కాఞ్చనామ్భోజముకులసున్దరైస్ స్తనమణ్డలైః । పరివేల్లితమ్ అన్యోఽన్యం ఫలైః కాన్తద్రుమం యథా
వారికి బంగారు కమలపు ముక్కులు లాంటి అందమైన వక్షోజాలు ఉండి, అవి ఒకదానికొకటి తాకుతూ, అందమైన చెట్ల ఫలాలు కలిసినట్టు కనిపించాయి.
ద్రుతహేమరసాపూరనిర్ఝరాభోగభాసురైః । కుర్వన్తమ్ ఊరుభిః కామమన్దిరస్తమ్భవిభ్రమమ్
వారికి తేజోమయంగా మెరిసే తొడలు ఉండి, అవి ప్రవహించే బంగారు రసంతో నిండిన వాగులు లాగా మెరిసి, మనస్సు మోహించే మందిరపు స్తంభాల్లా కనిపించాయి.
నిర్మలీకృతచన్ద్రేణ వ్యాప్తవ్యోమ్నా విలాసినా । లావణ్యరసపూరేణ తర్జయన్తమ్ ఇవాపగామ్
పరిశుద్ధమైన చంద్రుని వెలుగుతో, ఆకాశమంతా వ్యాపించి, అందాల సారంతో నిండిపోయి, నదులను సవాల్ చేస్తున్నట్టు కనిపించింది.
ప్రాకారైర్ అమరోద్యానే రథచక్రైర్ మనోభువః । ఉత్పథార్పితగఙ్గామ్బునితమ్బతటసేతుభిః
దేవతల ఉద్యానవనానికి ప్రాకారాలు, మనోభవుని రథచక్రాలు, అపూర్వమైన మార్గాల్లో వేసిన గంగాజలపు వంతెనలు అక్కడ కనిపించాయి.
సర్వత్ర దృష్టసర్వాఙ్గం విశ్వరూపమ్ ఇవాస్థితమ్ । ప్రతిబిమ్బితసర్వార్థమ్ అన్యోఽన్యాదర్శతాం గతమ్
ప్రతి చోటా, అన్ని అవయవాలతో, విశ్వరూపంగా స్థిరంగా ఉండి, అన్ని వస్తువులను ప్రతిబింబిస్తూ, ఒకదానికొకటి అద్దంలా మారింది.
కాలకల్పతరోర్ వర్షవిటపాత్ పక్షపల్లవాత్ । వివిధర్తులతాజాలాద్ దినశ్రీకలికాకులాత్
కాలమనే కల్పవృక్షపు కొమ్మలు, ఆకులు, వివిధ రకాల పత్తి జాలాలు, పగటి కాంతి మొగ్గల సమూహాలనుండి అవి ఉద్భవించాయి.
ఆలోకపుష్పరజసో జాతాద్ గగనకాననే । స్ఫురజ్జగత్ఖగవ్రాతాత్ సప్తాబ్ధ్యేకాలవాలకాత్
ఆకాశవనంలో పుట్టిన ప్రకాశవంతమైన పువ్వుల రేణువులనుండి, ప్రపంచంలో సంచరించే పక్షుల గుంపులనుండి, ఏడుసముద్రాల మధ్య ఒకే ఒక్క వెంట్రుకనుండి ఇవన్నీ ఉద్భవించాయి.
మాసస్తబకవృన్తేషు వృద్ధిం యాన్తం రసాన్వితమ్ । ఉద్ధృత్యోద్ధృత్య సమ్పూర్ణం చాలితామ్భోదపల్లవమ్
నెలనెలా పూసే పుష్పగుచ్ఛాల కాండాలలో, రసంతో పెరుగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ తీసుకొని నిండిపోయే, కదులుతున్న మేఘపల్లవాలు ఉన్నాయి.
ఆలోలాలకకేశాక్షితారకాదిమధువ్రతమ్ । అమృతాపద్విఘాతాయ కోశసఞ్చయకారిభిః
తిరుగుతున్న వెంట్రుకలు, నీలిమైన కళ్లతో ఉన్న నక్షత్రపువ్వుల తేనెను ఆశించే తేనెటీగలతో, అమృతమార్గాన్ని అడ్డగించేందుకు కోశాలను కూడగట్టుతున్నాయి.
దుష్ప్రాపే భూతసఙ్ఘానాం వికసత్కనకామ్బుజే । పద్మపల్లవసఞ్ఛన్నం గుప్తం మేరోర్ గుహాన్తరే
భూతగణాలకు అందని, బంగారు కమలాలు వికసిస్తున్న, కమలపల్లవాలతో కప్పబడిన, మేరు పర్వతపు గుహలో దాగి ఉన్నది.
శీతలే స్వర్ధునీతీరే యత్నోత్సృష్టమలం పురః । చన్ద్రబిమ్బఫలాపూరమ్ ఏకత్రైవోపసమ్భృతమ్
పరమపవిత్రమైన ఆకాశగంగ తీరంలో, చల్లని గాలిలో, చంద్రబింబాలా పండ్లను ఒకచోట గుమ్మడించినట్టు, ముందు అతని కోసం కొత్తగా, మురికిలేని పండ్ల గుట్ట కనిపించింది.
స్త్రైణమ్ ఆలోక్య తత్ కాన్తం సహసైవ మనో మునేః । అనాశ్రితవివేకాంశం బభూవానన్దితం స్ఫురత్
ఆ అందమైన స్త్రీని చూసిన వెంటనే, మునివరి మనసు ఆకర్షితమై, వివేచన లేకుండా ఆనందంతో ప్రకాశించిపోయింది.
ఆనన్దవలితే చిత్తే క్షుబ్ధే ప్రాణానిలే స్థితే । బభూవ తస్య తుష్టస్య మదనస్ఖలితం తదా
ఆనందంతో నిండిన మనసుతో, శ్వాసలు కలవరంగా ఉండగా, ఆ సంతృప్తి క్షణంలో అతనికి కామవశంలో తడబడిన అనుభూతి కలిగింది.
ఫలం రసాపూర్ణమ్ ఇవ గ్రీష్మాన్త ఇవ తోయదః । ప్రత్యగ్రః పాదపశ్ ఛిన్నలతావృన్త ఇవోత్తమః
తాజా రసంతో నిండిన పండు లాగ, వేసవి చివరలో మేఘం లాగ, కొంతకాలం క్రితం దుంముక కత్తిరించిన కొత్త చెట్టు లాగ, అతను తన యౌవనోత్సాహంలో ఉన్నాడు.
అవశ్యాయకణస్యన్దీ శశాఙ్క ఇవ వా మునిః । బిసం ద్విధా యాతమ్ ఇవ గలత్సారరసో ఽభవత్
ఆ ముని చంద్రునిలా అమృతాన్ని జల్లించేవాడిగా, రెండు ముక్కలుగా చీలిన తామర కాడలాగా, తనలోని సారం బయటకు పొంగిపొర్లకుండా ఆపలేక పోయాడు.
తాదృశో ఽపి బహుజ్ఞో ఽపి జీవన్ముక్తో ఽప్య్ అసౌ మునిః । నిరిచ్ఛో ఽపి నిరాస్థో ఽపి నకిఞ్చిదుపమో ఽప్య్ అలమ్
అంతటి జ్ఞానవంతుడు, బహుజ్ఞుడు, జీవన్ముక్తుడు, కోరికలేని వాడు, విరక్తుడు, ఎవరికీ సరితూగని వాడు అయినా ఆ ముని కూడా దుర్బలుడయ్యాడు.
సబాహ్యాభ్యన్తరం నిత్యమ్ ఆకాశవిశదో ఽపి చ । నారదో ఽపి కథం బ్రహ్మన్ మదనస్ఖలితో ఽభవత్
బ్రహ్మన్, లోపల బయటా ఎప్పుడూ పవిత్రుడైన, ఆకాశంలా నిర్మలమైన నారదుడు కూడా ఎలా కామంలో తడబడ్డాడు?
సర్వస్యా ఏవ రాజేన్ద్ర భూతజాతేర్ జగత్త్రయే । దేవాదేర్ అపి దేహో ఽయం ద్వయాత్మైవం స్వభావతః
ఓ రాజేంద్ర, ఈ మూడుగ్లోబుల్లోని ప్రతి జీవికి, దేవతలకైనా, ఈ శరీరం సహజంగా ద్వంద్వ స్వభావంతోనే ఉంటుంది.
అజ్ఞమ్ అస్త్వ్ అథ వా తజ్జ్ఞం యావన్ మత్తం శరీరకమ్ । సర్వమ్ ఏవ జగత్య్ అఙ్గ సుఖదుఃఖమయం స్మృతమ్
అజ్ఞానం ఉన్నవాడైనా, జ్ఞానం ఉన్నవాడైనా, శరీరం మాయలో మునిగిపోయినంతవరకు, ప్రియమైనవాడా, ఈ లోకమంతా సుఖం, దుఃఖం కలిసినదిగానే కనిపిస్తుంది.
హృద్యాదినా పదార్థేన కేనచిద్ వర్ధతే సుఖమ్ । ఆలోక ఇవ దీపేన మహామ్బుధిర్ ఇవేన్దునా
మనసుకు హాయిగా అనిపించే ఏదైనా వస్తువు వల్ల కొంతమందికి సుఖం పెరుగుతుంది. ఇది దీపం వెలిగితే వెలుగు పెరగడం లాంటిది, లేక చంద్రుడు వెలిగితే సముద్రం ఉప్పొంగడం లాంటిది.
తుచ్ఛాదినా పదార్థేన దుఃఖం కేనచిద్ ఏతి హి । తమో మేఘపటేనేవ స్వభావో హ్య్ అత్ర కారణమ్
అర్థంలేని చిన్నదైనా వస్తువు వల్ల కొంతమందికి దుఃఖం కలుగుతుంది. ఇది మేఘాలు కమ్మితే చీకటి ఏర్పడినట్టు. ఇక్కడ కారణం మన స్వభావమే.
స్వరూపే నిర్మలే సత్యే నిమేషమ్ అపి విస్మృతే । దృశ్యమ్ ఉల్లాసమ్ ఆప్నోతి ప్రావృషీవ పయోధరః
మన స్వరూపం నిర్మలంగా, నిజంగా ఉన్నప్పుడు ఒక్క క్షణం కూడా మరిచిపోతే, ఈ జగత్ మెరుపుగా కనిపిస్తుంది. ఇది వర్షాకాలంలో మేఘాలు ఉప్పొంగినట్టు.
అనారతానుసన్ధానాద్ అనున్మేషమ్ అవిస్తృతే । స్వరూపే నోల్లసత్య్ ఏష చితి దృశ్యపిశాచకః
ఎటువంటి విఘ్నం లేకుండా, కళ్లిప్పుడు కూడా ఆలోచనలో నిమగ్నుడై ఉండగలిగితే, మన సహజ స్వరూపంలో ఈ మాయా భావనకు చోటు ఉండదు.
యథా తమఃప్రకాశాభ్యామ్ అహోరాత్రం స్థితిం గతమ్ । తథైవ సుఖదుఃఖాభ్యాం శరీరం స్థితిమ్ ఆగతమ్
ఎలాగైతే చీకటి, వెలుతురు వల్ల పగలు, రాత్రి ఏర్పడతాయో, అలాగే సుఖం, దుఃఖం వల్ల ఈ శరీరానికి స్థితి కలుగుతుంది.
ఏతే హి సుఖదుఃఖే ద్వే జన్మకారణదర్శనాత్ । అజ్ఞస్య లగతశ్ శుక్లపటకుఙ్కుమవద్ దృఢమ్
ఈ రెండు — సుఖం, దుఃఖం — జననానికి కారణాలుగా అజ్ఞానులకు బలంగా కలిసిపోతాయి; అవి తెల్ల బట్టపై కుంకుమ రాసినట్టు విడదీయరాని విధంగా ఉంటాయి.
తజ్జ్ఞస్య త్వ్ అఙ్గ లగతో మనాగ్ అపి చితేర్ వశాత్ । యథా శుభాశుభౌ రాగావ్ అనాక్రాన్తాన్తరౌ మణేః
కాని, నిజమైన జ్ఞానం ఉన్నవారికి, ప్రియమైనవాడా, అవి కేవలం స్వల్పంగా మాత్రమే అంటిపడతాయి; చైతన్యశక్తి వల్ల, రాగద్వేషాలు ఆత్మరత్నాన్ని తాకవు.
పురస్స్థవస్త్వభావేన రఞ్జనాం స్ఫటికో యథా । తజ్జ్ఞస్ త్యజతి హే సాధో జీవన్ముక్తమతిర్ మునిః
ఎదురుగా ఉన్న వస్తువు తొలగినప్పుడు స్ఫటికం రంగు కోల్పోయినట్లే, ఓ మునివరా, జ్ఞానంతో ఉన్న ముని మనసు కూడా ఆసక్తిని వదిలేస్తుంది.
వస్తు సంశ్లేషమాత్రేణ ఘనం రఞ్జితచేతసః । గతే ఽపి వస్తుని దృఢం దుర్ధియః పరితాపినః
విషయాలతో మనసు బలంగా కలిసిపోతే, ఆ వస్తువు పోయిన తర్వాత కూడా స్థిరమైన బుద్ధి లేని వారు ఆ జ్ఞాపకాల వల్ల బాధపడుతూనే ఉంటారు.
గతే ఽపి కుఙ్కుమే భస్త్రా తదీయమ్ అనురఞ్జనమ్ । న జహాతి యథా మూఢస్ తథా విషయరఞ్జనమ్
కుంకుమ పోయిన తర్వాత కూడా బెల్లోస్ మీద ఎరుపు మచ్చ మిగిలినట్లే, మూర్ఖుడు కూడా విషయాలపై ఆసక్తిని వదలడు.
అనేనైవ క్రమేణైతౌ బన్ధమోక్షౌ వ్యవస్థితౌ । భావనాతానవం మోక్షో బన్ధో హి దృఢభావనమ్
ఇలానే బంధనమూ, మోక్షమూ ఏర్పడతాయి. ఊహలు తగ్గితే మోక్షం, ఊహలు బలంగా ఉంటే బంధనం కలుగుతుంది.