సుఖదుఃఖకలాస్పన్దో బన్ధో జీవస్య నేతరః । తదభావో హి మోక్షస్ స్యాద్ బోధాత్ సమ్పద్యతే చ సః
సుఖం, దుఃఖం మార్పిడే జీవికి బంధనం; వేరే ఏమీలేదు. అవి లేనప్పుడు, జ్ఞానం వల్లే ముక్తి కలుగుతుంది.
సుఖదుఃఖదశే యావద్ ఆనీతే నేన్ద్రియైశ్ శఠైః । తావత్ సుప్తసమస్ సోమ్యో జీవస్ తిష్ఠతి శాన్తవత్
సుఖం లేదా దుఃఖం అనే స్థితిని మాయచేసే ఇంద్రియాలు రాకపోతే, ఆ మృదువైన జీవి నిద్రలో ఉన్నట్టు, శాంతంగా ఉంటాడు.
సుఖమ్ ఆలోక్య వా దుఃఖమ్ అక్షానీతం చలద్వపుః । సముత్ఫలతి జీవో ఽన్తర్ దృష్టేన్దుర్ ఇవ తోయధిః
ఈ కదులుతున్న శరీరం ఇంద్రియాల ద్వారా సుఖాన్ని గానీ, దుఃఖాన్ని గానీ అనుభవించినప్పుడు, లోపల ఉన్న జీవుడు, నీటిలో ప్రతిబింబించే చంద్రునిలా, వెలుగులోకి వస్తాడు.
జీవః క్షుభ్యతి దృష్టేన సంవిదాఙ్గ సుఖాదినా । ఆమిషేణేవ మార్జారో మౌర్ఖ్యమ్ ఏవాత్ర కారణమ్
జీవుడు సుఖాదులు అనుభవించినప్పుడు, అది చూసి మనస్సు కలవరపడుతుంది. ఇది ఎలుగుబంటి మాంసాన్ని చూసి ఆకర్షితమయ్యే పిల్లిపిల్లలా ఉంటుంది. ఇక్కడ కారణం అజ్ఞానమే.
బోధేన బోధ్యతే జీవ ఆత్మజ్ఞానాత్మనాత్మనా । సుఖదుఃఖాది నాస్తీతి తేనాసౌ యాతి సోమ్యతామ్
జీవుడు జ్ఞానంతో, అంటే ఆత్మజ్ఞానంతో వెలుగుపడతాడు. అప్పుడు సుఖం, దుఃఖం మొదలైనవేమీ లేవని గ్రహించి, ఆత్మ శాంతిని పొందుతుంది.
న సత్ సుఖాది నైతన్ మే ముధా చాయమ్ అహం స్థితః । ఇతి జీవః ప్రబుద్ధో ఽన్తర్ నిర్వాణం యాతి శామ్యతి
సుఖం మొదలైనవి నిజంగా లేవు, నేను వాటిలో వ్యర్థంగా స్థిరపడలేదు అని బోధించిన జీవుడు లోపల నిశ్చలమైన శాంతిని పొందుతాడు.
సుఖాదివస్త్వ్ అసద్రూపమ్ ఇత్య్ అన్తర్బోధసంవిదా । న తదున్ముఖతాం యాతి జీవశ్ శామ్యతి కేవలమ్
ఆనందం లాంటి వస్తువులు నిజమైనవికావని లోపల స్పష్టంగా తెలుసుకున్నప్పుడు, జీవుడు వాటిపట్ల ఆకర్షణ చూపకుండా, నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోతాడు.
సర్వమ్ ఏవ చిదాకాశం బ్రహ్మేతి ఘననిశ్చయే । స్థితిం యాతే శమం యాతి జీవో నిస్స్నేహదీపవత్
ఈ లోకమంతా చైతన్యమే, పరబ్రహ్మమే అని దృఢంగా నమ్మినప్పుడు, జీవుడు నూనె లేని దీపంలా ప్రశాంతతను పొందుతాడు.
దీపవచ్ ఛమమ్ ఆయాతి సుఖాదిస్నేహసఙ్క్షయే । సర్వమ్ ఏకమ్ ఇతి జ్ఞాత్వా జీవో ద్విత్వావిభావనాత్
ఆనందం మొదలైన వాటిపట్ల మమకారం పూర్తిగా పోయినప్పుడు, దీపంలా జీవుడు శాంతిని పొందుతాడు. అంతా ఒక్కటే అని తెలుసుకున్నవాడు, ద్వంద్వాన్ని చూడడం మానేస్తాడు.
సర్వమ్ ఆకాశమ్ ఏవేతి బుద్ధ్వా క్సోభం న గచ్ఛతి । జీవశ్ శూన్యేన శూన్యస్య కః కిల క్షోభవిభ్రమః
ఇది అంతా ఖాళీ ఆకాశమే అని గ్రహించిన జీవుడు కలవరపడడు. శూన్యంలో శూన్యానికి కలవరమూ, అయోమయమూ ఎక్కడుంటాయి?
జీవేనేదృగ్విధేనైవం యద్ ఆ ప్రథమసర్గతః । స్వయం సంవిదితో మార్గస్ తేనైవాద్యాపి గచ్ఛతి
ఈ జీవి మొదటి సృష్టి నుంచే ఇలాంటి స్వయంగా తెలిసిన మార్గంలోనే నడుస్తూ, ఇప్పటికీ అదే దారిలో సాగిపోతున్నది.
సుఖసఞ్చారయోగ్యాసు జీవే సరతి నాడిషు । దేవపుత్ర భవత్య్ ఏతద్ వీర్యవిచ్యవనం కథమ్
దేవపుత్రా! జీవశక్తి దేహంలో సులభంగా ప్రవహించగల నాళాల్లో సంచరిస్తుంది. అలాంటప్పుడు ఈ జీవబలహీనత ఎలా జరుగుతుంది?
జీవః క్షుబ్ధయతి క్షుబ్ధః ప్రాణాదిపవనావలీమ్ । సంవిదాజ్ఞాంశమాత్రేణ సేనామ్ ఇవ మహీపతిః
జీవుడు కలవరపడినప్పుడు, తన ఆజ్ఞతో రాజు సైన్యాన్ని కదిలించినట్టు, ప్రాణవాయువులు మొదలైన ప్రవాహాలను కూడా కలవరపెడతాడు.
వాతస్పన్దేన మేదోఽన్తర్ మజ్జాసారశ్ చ స్వస్థితిమ్ । త్యజత్య్ అమ్బ్వభ్రసౌగన్ధ్యరజఃపత్త్రతృణాది వ
గాలిచలనంతో, లోపల ఉన్న మేదస్సు, మజ్జ, సారం — ఇవన్నీ తమ స్థానం వదిలిపోతాయి. ఇది మేఘాలు, వాసనలు, ధూళి, ఆకులు, గడ్డి వగైరాలు ఎలా దూరిపోతాయో అలాగే.
చలితం వస్త్వ్ అధో యాతి వార్యాది దహనాది ఖమ్ । దేహాన్ నాడీప్రణాలేన శుక్రం యాతి బహిస్స్థితిమ్
కదిలిన పదార్థం క్రిందికి పోతుంది; నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం కూడా అలాగే కదులుతాయి. శరీరంలోని నాళాల ద్వారా శుక్రం బయటకు వెళ్తుంది.
దేవపుత్ర మహాజ్ఞో ఽసి వేత్సి పూర్వాపరం స్థితేః । జ్ఞాయసే వచనాద్ ఏవ స్వభావో హి కిమ్ ఉచ్యతే
దేవపుత్రా! నీవు మహా జ్ఞాని, జీవితం యొక్క గతాన్ని, భవిష్యత్తును తెలుసు. మాటతోనే నిన్ను అర్థం చేసుకోవచ్చు; నీ స్వభావాన్ని ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సిన అవసరం ఏముంది?
ఆదిసర్గే యథా యద్ యత్ స్ఫురితం బ్రహ్మ బ్రహ్మణి । ఘటావటపటాద్యాత్మ తథైవాద్యాపి చ స్థితమ్
సృష్టి ఆరంభంలో బ్రహ్మలో ఏది ఎలా ఉద్భవించిందో, గడప, గుడిసె, వస్త్రం వంటి వాటి రూపంలో అది ఇప్పటికీ అలాగే ఉంది.
కాకతాలీయవద్ వారిబుద్బుదోత్పత్తినాశవత్ । ఘుణాక్షరవద్ ఉచ్ఛూనం తం స్వభావం విదుర్ బుధాః
కాకి తాటి పండు దగ్గరికి రావడం లాంటిది, నీటిబుడబుడలు పుట్టి పోయేలా, పురుగు అక్షరం గీయడం లాంటిది — ఈ స్వభావం కూడా అలాంటిదే అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
అస్మిన్ స్వభావవశతో జగతి ప్రరూఢే దేహాస్ స్ఫురన్తి వివిధా వివిధావికారాః । ప్రక్షీణవాసనతయా న భవన్తి కేచిద్ భూయో భవన్తి చ పునస్ త్వ్ ఇతరే ఘనాస్థాః
ఈ లోకంలో, దాని స్వభావబలంతో పుట్టిన శరీరాలు ఎన్నో విధాలుగా మార్పులు చెందుతూ కనిపిస్తాయి. కొందరి వాసనలు పూర్తిగా తగ్గిపోతే, వాటి శరీరాలు మళ్లీ పుట్టవు. మరికొన్ని గట్టిగా, బలంగా ఉన్న వాసనల వల్ల మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తాయి.
ఆత్మస్వభావవశతో జాతం జగద్ ఇదం మహత్ । స్థితిం వాసనయాభ్యేత్య ధర్మాధర్మవశే స్థితమ్
ఈ విశాలమైన లోకం ఆత్మ స్వభావబలంతో పుట్టింది. వాసనల వల్ల స్థితిని పొందింది. ఇప్పుడు అది ధర్మం, అధర్మం ప్రభావంలో నిలిచి ఉంది.
వాసనాంశం సమానీయ ధర్మాధర్మైర్ న గృహ్యతే । తతో న జాయతే ముక్త ఇతి నో దర్శనం మునే
వాసన భాగాన్ని తీసుకుని, అది ధర్మం లేదా అధర్మం చేత పట్టుబడదు. అందువల్ల ముక్తి కలుగదు — ఇదే మన అభిప్రాయం కాదు, మునీశ్వరా.
అత్యుదారం మహార్థం చ వక్షి త్వం వదతాం వర । అనుభూతిమ్ ఉపారూఢం గూఢం చ పరమార్థవత్
నీవు మాటలలో శ్రేష్ఠుడు, ఎంతో గొప్పదాన్ని, విలువైనదాన్ని చెప్పబోతున్నావు. అది లోతైన అనుభూతి, అంతర్లీనమైనది, నిజమైన పరమార్థమైనది.
త్వద్వాక్యవిభవేనాద్య శ్రుతేనానేన సున్దర । పీతేనేవేన్దునా రాహుర్ అన్తర్ యాతో ఽస్మి శీతతామ్
నీ మాటల ప్రభావంతో, ఈ అందమైన బోధను ఈ రోజు వినడం వల్ల, నేను లోపల నుండి చల్లబడిపోయాను. రాహువు చంద్రుడిని మింగిన తర్వాత ఎలా చల్లదనం పొందుతాడో, అలాగే నేను కూడా చల్లదనం పొందాను.
తత్ సమాసేన తాం తావద్ ఆత్మోత్పత్తిం వదాశు మే । తతశ్ శ్రోష్యామి యత్నేన జ్ఞానగర్భాం గిరం తవ
అందువల్ల, ఆత్మ ఉత్పత్తి గురించి సంక్షిప్తంగా నాకు ఇప్పుడే చెప్పు. తరువాత నీ జ్ఞానంతో నిండిన మాటలను నేను శ్రద్ధగా వినిపిస్తాను.
తేన పద్మజపుత్రేణ మునినా నారదేన తత్ । క్వ కృతం వీర్యమ్ ఆర్యేణ కథయార్య యథాస్థితమ్
పద్మజుని కుమారుడైన నారదుడు అనే ముని ఆ పరాక్రమాన్ని ఎక్కడ సాధించాడు? ఆర్యా, అది నిజంగా ఎలా జరిగిందో నాకు చెప్పు.
తతో నిబధ్నతా తేన మనోమత్తమతఙ్గజమ్ । వివేకవిపులాలానే శుద్ధబుద్ధివరత్రయా
అతడు తన వివేకం అనే గొప్ప అంకుసంతో, శుద్ధమైన బుద్ధి అనే మూడు పట్టీలతో, మత్తులో ఉన్న ఏనుగువంటి మనస్సును అదుపులో పెట్టాడు.
తద్ వీర్యం కల్పకాలాగ్నిగలితేన్దుద్రవోపమమ్ । రసానాం పారతాదీనాం దివ్యానామ్ అనుజం నవమ్
ఆ శక్తి, కల్పకాలంలో అగ్నిచేత కరిగిన చంద్రబింబపు సారంలా, పారా మొదలైన దివ్య రసాలలో కొత్తగా పుట్టినది.
మునినా పార్శ్వగే కుమ్భే స్ఫాటికే విసరద్రుచౌ । అద్రుతే విద్రుతాకారం చన్ద్రే చన్ద్రమ్ ఇవార్పితమ్
ఆ ముని, తన పక్కన ఉన్న మెరిసే స్ఫటికపు పాత్రలో, అలజడిలేని, ప్రవాహంగా ఉన్న ఆ పదార్థాన్ని చంద్రుడు చంద్రునిపై ఉంచినట్లు ఉంచాడు.
రత్నశైలైర్ వృతః కాన్తైస్ తలే పార్శ్వేషు చాభితః । గమ్భీరకుక్షిస్ సుదృఢశ్ చాచలాహననక్షమః
ఆ పాత్ర చుట్టూ, అడుగునా, పక్కపక్కన అందమైన రత్నపర్వతాలతో ఉండి, లోతైన పొత్తితో, బలంగా, కొండ దెబ్బను కూడా తట్టుకునేలా ఉండింది.
సఙ్కల్పితేన క్షీరేణ స కుమ్భస్ తేన పూరితః । అమృతాపూరభిన్నేన విధినేవామృతార్ణవః
ఆ పాత్రను, సంకల్పంతో కలిగిన పాలతో నింపి, అమృతంతో పొంగిపొర్లుతూ, అమృతసముద్రంలా కనిపించింది.