. నీవు ఇదంతా తెలిసినా, మాట కోసం నీకు చెప్పుతున్నాను.
శిఖిధ్వజో ఽహం భూపాలస్ త్యక్త్వా రాజ్యమ్ ఇహ స్థితః । భృశం భీతో ఽస్మి తత్త్వజ్ఞ సంసృతౌ జన్మనః పునః
నేను శిఖిధ్వజుడు, రాజ్యాన్ని వదిలేసి ఇక్కడ ఉండే రాజును. నిజాన్ని తెలిసినవాడా, పునర్జన్మ సంసారంలో పడిపోవడం నాకు చాలా భయంగా ఉంది.
పునస్ సుఖం పునర్ దుఃఖం పునర్ మరణజన్మనీ । భవతస్ తేన తప్యే ఽహం సర్వజ్ఞ వనవీథిషు
ఓ సర్వజ్ఞా! మళ్ళీ మళ్ళీ సంతోషం, మళ్ళీ మళ్ళీ దుఃఖం, మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టడం, మరణించడం — ఇలా నేను ఈ అడవి మార్గాల్లో తిరుగుతూ బాధపడుతున్నాను.
భ్రమన్న్ అపి దిగన్తాంశ్ చ చరన్న్ అపి పరం తపః । నాసాదయామి విశ్రాన్తిమ్ ఏకాం నిధిమ్ ఇవాధనః
ఏ దిక్కు చివరకు తిరిగినా, ఎంతటి కఠిన తపస్సు చేసినా, నాకు ذరా విశ్రాంతి దొరకడం లేదు; అది పేదవాడికి ఒక్క ధనం కూడా దొరకనట్టే ఉంది.
అపత్త్రో ఽప్య్ అఫలో ఽప్య్ ఏకో నీరసో ఽప్య్ అస్తసఙ్గతిః । శుష్యామ్య్ ఏవ వనే సాధో ఘుణక్షుణ్ణ ఇవ ద్రుమః
ఇక్కడ అడవిలో, ఆకులు లేని, పండ్లు లేని, ఒంటరిగా, రసం లేని, ఎవ్వరితోనూ సంబంధం లేని వృక్షంలా, పురుగులు కొరికిన చెట్టులా, నేను ఎండిపోతున్నాను ఓ సద్గురు!
ఇమామ్ అఖణ్డితాం సమ్యక్ క్రియాం సమ్పాదయన్న్ అపి । దుఃఖాద్ గచ్ఛామి దుఃఖౌఘమ్ అమృతం మే విషం స్థితమ్
ఈ నిరంతర సాధనను ఎంత శ్రద్ధగా చేసినా, నేను ఒక బాధ నుంచి మరొక బాధలోకి వెళ్తూనే ఉన్నాను; నాకు అమృతం కూడా విషంలా మారిపోయింది.
పితామహమ్ అహం పూర్వం కదాచిత్ పృష్టవాన్ ఇదమ్ । యత్ క్రియాజ్ఞానయోర్ ఏకం శ్రేయస్ తద్ బ్రూహి మే విభో
ఒకసారి నేను బ్రహ్మదేవుని ఇలా అడిగాను: కార్యమా గొప్పదా, జ్ఞానమా గొప్పదా? దయచేసి నాకు చెప్పండి ప్రభూ.
జ్ఞానం హి పరమం శ్రేయః క ఇవైతన్ న వేత్త్య్ అలమ్ । కాలాతివాహనాయైవ వినోదాయోచితా క్రియా
జ్ఞానమే నిజంగా అత్యుత్తమమైన మేలు. ఇది ఎవరికీ తెలియదా? కార్యం కాలక్షేపానికి లేదా వినోదానికి మాత్రమే అనుకూలంగా ఉంటుంది.
అలబ్ధజ్ఞానదృష్టీనాం క్రియాముత్ర పరాయణమ్ । యస్య నాస్త్య్ అమ్బరం పట్టం కమ్బలం కిం త్యజత్య్ అసౌ
జ్ఞానదృష్టి లేని వారికి కార్యమే ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ ప్రధానమైనది. కానీ ఎవరికీ బట్ట, పట్టు, కంబళం లేవంటే వారు ఏమి వదులుతారు?
వాసనామాత్రసారత్వాద్ అజ్ఞస్య సఫలాః క్రియాః । సర్వా ఏవాఫలా జ్ఞస్య వాసనామాత్రసఙ్క్షయాత్
అజ్ఞానులకు వాసనలే ఆధారం కనుక వారి కార్యాలు ఫలిస్తాయి. కానీ జ్ఞానులకు వాసనలు పూర్తిగా నశించిపోతే, వారి కార్యాలన్నీ ఫలించవు.
సర్వా హి వాసనాభావే ప్రయాన్త్య్ అఫలతాం క్రియాః । సుశుభాః ఫలవత్యో ఽపి సేకాభావే లతా ఇవ
అంతా వాసనలే లేకపోతే, ఎంత మంచి పనులు చేసినా అవి ఫలించవు. నీళ్లు లేకపోతే లతలు ఎలా వాడిపోతాయో, అలాగే ఫలితాలున్నా పనులు కూడా వృథా అవుతాయి.
ఋత్వన్తరే యథా యాతి విలయం పూర్వమ్ ఆర్తవమ్ । తథైవ వాసనానాశే నాశమ్ ఏతి క్రియాఫలమ్
ఋతువు మారినప్పుడు పూర్వపు పువ్వులు ఎలా వాడిపోతాయో, అలాగే వాసనలు పోయినప్పుడు పనుల ఫలితాలు కూడా నశించిపోతాయి.
న స్వభావేన ఫలతి యథా శరలతా ఫలమ్ । క్రియా నిర్వాసనాముత్ర ఫలం ఫలతి నో తథా
చెట్టు సహజంగా ఉన్నంత మాత్రాన ఫలం కట్టదు కదా, అలాగే వాసనలు లేని పని ఈ లోకంలో ఫలితాన్ని ఇవ్వదు.
సయక్షవాసనో బాలో యక్షం పశ్యతి నాన్యథా । సదుఃఖవాసనో మూఢో దుఃఖం పశ్యతి నాన్యథా
యక్షుని గురించి వాసన ఉన్న పిల్లవాడు యక్షుని చూస్తాడు, వేరేలా కాదు. బాధ వాసన ఉన్న మూర్ఖుడు ఎక్కడ చూసినా బాధనే చూస్తాడు, వేరేలా కాదు.
ఆకారభాసురాప్య్ ఉచ్చైర్ న దదాతి ఫలం క్రియా । శుభాశుభా చ తజ్జ్ఞస్య ఫుల్లా శరలతా యథా
ఒక కార్యం బయటకు ఎంత అందంగా కనిపించినా, అది ఫలితాన్ని ఇవ్వదు; అది శుభమైనదైనా, అశుభమైనదైనా, నిజాన్ని తెలిసినవానికి అది పుష్పించిన చెట్టు పళ్ళు పెట్టని విధంగా ఉంటుంది.
వాసనా చేహ నాస్త్య్ ఏవ స్వాహఙ్కారాదిరుపిణీ । అసత్యైవోదితా మౌర్ఖ్యాన్ మరుభూమావ్ ఇవామ్బుధీః
ఇక్కడ మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలు, స్వాహంకారాది రూపంలో ఉన్నా, నిజంగా లేవు; అవి అజ్ఞానంతో తప్పుడు ఊహగా కలుగుతాయి, ఎడారిలో సముద్రాలు కనిపించడంలా.
యస్య మౌర్ఖ్యం క్షయం యాతం సర్వం బ్రహ్మేతి భావనాత్ । నోదేతి వాసనా తస్య ప్రాజ్ఞస్యేవామ్బుధీర్ మరౌ
ఎవరికి అజ్ఞానం పూర్తిగా పోయి, అన్నీ బ్రహ్మమే అని ధ్యానం చేస్తారో, వారికి వాసనలు కలుగవు—తెలివైనవారికి ఎడారిలో సముద్రాలు కనిపించనట్టు.
వాసనామాత్రసన్త్యాగాజ్ జరామరణవర్జితమ్ । పదం ప్రాప్నోతి జీవో ఽన్తర్ భూయోజన్మవివర్జితమ్
వాసనలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టినవాడు, వృద్ధాప్యం, మరణం లేని స్థితిని పొందుతాడు; అంతరంగా, మళ్ళీ జన్మించాల్సిన అవసరం లేని స్థితికి చేరుకుంటాడు.
సవాసనం మనో జ్ఞానం జ్ఞేయం నిర్వాసనం మనః । జ్ఞానేన జ్ఞేయతామ్ ఏత్య పునర్ జీవో న జాయతే
వాసనలతో ఉన్న మనస్సే జ్ఞానం; వాసనలు లేని మనస్సే తెలుసుకోవాల్సింది. జ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకోవాల్సినదాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, ఆత్మకు మళ్లీ జననం ఉండదు.
జ్ఞానమ్ ఏవ పరం శ్రేయ ఇతి బ్రహ్మాదయో ఽపి తే । ప్రాహుర్ మహాన్తో రాజర్షే త్వం కిమ్ అజ్ఞానవాన్ స్థితః
బ్రహ్మ మొదలైన మహానుభావులు కూడా జ్ఞానమే పరమ శ్రేయస్సు అని చెప్పారు. రాజర్షీ, నీవు ఇంకా అజ్ఞానంలో ఉన్నట్టు ఎందుకు ఉంటున్నావు?
ఇతః కమణ్డలుర్ ఇతో దణ్డకాష్ఠమ్ ఇతో బృసీ । ఇత్య్ అనర్థవిలాసే ఽస్మిన్ రమసే కిం మహీపతే
ఇక్కడ కమండలు ఉంది, అక్కడ దండం ఉంది, ఇంకొక్కడ మత్తె ఉంది—ఈ విధమైన వ్యర్థమైన విషయాలలో నీవు ఎందుకు ఆనందిస్తున్నావు, ఓ మహారాజా?
కో ఽహం కథమ్ ఇదం జాతం కథం శామ్యతి చేతి భోః । రాజన్ నావేక్షసే కస్మాత్ కిమ్ అజ్ఞ ఇవ తిష్ఠసి
నేను ఎవరు? ఇది ఎలా పుట్టింది? ఇది ఎలా శాంతిస్తుంది? అని నీవు ఎందుకు విచారించడంలేదు, ఓ రాజా? అజ్ఞానివిలా ఎందుకు నిలిచిపోతున్నావు?
కథం బన్ధః కథం మోక్ష ఇతి ప్రశ్నాన్ ఉదాహరన్ । పరావరవిదాం పాదాన్ కస్మాద్ అఙ్గ న సేవసే
ప్రియమైనవాడా, బంధం ఎలా కలుగుతుంది? విముక్తి ఎలా సాధ్యమవుతుంది? అనే ప్రశ్నలు అడుగుతూ, ఉన్నతమైన విషయాలు తెలిసిన మహానుభావుల పాదాలను ఎందుకు సేవించటం లేదు?
దుస్స్పన్దసంవిదా శైలకోటరే క్రియయానయా । జీవితం క్షపయన్ కిం త్వం శిలాకీటవద్ ఆస్థితః
నీకు బుద్ధి తక్కువగా ఉండగా, ఈ విధమైన పనులతో కొండ గుహలో జీవితం వృథా చేసుకుంటూ, రాయి మీద ఉండే పురుగులా ఎందుకు అలానే ఉండిపోతున్నావు?