నిత్యమ్ ఉద్దామవైరాగ్యః పరివ్రాడ్ ఇవ శాన్తధీః । నిన్దన్న్ ఏవ మహాభోగాన్ అభోక్తైవ శ్రియాం స్థితః
అతడు ఎప్పుడూ తీవ్రమైన వైరాగ్యంతో, పరమశాంతమైన మనసుతో, యాత్రికుడిలా ఉండేవాడు. ఎంతటి మహా భోగాలు ఎదురైనా, వాటిని తిట్టుతూ, వాటిలో పాల్గొనకుండా, వాటి మధ్యనే జీవించేవాడు.
దదావ్ అతితరాం దానం గోభూమికనకాదికమ్ । దేవేభ్యో బ్రాహ్మణేభ్యశ్ చ స్వజనేభ్యశ్ చ మానదః
అతడు దేవతలకు, బ్రాహ్మణులకు, తనవాళ్లకూ, గొప్ప గౌరవంతో, గోవులు, భూమి, బంగారం మొదలైనవి ఎంతో ఉదారంగా దానం చేసేవాడు.
చచార చ తపః కర్తుం కృచ్ఛ్రచాన్ద్రాయణాదికమ్ । పరిబభ్రామ తీర్థాని వనాన్య్ ఆయతనాని చ
అతడు కఠినమైన చాంద్రాయణ వ్రతం లాంటి తపస్సులు చేసేవాడు. పవిత్ర క్షేత్రాలు, అడవులు, ఆలయాలు తిరుగుతూ బ్రతికేవాడు.
స తథాపి విశోకత్వం మనాగ్ అపి న లబ్ధవాన్ । అనిధానాం ఖనన్ భూమిం నిధానార్థీ నిధిం యథా
అయినా అతడు కొంచెమైనా శోకమuktిని పొందలేకపోయాడు. ధనాన్ని వెతికే వాడు భూమిని తవ్వినా, ధనం దొరకనట్టు అతడికి శాంతి దొరకలేదు.
రాత్రిన్దినమ్ అనన్తేన శుష్యఞ్ శోకకృశానునా । చిన్తయా చిన్తయామ్ ఆస సంసారవ్యాధిభేషజమ్
అంతులేని దుఃఖంతో, రాత్రింబవళ్ళు వాడిపోతూ, ఈ సంసార రోగానికి ఏదైనా ఔషధం ఉందేమో అని పదే పదే ఆలోచిస్తూ ఉండేవాడు.
చిన్తాపరవశో దీనో రాజ్యం పశ్యన్ విషోపమమ్ । మహావిభవమ్ అప్య్ అగ్రే నాపశ్యత్ ఖిన్నయా ధియా
ఆందోళనతో, నిరాశతో మునిగిపోయి, తన రాజ్యాన్ని విషంలా భావిస్తూ, ఎదుట ఉన్న మహా ఐశ్వర్యాన్ని కూడా తన బాధతో గమనించలేకపోయాడు.
అథైకదైకాన్తగతాం చూడాలామ్ అఙ్కమ్ ఆగతామ్ । ఇదం మధురయా వాచా సమువాచ శిఖిధ్వజః
ఒకసారి, ఏకాంతంగా ఉన్నప్పుడు, చూడాల తన ఒడిలో కూర్చున్నప్పుడు, శిఖిధ్వజుడు మృదువుగా ఇలా అన్నాడు.
భుక్తం రాజ్యం చిరం కాలం భుక్తా విభవభూమయః । అధునాస్మి విరాగేణ యుక్తో గచ్ఛామి కాననమ్
నేను చాలా కాలం రాజ్యాన్ని అనుభవించాను, దాని ఐశ్వర్యాన్ని ఆస్వాదించాను. ఇప్పుడు విరక్తి కలిగి, అడవికి వెళ్తాను.
న సుఖాని న దుఃఖాని నాపదో న చ సమ్పదః । క్రోడీకుర్వన్తి భూతాని మునిం వననివాసినమ్
అరణ్యంలో నివసించే మునికి సుఖాలు, దుఃఖాలు, అపాయాలు, ఐశ్వర్యాలు—ఏవీ ప్రభావితం చేయవు.
న దేశభఙ్గసమ్మోహో న సఙ్గ్రామజనక్షయః । రాజ్యాద్ అప్య్ అధికం మన్యే సుఖం వననివాసినః
దేశభ్రాంతి కలగడం గానీ, యుద్ధంలో నాశనం గానీ, ఇవేవీ లేవు. రాజ్యానికి మించిన ఆనందం అరణ్యంలో నివసించేవారికి ఉందని నేను భావిస్తున్నాను.
స్తబకస్తనధారిణ్యో రక్తపల్లవపాణయః । మఞ్జరీజాలహాసిన్యో లోలశుభ్రామ్బుదాంశుకాః
పుష్పగుచ్ఛాలు వక్షోజాలుగా, ఎర్రని కొమ్మలు చేతులుగా, మంజరి హారాలతో చిరునవ్వుతో, మృదువైన తెల్ల మేఘాల వస్ర్తాలతో అలంకరించబడినవిగా—
స్వపరాగాఙ్గహారిణ్యః కృతకౌసుమమణ్డనాః । సుసేవ్యకాఞ్చనశిలానితమ్బతటశోభనాః
స్వభావిక పరిమళంతో, పరాగంతో మెరుస్తున్న అవయవాలతో, పుష్పాల అలంకరణతో, సేవకు ఆహ్వానించే బంగారు శిలా నితంబాలతో అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
తరఙ్గమౌక్తికప్రోతసరిన్ముక్తాలతావృతాః । లతావయస్యావలితా ముగ్ధముగ్ధమృగాత్మజాః
తరంగాలపై ముత్యాల దారాలతో అలంకరించబడి, నదీ తీరపు లతల మాలలతో చుట్టబడి, స్నేహిత లతలతో కలిసి, అడవి మృగశిశువుల్లా అమాయకంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉన్నారు.
స్వభావోద్దామసౌగన్ధ్యా వితీర్ణఫలభోజనాః । షట్పదశ్రేణినయనాః పుష్పాపూరనతాఙ్గికాః
తమ సహజమైన మధుర సుగంధంతో, విరివిగా పండ్లు పంచుతూ, తేనెటీగల వరుసలతో కన్నుల్లా, పుష్పభారం తట్టుకోలేక శరీరాలు వంగిపోయి ఉన్నారు.
ఆశ్వాసాస్పదతాం యాతాశ్ శీతలామలగాత్రికాః । రమయన్తి త్వమ్ ఇవ మాం వనవీథ్యో వరాననే
చల్లని, నిర్మలమైన అవయవాలతో, విశ్రాంతి ఇచ్చే స్థలంగా మారిన అడవి మార్గాలు, ఓ సుందరీ, నీవు నన్ను ఎలా ఆనందింపజేస్తావో, అలాగే నన్ను ఆనందింపజేస్తున్నాయి.
యథా వివిక్తమ్ ఏకాన్తే మనో భవతి నిర్వృతమ్ । న తథా శశిబిమ్బేషు న చ బ్రహ్మేన్ద్రసద్మసు
ఒంటరిగా, నిశ్శబ్దంగా ఉన్నప్పుడు మనసు నిజమైన సంతృప్తిని పొందుతుంది; అది చంద్రబింబంలోనో, బ్రహ్మ లేదా ఇంద్రుని మహాప్రాసాదాల్లోనో కలగదు.
అస్మిన్ మత్ప్రణయే తన్వి న విఘ్నం కర్తుమ్ అర్హసి । భర్తుర్ విఘటయన్తీచ్ఛాం న స్వప్నే ఽపి కులస్త్రియః
నాజుకమైనవాడా, నా ప్రేమ విషయంలో నీవు ఎలాంటి అడ్డంకి తేవకూడదు. మంచి ఇంటి మహిళలు భర్త అభిప్రాయానికి ఎప్పుడూ, కలలో కూడా, వ్యతిరేకంగా ఉండరు.
ప్రాప్తకాలం కృతం కార్యం రాజతే నాథ నేతరత్ । వసన్తే రాజతే పుష్పం ఫలం శరది రాజతే
సమయానికి తగిన పని చేస్తే అది మెరిసిపోతుంది, ప్రభూ. వసంతంలో పువ్వు పూస్తుంది, శరదృతువులో ఫలం పండుతుంది.
జరాజరఢదేహానాం యుక్తం వనసమాశ్రయః । న యూనాం త్వాదృశామ్ ఏవ తేనైతన్ మే న రోచతే
వృద్ధాప్యంలో శరీరం బలహీనపడినవారికి అడవిలోకి వెళ్లడం తగినదే. కానీ నీవంటి యవ్వనంలో ఉన్నవారికి అది నచ్చదు. అందుకే నాకు ఇది ఇష్టం లేదు.
యౌవనేన మహారాజ న యావద్ వయమ్ ఉజ్ఝితాః । పుష్పౌఘేనేవ తరవస్ తావచ్ ఛోభామహే గృహే
మహారాజా, మనకు యవ్వనం ఉన్నంతవరకు మనం ఇంటిని పూలతో నిండిన చెట్లలా అలంకరిస్తాం. యవ్వనం ఉన్నంత కాలం ఇల్లు అందంగా ఉంటుంది.
పుష్పాభయా పుష్పసితం జరసా సహ కాననమ్ । సమం గృహాద్ గమిష్యామో హంసా ఇవ తరోస్ సరః
పువ్వులతో అలంకరించబడిన అడవి, ముసలితనంతో కలిసి వచ్చినప్పుడు, మనం ఇద్దరం ఇంటిని విడిచి, చెట్టు మీదినుంచి సరస్సు వైపు వెళ్లే హంసలవలె బయలుదేరిపోతాం.
అప్రాప్తకాలం నృపతేః ప్రజాపాలనమ్ ఉజ్ఝతః । రాజయక్ష్మేవ చన్ద్రస్య మహద్ ఏనో న నశ్యతి
ఒక రాజు తన ప్రజలను సంరక్షించాల్సిన సమయం రాకముందే ఆ బాధ్యతను వదిలేస్తే, అతని గొప్ప పాపం పోదు; అది చంద్రునికి వచ్చే వ్యాధిలా ఎప్పటికీ పోదు.
అప్రాప్తకారిణం భూపం రోధయన్తి చ వై ప్రజాః । రోధయన్తి హ్య్ అకార్యేభ్యః ప్రభుభృత్యాః పరస్పరమ్
సరైన సమయం రాకముందే పనులు చేసే రాజును ప్రజలు అడ్డుకుంటారు; అలాగే యజమానులు, పనివారు కూడా తగని పనులు చేయకుండా ఒకరిని ఒకరు అడ్డుకుంటారు.
అలమ్ ఉత్పలమాలాక్షి విఘ్నేనాభిమతస్య మే । విద్ధి మాం గతమ్ ఏవేతో దూరమ్ ఏకాన్తకాననమ్
కమలనయన! నా సంకల్పానికి అడ్డుగా నిలవడం ఇక చాలును. నేను ఇప్పటికే దూరంగా, ఒంటరిగా ఉన్న అడవిలోకి వెళ్లిపోయానని తెలుసుకో.
బాలా త్వమ్ అనవద్యాఙ్గీ నాగన్తవ్యం వనం త్వయా । పుంసామ్ అపి హి మృద్వఙ్గి దుర్విషహ్యో వనాశ్రయః
నీవు ఇంకా చిన్నవాడివి, నీకు ఎలాంటి లోపమూ లేని అందమైన శరీరం ఉంది. నీలాంటి అమ్మాయికి అడవికి వెళ్లడం తగదు. మృదువైన శరీరమున్న పురుషులకు కూడా అడవిలో జీవించడం తట్టుకోలేనిది.
న సమర్థా వనావాసే యోషితః కఠినా అపి । కా నామ పుష్పమఞ్జర్యస్ సోఢుమ్ అర్కాతపం క్షమాః
బలమైనవారు అయినా స్త్రీలు అడవిలో ఉండడం సాధ్యం కాదు. పువ్వుల గుత్తె ఎప్పటికీ ఎండ వేడి తట్టుకోగలదా?
భవత్యా పాలయన్త్యేహ రాజ్యం స్థాతవ్యమ్ ఉత్తమే । కుటుమ్బభారోద్వహనం పత్యౌ యాతే వ్రతం స్త్రియః
నీవు ఇక్కడే ఉండి రాజ్యాన్ని రక్షించాలి. భర్త వెళ్లిన తర్వాత, స్త్రీలు ఇంటి బాధ్యతను భుజాలపై వేసుకోవడం తమ కర్తవ్యంగా భావించాలి.
ఇత్య్ ఉక్త్వా దయితాం రాజా తామ్ ఇన్దువదనాం వశీ । ఉత్తస్థౌ స్నాతుమ్ అఖిలం దినకార్యం చకార హ
ఇలా తన ప్రియమైన, చంద్రబింబంలాంటి ముఖమున్న భార్యతో రాజు మాట్లాడి, ఆత్మనిగ్రహంతో లేచి స్నానం చేసి, తన దినచర్యని పూర్తిచేశాడు.
అథోజ్ఝితప్రజాచేష్టో రవిర్ అస్తాచలం యయౌ । శిఖిధ్వజో వనమ్ ఇవ సమస్తజనదుర్గమమ్
ఆ సమయంలో, తన رعజ్యపాలన పనులను వదిలేసిన సూర్యుడు, పశ్చిమ పర్వతాన్ని చేరుకున్నాడు. అదే విధంగా, శిఖిధ్వజుడు కూడా అందరికీ అందని అడవిలోకి ప్రవేశించాడు.
సంహృత్య వితతం రూపం తమ్ ఏవానుయయౌ ప్రభా । నాథం భవననిష్క్రాన్తం చూడాలేవానురాగిణీ
తన విస్తృతమైన రూపాన్ని మళ్లీ సేకరించుకుని, ప్రభా తన భర్తను అనుసరించింది. రాజభవనం విడిచి వెళ్ళిన తన ప్రియమైన భర్తను, ప్రేమతో కూడిన చూడాలిలా ఆమె వెంబడించింది.