న పతత్య్ అవటే జన్తుర్ విషయాసఙ్గరూపిణి । కః కిల జ్ఞాతసరణిశ్ శ్వభ్రే సమనుధావతి
ఇంద్రియాల పట్ల మమకారం అనే లోతైన బొయ్యలో జంతువు పడిపోదు; దారి తెలిసినవాడు ఎవరూ ఆ అగాధాన్ని వెంబడించడు.
సచ్ఛాస్త్రసాధువృత్తానామ్ అవిరోధిని కర్మణి । రమతే ధీర్ యథాప్రాప్తే సాధ్వీవాన్తఃపురాజిరే
నిజమైన శాస్త్రాలు, మంచివారి ప్రవర్తనకు విరుద్ధం కాని పనుల్లో ధీరుడు ఆనందిస్తాడు; అది మంచివాడైన మహిళ అంతఃపురంలో సుఖంగా ఉండినట్లే.
జగతాం కోటిలక్ష్యేషు యావన్తః పరమాణవః । తేషామ్ ఏకైకశో ఽన్తస్స్థాన్ సర్గాన్ పశ్యత్య్ అసర్గధీః
ఈ ప్రపంచాల్లోని ఎన్నో కోట్ల అణువులలో, సృష్టి భావన లేని మనస్సు ప్రతి ఒక్క అణువులోనూ ఎన్నో సృష్టులను చూస్తుంది.
మోక్షోపాయావబోధేన శుద్ధాన్తఃకరణం జనమ్ । న ఖేదయతి భోగౌఘో న చానన్దయతి క్వచిత్
మోక్షానికి దారి చూపే జ్ఞానంతో అంతఃకరణం పవిత్రమైనవాడు, అనుభవాల ప్రవాహం వల్ల ఎప్పుడూ బాధపడడు, ఎప్పుడూ ఆనందపడడు.
పరమాణౌ పరమాణౌ సర్గవర్గా నిరర్గలమ్ । యే పతన్త్య్ ఉత్పతన్త్య్ అమ్బువీచివత్ తాన్ స పశ్యతి
ప్రతి అణువులోనూ, నీటిలో అలలు ఎగిసిపడినట్టు, సృష్టి సమూహాలు నిర్బంధం లేకుండా పడి లేచే దృశ్యాలను అతడు చూస్తాడు.
న ద్వేష్టి సమ్ప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాఙ్క్షతి । కార్యాణ్య్ ఏష ప్రబుద్ధో ఽపి నిష్ప్రబుద్ధ ఇవ ద్రుమః
ఏ కార్యాలు జరుగుతున్నా వాటిని ద్వేషించడు, ఆగిపోయినవాటిని కోరడు; జాగృతుడైనా, చేయాల్సిన పనుల పట్ల ఉత్సాహం లేని వృక్షంలా ఉంటాడు.
దృశ్యతే లోకసామాన్యో యథాప్రాప్తానువృత్తిమాన్ । ఇష్టానిష్టఫలప్రాప్తౌ హృదయేనాపరాజితః
ప్రపంచంలో సాధారణ మనిషి, ఎదురయ్యే పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తూ, కావలసిన ఫలితాలు వచ్చినా, రాకపోయినా, తన మనసు మాత్రం ఓడిపోకుండా ఉంటాడు.
బుద్ధ్వేదమ్ అఖిలం శాస్త్రం వాచయిత్వా వివేచ్య వా । అనుభూయత ఏవైతన్ న తూక్తం వరశాపవత్
ఈ గ్రంథాన్ని పూర్తిగా చదివి, అర్థం చేసుకున్న తర్వాత, దాన్ని అనుభవించాలి; ఇది కేవలం మాటలతో చెప్పిన వరం లేదా శాపంలా కాదు.
శాస్త్రం సుబోధమ్ ఏవేదం నానాలఙ్కారభూషితమ్ । కావ్యం రసఘనం చారు దృష్టాన్తైః ప్రతిపాదకమ్
ఈ గ్రంథం సులభంగా అర్థమయ్యేలా ఉంది, వివిధ అలంకారాలతో అలంకరించబడి, కవిత్వమూ, రసమూ నిండినదిగా, అందంగా, ఉదాహరణలతో వివరించబడింది.
బుధ్యతే స్వయమ్ ఏవేదం కిఞ్చిత్పదపదార్థవిత్ । స్వయం యస్ తు న వేత్తీదం శ్రోతవ్యం తేన పణ్డితాత్
పదాలు, వాటి అర్థం తెలిసినవాడు ఈ గ్రంథాన్ని తానే అర్థం చేసుకోగలడు; తెలియని వాడు మాత్రం పండితుని దగ్గర వినాలి.
అస్మిఞ్ శ్రుతే మతే జ్ఞాతే తపోధ్యానజపాదికమ్ । మోక్షప్రాప్తౌ తు తస్యేహ న కిఞ్చిద్ ఉపయుజ్యతే
ఈ విషయాన్ని వినిపించి, అర్థం చేసుకొని, అనుభవించిన తరువాత, తపస్సు, ధ్యానం, జపం వంటివి ముక్తిని పొందడంలో ఇకపై ఉపయోగపడవు.
ఏతచ్ఛాస్త్రఘనాభ్యాసాత్ పౌనఃపున్యేన వీక్షితాత్ । జన్తోః పాణ్డిత్యపూర్వం హి చిత్తసంస్కారపూర్వకమ్
ఈ గొప్ప గ్రంథాన్ని మళ్లీ మళ్లీ చదువుతూ, ఆలోచిస్తూ ఉండడం వల్ల, మనసు శుద్ధి చెందిన తరువాత, జ్ఞానం కలుగుతుంది.
అహం జగద్ ఇతి ప్రౌఢో ద్రష్టృదృశ్యపిశాచకః । పిశాచో ఽర్కోదయేనేవ స్వయం శామ్యత్య్ అవిఘ్నతః
"నేనే జగత్తు" అనే బలమైన భావన, చూడేవాడు-చూడబడేది అనే మాయా పిశాచం, సూర్యోదయంతో పిశాచం ఎలా కలిసిపోతుందో అలా, ఆటంకం లేకుండా తానే తానుగా శాంతిస్తుంది.
భ్రమో జగద్ అహం చేతి స్థిత ఏవోపశామ్యతి । స్వప్నమోహః పరిజ్ఞాత ఇవ నో రమయత్య్ అలమ్
"నేనే జగత్తు" అనే భ్రమ ఉండే ఉన్నా, అది శాంతమవుతుంది. కలను కలగా తెలుసుకున్నప్పుడు అది ఇక ఆనందాన్ని ఇవ్వనట్టే, ఈ భ్రమ కూడా ఇక ఆకర్షించదు.
యథా సఙ్కల్పనగరే పుంసో హర్షవిషాదితా । న బాధతే తథైవాన్తః పరిజ్ఞాతే జగద్భ్రమే
మనసులో ఊహించుకున్న ఊహా నగరంలో ఆనందం గానీ, దుఃఖం గానీ మనిషిని బాధించవు. అలాగే, లోపల ఈ లోక మాయను సరిగ్గా తెలుసుకున్నప్పుడు, అది మనకు ఎలాంటి కలత కలిగించదు.
చిత్రసర్పః పరిజ్ఞాతో న సర్పభయదో యథా । దృశ్యసర్పః పరిజ్ఞాతస్ తథా న సుఖదుఃఖదః
గోడపై వేసిన పాము చిత్రాన్ని అది నిజమైన పాము కాదని తెలుసుకున్నవాడికి పాముపట్ల భయం ఉండదు. అలాగే, ఈ లోకాన్ని నిజంగా తెలుసుకున్నప్పుడు, అది మనకు ఆనందమో, దుఃఖమో ఇవ్వదు.
పరిజ్ఞానేన సర్పత్వం చిత్రసర్పస్య నశ్యతి । యథా తథైవ సంసారస్ స్థిత ఏవోపశామ్యతి
చిత్రపాము పాముగా కనిపించడం మనం తెలుసుకున్నప్పుడు పోయిపోతుంది. అలాగే, ఈ సంసారం ఉన్నప్పటికీ, జ్ఞానంతో అది మన మనసుకు శాంతిని ఇస్తుంది.
సుమనఃపల్లవామర్షే కిఞ్చిద్ వ్యతికరో భవేత్ । పరమార్థపదప్రాప్తౌ న తు వ్యతికరో ఽస్తి నః
పువ్వు కోనెడి సమయంలో కొంత తాకిడి ఉండొచ్చు. కానీ పరమార్థ స్థితిని చేరుకున్నప్పుడు మనకు ఎలాంటి కలత ఉండదు.
గచ్ఛత్య్ అవయవస్పన్దస్ సుమనఃపత్రమర్దనే । ఇహ ధీమాత్రబోధస్ తు నాఙ్గావయవబోధనమ్
పువ్వు రేకెను నొక్కితే, దాని భాగాలు కదులుతాయి. కానీ ఇక్కడ, మనకు ఉండేది కేవలం బుద్ధి యొక్క జ్ఞానమే; శరీర భాగాల గురించి ఎలాంటి అవగాహన ఉండదు.
సుఖాసనోపవిష్టేన యథాసమ్భవమ్ అశ్నతా । భోగజాలం సదాచారవిరుద్ధేషు న తిష్ఠతా
సౌకర్యంగా కూర్చుని, అవసరమైనంత తినేవాడు, మంచి ఆచారానికి విరుద్ధమైన అనుభవాల్లో ఉండడు.
యథాక్షణం యథాదేశం ప్రవిచారయతా సుఖమ్ । యథాసమ్భవసత్సఙ్గమ్ ఇదం శాస్త్రమ్ అథేతరత్
ఏ సమయానికి, ఏ చోటకు అనుగుణంగా సుఖాన్ని పరిశీలిస్తూ, అవసరమైనవారితో సత్సంగం చేస్తూ, ఈ శాస్త్రాన్ని మరియు ఇతర శాస్త్రాలను తెలుసుకోవచ్చు.
ఆసాద్యతే మహాజ్ఞానబోధస్ సంసారశాన్తిదః । స భూయో యేన నాయాతి యోనియన్త్రప్రపీడనమ్
సంసార బాధలకు శాంతిని ఇచ్చే గొప్ప జ్ఞానాన్ని పొందినవాడు, ఆ జ్ఞానంతో మళ్లీ జనన మరణాల బాధలకు లోనవడంలేదు.
ఏతావత్య్ ఏవ యే భూతా భోగాన్ ప్రాప్య రసే స్థితాః । స్వమాతృవిష్ఠాక్రిమయః కీర్తనీయా న తే ఽధమాః
ఈ లోకంలో ఉన్న ప్రాణులు, తమ తల్లిపాల నుండి ఏర్పడినవారు, అనుభవాలను పొందిన తర్వాత ఆనందంలో మునిగిపోయి ఉంటారు. వారిని నీచులుగా పరిగణించకూడదు.
శృణు తావద్ ఇదానీం త్వం కథ్యమానమ్ ఇమం మయా । రాఘవ జ్ఞానవిస్తారం బుద్ధిసారతరాన్తరమ్
రాఘవ, ఇప్పుడు నేను నీకు జ్ఞానం ఎలా విస్తరిస్తుందో, బుద్ధి ఎంత లోతుగా పనిచేస్తుందో వివరంగా చెబుతాను. విను.
యయేదం శ్రూయతే శాస్త్రం తాం తు విస్తరతశ్ శృణు । విచార్యతే యథార్థో ఽయం యయా చ పరిభాషయా
ఇప్పుడు నేను చదువుతున్న ఈ శాస్త్రాన్ని పూర్తిగా విను. దాని అర్థాన్ని ఎలా పరిశీలించాలో, ఏ వివరణ ద్వారా స్పష్టత వస్తుందో కూడా తెలుసుకో.
యేనేహాననుభూతే ఽర్థే దృష్టేనార్థావబోధనమ్ । బోధోపకారఫలదం తం దృష్టాన్తం విదుర్ బుధాః
కనిపించని విషయాన్ని, కనిపించే ఉదాహరణ ద్వారా అర్థం చేసుకునేలా చేసి, జ్ఞానాన్ని పెంపొందించే దాన్ని, జ్ఞానులు ఉదాహరణ అని అంటారు.
దృష్టాన్తేన వినా రామ నాపూర్వో ఽర్థో ఽవబుధ్యతే । యథా దీపం వినా రాత్రౌ భాణ్డోపస్కరణం గృహే
ఓ రామా, ఉదాహరణ లేకుండా కొత్త విషయం ఎవరికీ అర్థం కావడం సాధ్యం కాదు. రాత్రి సమయంలో దీపం లేకుండా ఇంట్లో ఉన్న పాత్రలు, వస్తువులు కనిపించని విధంగా, ఉదాహరణ లేకుండా విషయాన్ని గ్రహించలేరు.
యైర్ యైః కాకుత్స్థ దృష్టాన్తైస్ త్వం మయేహావబోధ్యసే । సర్వే సకారణాస్ తే హి ప్రాప్యం తు సద్ అకారణమ్
ఓ కాకుత్థ్స్త, నేను నీకు వివరిస్తున్న ప్రతి ఉదాహరణ కూడా ఒక కారణంతోనే చెప్పబడింది. ఏదైనా ఫలితం రావాలంటే దానికి కారణం ఉండాలి, కారణం లేకుండా ఏదీ సాధ్యం కాదు.
ఉపమానోపమేయానాం కార్యకారణతోదితా । వర్జయిత్వా పరం బ్రహ్మ సర్వేషామ్ ఏవ విద్యతే
ఉపమానం, ఉపమేయం అన్నవి ఎప్పుడూ కారణం-ఫలితంగా ఏర్పడతాయి. పరబ్రహ్మం తప్ప, మిగిలిన అన్నిటికీ ఇదే వర్తిస్తుంది.
బ్రహ్మోపదేశదృష్టాన్తో యస్య వేహ హి కథ్యతే । ఏకదేశసధర్మత్వం తత్రాతః పరిగృహ్యతే
బ్రహ్మం గురించి ఉదాహరణ చెప్పినప్పుడు, ఆ సందర్భంలో కొంత మాత్రమైన సామ్యమే తీసుకుంటారు, పూర్తిగా ఒకేలా అనుకోవడం కాదు.