తుచ్ఛాదినా పదార్థేన దుఃఖం కేనచిద్ ఏతి హి । తమో మేఘపటేనేవ స్వభావో హ్య్ అత్ర కారణమ్
అర్థంలేని చిన్నదైనా వస్తువు వల్ల కొంతమందికి దుఃఖం కలుగుతుంది. ఇది మేఘాలు కమ్మితే చీకటి ఏర్పడినట్టు. ఇక్కడ కారణం మన స్వభావమే.
స్వరూపే నిర్మలే సత్యే నిమేషమ్ అపి విస్మృతే । దృశ్యమ్ ఉల్లాసమ్ ఆప్నోతి ప్రావృషీవ పయోధరః
మన స్వరూపం నిర్మలంగా, నిజంగా ఉన్నప్పుడు ఒక్క క్షణం కూడా మరిచిపోతే, ఈ జగత్ మెరుపుగా కనిపిస్తుంది. ఇది వర్షాకాలంలో మేఘాలు ఉప్పొంగినట్టు.
అనారతానుసన్ధానాద్ అనున్మేషమ్ అవిస్తృతే । స్వరూపే నోల్లసత్య్ ఏష చితి దృశ్యపిశాచకః
ఎటువంటి విఘ్నం లేకుండా, కళ్లిప్పుడు కూడా ఆలోచనలో నిమగ్నుడై ఉండగలిగితే, మన సహజ స్వరూపంలో ఈ మాయా భావనకు చోటు ఉండదు.
యథా తమఃప్రకాశాభ్యామ్ అహోరాత్రం స్థితిం గతమ్ । తథైవ సుఖదుఃఖాభ్యాం శరీరం స్థితిమ్ ఆగతమ్
ఎలాగైతే చీకటి, వెలుతురు వల్ల పగలు, రాత్రి ఏర్పడతాయో, అలాగే సుఖం, దుఃఖం వల్ల ఈ శరీరానికి స్థితి కలుగుతుంది.
ఏతే హి సుఖదుఃఖే ద్వే జన్మకారణదర్శనాత్ । అజ్ఞస్య లగతశ్ శుక్లపటకుఙ్కుమవద్ దృఢమ్
ఈ రెండు — సుఖం, దుఃఖం — జననానికి కారణాలుగా అజ్ఞానులకు బలంగా కలిసిపోతాయి; అవి తెల్ల బట్టపై కుంకుమ రాసినట్టు విడదీయరాని విధంగా ఉంటాయి.
తజ్జ్ఞస్య త్వ్ అఙ్గ లగతో మనాగ్ అపి చితేర్ వశాత్ । యథా శుభాశుభౌ రాగావ్ అనాక్రాన్తాన్తరౌ మణేః
కాని, నిజమైన జ్ఞానం ఉన్నవారికి, ప్రియమైనవాడా, అవి కేవలం స్వల్పంగా మాత్రమే అంటిపడతాయి; చైతన్యశక్తి వల్ల, రాగద్వేషాలు ఆత్మరత్నాన్ని తాకవు.
పురస్స్థవస్త్వభావేన రఞ్జనాం స్ఫటికో యథా । తజ్జ్ఞస్ త్యజతి హే సాధో జీవన్ముక్తమతిర్ మునిః
ఎదురుగా ఉన్న వస్తువు తొలగినప్పుడు స్ఫటికం రంగు కోల్పోయినట్లే, ఓ మునివరా, జ్ఞానంతో ఉన్న ముని మనసు కూడా ఆసక్తిని వదిలేస్తుంది.
వస్తు సంశ్లేషమాత్రేణ ఘనం రఞ్జితచేతసః । గతే ఽపి వస్తుని దృఢం దుర్ధియః పరితాపినః
విషయాలతో మనసు బలంగా కలిసిపోతే, ఆ వస్తువు పోయిన తర్వాత కూడా స్థిరమైన బుద్ధి లేని వారు ఆ జ్ఞాపకాల వల్ల బాధపడుతూనే ఉంటారు.
గతే ఽపి కుఙ్కుమే భస్త్రా తదీయమ్ అనురఞ్జనమ్ । న జహాతి యథా మూఢస్ తథా విషయరఞ్జనమ్
కుంకుమ పోయిన తర్వాత కూడా బెల్లోస్ మీద ఎరుపు మచ్చ మిగిలినట్లే, మూర్ఖుడు కూడా విషయాలపై ఆసక్తిని వదలడు.
అనేనైవ క్రమేణైతౌ బన్ధమోక్షౌ వ్యవస్థితౌ । భావనాతానవం మోక్షో బన్ధో హి దృఢభావనమ్
ఇలానే బంధనమూ, మోక్షమూ ఏర్పడతాయి. ఊహలు తగ్గితే మోక్షం, ఊహలు బలంగా ఉంటే బంధనం కలుగుతుంది.
స్వోత్పత్తికారణప్రాప్తౌ కథం దుఃఖం సుఖం చ వా । అభ్యుదేతీతి వద మే దూరస్థాయామ్ అపి ప్రభో
ప్రభూ, మనకు జన్మకారణం తెలిసినపుడు, అది ఎంత దూరంలో ఉన్నా, బాధ లేదా ఆనందం ఎలా కలుగుతాయో చెప్పండి.
అత్యుదారమ్ అతీవాచ్ఛం బహ్వర్థం వచనం తవ । శ్రోతుం తృప్తిం న గచ్ఛామి మయూరో ఽభ్రరవేష్వ్ ఇవ
మీ మాటలు ఎంతో గొప్పవి, ఎంతో పవిత్రమైనవి, లోతైన అర్థంతో నిండినవి. వాటిని వింటూ నాకు ఎప్పుడూ తృప్తి కలగడం లేదు; మేఘగర్జన వింటూ మయూరం మళ్లీ మళ్లీ ఆనందపడినట్టు.
స్వోత్పత్తికారణం హృద్యం వస్త్వ్ ఆదాయాక్షపాణిభిః । సుఖసంవిద్ ఇయం బాలా నూనమ్ ఉల్లసతి స్వతః
మన జన్మకారణాన్ని మన ఇంద్రియాలతో హృదయంగా గ్రహించినప్పుడు, ఈ ఆనందానుభూతి చిన్నపిల్లలా సహజంగా ఉల్లాసంగా వెలిసిపోతుంది.
హృద్గతా క్షోభమ్ ఆయాతా జీవం కుణ్డలినీగతమ్ । సోమ్యమ్ ఉద్బోధయత్య్ అన్తస్ సింహమ్ అభ్రరవో యథా
హృదయంలో కలకలం కలిగినపుడు, అది కుండలినిలో ఉన్న జీవశక్తిని మెల్లగా మేల్కొలిపిస్తుంది; మేఘగర్జన సింహాన్ని మేల్కొల్పినట్టు.
ప్రాణావపూరితా నాడీర్ జీవ ఆక్రమతి స్ఫురన్ । సమ్యక్సేకప్రబుద్ధాత్మా రసో ద్రుమలతా ఇవ
ప్రాణంతో నిండిన నాడుల్లో జీవుడు ప్రవేశించి, అక్కడ ఉల్లాసంగా కదులుతాడు. పూర్తిగా మేలుకున్న మనస్సు, చెట్లు మరియు లతల్లో రసం ఎలా ప్రవహిస్తుందో అలా సరిగ్గా నడుస్తుంది.
సుఖప్రబోధసఞ్చారే దుఃఖబోధగమే తథా । జీవస్య నియతా నాడ్యః పృథగ్ దేహే స్థితిం గతాః
సంతోషం వ్యాపించేటప్పుడు, అలాగే బాధ తెలిసినప్పుడు కూడా, జీవుని నాడులు శరీరంలో ప్రతి ఒక్కటి తన స్థానంలో స్థిరంగా ఉంటాయి.
సుఖితః ప్రస్ఫురత్య్ ఏష యాసు తాసు న దుఃఖితః । యే హి మార్గాస్ సువేషస్య కువేషస్య న తే శుభాః
సంతోషం ఉన్న నాడుల్లో జీవుడు ఉల్లాసంగా కదులుతాడు, కానీ బాధ ఉన్నవాటిలో అలా ఉండడు. అలంకారంగా ఉన్న మార్గాలు మంగళకరమైనవి, అలంకారంలేని మార్గాలు కాదు.
జీవస్ సదైవ సర్వత్ర దేహే తిష్ఠతి వై కిల । తస్య దుఃఖే సుఖే వాపి నియతం స్ఫురితం కుతః
జీవుడు ఎప్పుడూ శరీరమంతటా ఉండే వాడే. అయితే, అతని కదలికలు ఎందుకు సుఖం లేదా దుఃఖం వల్ల నిర్ణయించబడతాయి?
యావత్ప్రమాణం జీవో ఽయం సంశామ్యత్య్ అపరిస్ఫురన్ । తావత్ప్రమాణమ్ ఏవైనం ముక్తం ముక్తమ్ అవైహి వై
ఈ ప్రాణి ఎంతకాలం నిశ్చలంగా, అలజడి లేకుండా ఉండునో, ఆంత కాలం అది నిజంగా విముక్తి పొందినదిగా తెలుసుకో.
యావత్ప్రమాణమ్ అధికం స్ఫురతి క్షుబ్ధమారుతమ్ । తావత్ప్రమాణమ్ ఏవైనం బద్ధం బద్ధమ్ అవైహి మే
ఎంతకాలం ఊపిరితిత్తులు కలవరంగా, అధికంగా కదలుతాయో, ఆంత కాలం అది బంధనంలోనే ఉందని నమ్ము.
సుఖదుఃఖకలాస్పన్దో బన్ధో జీవస్య నేతరః । తదభావో హి మోక్షస్ స్యాద్ బోధాత్ సమ్పద్యతే చ సః
సుఖం, దుఃఖం మార్పిడే జీవికి బంధనం; వేరే ఏమీలేదు. అవి లేనప్పుడు, జ్ఞానం వల్లే ముక్తి కలుగుతుంది.
సుఖదుఃఖదశే యావద్ ఆనీతే నేన్ద్రియైశ్ శఠైః । తావత్ సుప్తసమస్ సోమ్యో జీవస్ తిష్ఠతి శాన్తవత్
సుఖం లేదా దుఃఖం అనే స్థితిని మాయచేసే ఇంద్రియాలు రాకపోతే, ఆ మృదువైన జీవి నిద్రలో ఉన్నట్టు, శాంతంగా ఉంటాడు.
సుఖమ్ ఆలోక్య వా దుఃఖమ్ అక్షానీతం చలద్వపుః । సముత్ఫలతి జీవో ఽన్తర్ దృష్టేన్దుర్ ఇవ తోయధిః
ఈ కదులుతున్న శరీరం ఇంద్రియాల ద్వారా సుఖాన్ని గానీ, దుఃఖాన్ని గానీ అనుభవించినప్పుడు, లోపల ఉన్న జీవుడు, నీటిలో ప్రతిబింబించే చంద్రునిలా, వెలుగులోకి వస్తాడు.
జీవః క్షుభ్యతి దృష్టేన సంవిదాఙ్గ సుఖాదినా । ఆమిషేణేవ మార్జారో మౌర్ఖ్యమ్ ఏవాత్ర కారణమ్
జీవుడు సుఖాదులు అనుభవించినప్పుడు, అది చూసి మనస్సు కలవరపడుతుంది. ఇది ఎలుగుబంటి మాంసాన్ని చూసి ఆకర్షితమయ్యే పిల్లిపిల్లలా ఉంటుంది. ఇక్కడ కారణం అజ్ఞానమే.
బోధేన బోధ్యతే జీవ ఆత్మజ్ఞానాత్మనాత్మనా । సుఖదుఃఖాది నాస్తీతి తేనాసౌ యాతి సోమ్యతామ్
జీవుడు జ్ఞానంతో, అంటే ఆత్మజ్ఞానంతో వెలుగుపడతాడు. అప్పుడు సుఖం, దుఃఖం మొదలైనవేమీ లేవని గ్రహించి, ఆత్మ శాంతిని పొందుతుంది.
న సత్ సుఖాది నైతన్ మే ముధా చాయమ్ అహం స్థితః । ఇతి జీవః ప్రబుద్ధో ఽన్తర్ నిర్వాణం యాతి శామ్యతి
సుఖం మొదలైనవి నిజంగా లేవు, నేను వాటిలో వ్యర్థంగా స్థిరపడలేదు అని బోధించిన జీవుడు లోపల నిశ్చలమైన శాంతిని పొందుతాడు.
సుఖాదివస్త్వ్ అసద్రూపమ్ ఇత్య్ అన్తర్బోధసంవిదా । న తదున్ముఖతాం యాతి జీవశ్ శామ్యతి కేవలమ్
ఆనందం లాంటి వస్తువులు నిజమైనవికావని లోపల స్పష్టంగా తెలుసుకున్నప్పుడు, జీవుడు వాటిపట్ల ఆకర్షణ చూపకుండా, నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోతాడు.
సర్వమ్ ఏవ చిదాకాశం బ్రహ్మేతి ఘననిశ్చయే । స్థితిం యాతే శమం యాతి జీవో నిస్స్నేహదీపవత్
ఈ లోకమంతా చైతన్యమే, పరబ్రహ్మమే అని దృఢంగా నమ్మినప్పుడు, జీవుడు నూనె లేని దీపంలా ప్రశాంతతను పొందుతాడు.
దీపవచ్ ఛమమ్ ఆయాతి సుఖాదిస్నేహసఙ్క్షయే । సర్వమ్ ఏకమ్ ఇతి జ్ఞాత్వా జీవో ద్విత్వావిభావనాత్
ఆనందం మొదలైన వాటిపట్ల మమకారం పూర్తిగా పోయినప్పుడు, దీపంలా జీవుడు శాంతిని పొందుతాడు. అంతా ఒక్కటే అని తెలుసుకున్నవాడు, ద్వంద్వాన్ని చూడడం మానేస్తాడు.
సర్వమ్ ఆకాశమ్ ఏవేతి బుద్ధ్వా క్సోభం న గచ్ఛతి । జీవశ్ శూన్యేన శూన్యస్య కః కిల క్షోభవిభ్రమః
ఇది అంతా ఖాళీ ఆకాశమే అని గ్రహించిన జీవుడు కలవరపడడు. శూన్యంలో శూన్యానికి కలవరమూ, అయోమయమూ ఎక్కడుంటాయి?