తథా శ్రుతోపదేశేన స్వాత్మజ్ఞానమ్ అవాప్యతే । అన్యద్ అన్విష్యతే చాన్యల్ లభ్యతే హి గురుక్రమాత్
అదే విధంగా, గురువు చెప్పిన బోధ విని, తన ఆత్మను spహించగలుగుతాడు. వేరేదైనా కోసం వెతికినా, గురువు మార్గదర్శనంతో వేరే ఫలితం లభిస్తుంది.
బ్రహ్మ సర్వేన్ద్రియాతీతం శ్రుతాదీన్ద్రియసంవిదా । తేనోపదేశాద్ అనఘ నాత్మతత్త్వమ్ అవాప్యతే
బ్రహ్మం అన్నీ ఇంద్రియాలకు అతీతమైనది, వినికిడి మొదలైన ఇంద్రియ జ్ఞానంతో తెలుసుకోవచ్చు. కానీ, ఆ బోధ ద్వారా, పాపరహితుడా, నిజమైన ఆత్మ తత్వాన్ని పొందలేరు.
గురూపదేశం చ వినా నాత్మతత్త్వాగమో భవేత్ । కేన చిన్తామణిర్ లబ్ధః కపర్దాన్వేషణం వినా
గురువు చెప్పిన మార్గదర్శనం లేకుండా ఆత్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు. ఎవరైనా కపర్డాలను వెతకకుండా చింతామణిని ఎలా పొందగలడు?
తత్త్వస్యాస్య మహార్ఘస్య గురూపకథనం గతమ్ । అకారణం కారణతాం మణేర్ ఇవ కపర్దకః
ఈ అమూల్యమైన సత్యాన్ని గురువు బోధించాడు. కారణం లేకుండా కపర్డం మణిగా మారదు కదా, అలాగే.
పశ్య రాఘవ మాయేయం మోహనీ మహతామ్ అపి । అన్యద్ అన్విష్యతే యత్నాద్ అన్యద్ ఆసాద్యతే ఫలమ్
రాఘవా! ఇదే మాయా మహిమ. ఇది గొప్పవారినీ మాయలో పడేస్తుంది. మనం ఒకదాన్ని శ్రమపడి వెతికినా, ఫలితం ఇంకొకటి వస్తుంది.
అన్యత్ కరోతి పురుషః ఫలమ్ అన్యద్ ఏవ ప్రాప్నోతి వస్తునియతిశ్ చ విలోక్యతే చ । తస్మాద్ అనన్తవిభవస్య జగత్క్రమస్య శ్రేయో ఽతివాహనమ్ అసఙ్గమ్ అవజ్ఞయైవ
మనిషి ఒక పని చేస్తాడు, కానీ ఫలితం మరొకటి వస్తుంది. ఈ లోకంలో వ్యవస్థ అంతే. అందుకే, అంతులేని ప్రపంచంలో అసక్తిగా ఉండటం, దానిని తక్కువగా భావించడం మేలు.
తతశ్ శిఖిధ్వజో రాజా తత్త్వజ్ఞానపదం వినా । ఆజగామ పరం మోహం యామాన్ధ్యమ్ ఇవ భూతలమ్
అప్పుడు శిఖిధ్వజుడు అనే రాజు, నిజమైన జ్ఞానం లేనందువల్ల, రాత్రి చీకటి భూమిని కప్పినట్లుగా, తీవ్రమైన మోహంలో పడిపోయాడు.
దుఃఖాగ్నిదీపితమనా మనాగ్ అపి విభూతిషు । తాస్వ్ అపీష్టోపనీతాసు న రేమే ఽగ్నిశిఖాస్వ్ ఇవ
బాధ అనే అగ్ని అతని మనసును కాల్చేసింది. ఎంత ఇష్టమైన వస్తువులు వచ్చినా, అవి అతనికి ఆనందాన్ని ఇవ్వలేకపోయాయి. అగ్ని జ్వాలల్లో ఎవరూ సుఖపడలేని విధంగా అతనికీ సంతోషం కలగలేదు.
ఏకాన్తేషు దిగన్తేషు నిర్ఝరేషు గుహాసు చ । ఆజగామ రతిం జన్తుముక్తేషు వ్యసనీ యథా
అతడు ఒంటరిగా ఉండే ప్రదేశాల్లో, దిక్కుల చివరల్లో, జలపాతాల దగ్గర, గుహల్లో ఆశ్రయం వెతికాడు. జనసమూహం లేని చోటే ఆనందాన్ని వెతికే వ్యసనపరుడిలా అతడు కూడా అలాంటి ప్రదేశాల్లోనే సాంత్వన పొందాడు.
రాఘవ త్వమ్ ఇవాశేషాస్ సాన్త్వానునయచోదనైః । ప్రార్థితః కార్యతే భృత్యైర్ మహీపో దివసక్రియాః
రాఘవా! నిన్ను నీ సేవకులు ఎలా రకరకాలుగా ఒత్తిడి చేసి, అభ్యర్థించి, ప్రోత్సహించి, రోజువారీ పనులు చేయిస్తారో, అలాగే రాజును కూడా అతని సేవకులు పనులు చేయిస్తారు.
నిత్యమ్ ఉద్దామవైరాగ్యః పరివ్రాడ్ ఇవ శాన్తధీః । నిన్దన్న్ ఏవ మహాభోగాన్ అభోక్తైవ శ్రియాం స్థితః
అతడు ఎప్పుడూ తీవ్రమైన వైరాగ్యంతో, పరమశాంతమైన మనసుతో, యాత్రికుడిలా ఉండేవాడు. ఎంతటి మహా భోగాలు ఎదురైనా, వాటిని తిట్టుతూ, వాటిలో పాల్గొనకుండా, వాటి మధ్యనే జీవించేవాడు.
దదావ్ అతితరాం దానం గోభూమికనకాదికమ్ । దేవేభ్యో బ్రాహ్మణేభ్యశ్ చ స్వజనేభ్యశ్ చ మానదః
అతడు దేవతలకు, బ్రాహ్మణులకు, తనవాళ్లకూ, గొప్ప గౌరవంతో, గోవులు, భూమి, బంగారం మొదలైనవి ఎంతో ఉదారంగా దానం చేసేవాడు.
చచార చ తపః కర్తుం కృచ్ఛ్రచాన్ద్రాయణాదికమ్ । పరిబభ్రామ తీర్థాని వనాన్య్ ఆయతనాని చ
అతడు కఠినమైన చాంద్రాయణ వ్రతం లాంటి తపస్సులు చేసేవాడు. పవిత్ర క్షేత్రాలు, అడవులు, ఆలయాలు తిరుగుతూ బ్రతికేవాడు.
స తథాపి విశోకత్వం మనాగ్ అపి న లబ్ధవాన్ । అనిధానాం ఖనన్ భూమిం నిధానార్థీ నిధిం యథా
అయినా అతడు కొంచెమైనా శోకమuktిని పొందలేకపోయాడు. ధనాన్ని వెతికే వాడు భూమిని తవ్వినా, ధనం దొరకనట్టు అతడికి శాంతి దొరకలేదు.
రాత్రిన్దినమ్ అనన్తేన శుష్యఞ్ శోకకృశానునా । చిన్తయా చిన్తయామ్ ఆస సంసారవ్యాధిభేషజమ్
అంతులేని దుఃఖంతో, రాత్రింబవళ్ళు వాడిపోతూ, ఈ సంసార రోగానికి ఏదైనా ఔషధం ఉందేమో అని పదే పదే ఆలోచిస్తూ ఉండేవాడు.
చిన్తాపరవశో దీనో రాజ్యం పశ్యన్ విషోపమమ్ । మహావిభవమ్ అప్య్ అగ్రే నాపశ్యత్ ఖిన్నయా ధియా
ఆందోళనతో, నిరాశతో మునిగిపోయి, తన రాజ్యాన్ని విషంలా భావిస్తూ, ఎదుట ఉన్న మహా ఐశ్వర్యాన్ని కూడా తన బాధతో గమనించలేకపోయాడు.
అథైకదైకాన్తగతాం చూడాలామ్ అఙ్కమ్ ఆగతామ్ । ఇదం మధురయా వాచా సమువాచ శిఖిధ్వజః
ఒకసారి, ఏకాంతంగా ఉన్నప్పుడు, చూడాల తన ఒడిలో కూర్చున్నప్పుడు, శిఖిధ్వజుడు మృదువుగా ఇలా అన్నాడు.
భుక్తం రాజ్యం చిరం కాలం భుక్తా విభవభూమయః । అధునాస్మి విరాగేణ యుక్తో గచ్ఛామి కాననమ్
నేను చాలా కాలం రాజ్యాన్ని అనుభవించాను, దాని ఐశ్వర్యాన్ని ఆస్వాదించాను. ఇప్పుడు విరక్తి కలిగి, అడవికి వెళ్తాను.
న సుఖాని న దుఃఖాని నాపదో న చ సమ్పదః । క్రోడీకుర్వన్తి భూతాని మునిం వననివాసినమ్
అరణ్యంలో నివసించే మునికి సుఖాలు, దుఃఖాలు, అపాయాలు, ఐశ్వర్యాలు—ఏవీ ప్రభావితం చేయవు.
న దేశభఙ్గసమ్మోహో న సఙ్గ్రామజనక్షయః । రాజ్యాద్ అప్య్ అధికం మన్యే సుఖం వననివాసినః
దేశభ్రాంతి కలగడం గానీ, యుద్ధంలో నాశనం గానీ, ఇవేవీ లేవు. రాజ్యానికి మించిన ఆనందం అరణ్యంలో నివసించేవారికి ఉందని నేను భావిస్తున్నాను.
స్తబకస్తనధారిణ్యో రక్తపల్లవపాణయః । మఞ్జరీజాలహాసిన్యో లోలశుభ్రామ్బుదాంశుకాః
పుష్పగుచ్ఛాలు వక్షోజాలుగా, ఎర్రని కొమ్మలు చేతులుగా, మంజరి హారాలతో చిరునవ్వుతో, మృదువైన తెల్ల మేఘాల వస్ర్తాలతో అలంకరించబడినవిగా—
స్వపరాగాఙ్గహారిణ్యః కృతకౌసుమమణ్డనాః । సుసేవ్యకాఞ్చనశిలానితమ్బతటశోభనాః
స్వభావిక పరిమళంతో, పరాగంతో మెరుస్తున్న అవయవాలతో, పుష్పాల అలంకరణతో, సేవకు ఆహ్వానించే బంగారు శిలా నితంబాలతో అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
తరఙ్గమౌక్తికప్రోతసరిన్ముక్తాలతావృతాః । లతావయస్యావలితా ముగ్ధముగ్ధమృగాత్మజాః
తరంగాలపై ముత్యాల దారాలతో అలంకరించబడి, నదీ తీరపు లతల మాలలతో చుట్టబడి, స్నేహిత లతలతో కలిసి, అడవి మృగశిశువుల్లా అమాయకంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉన్నారు.
స్వభావోద్దామసౌగన్ధ్యా వితీర్ణఫలభోజనాః । షట్పదశ్రేణినయనాః పుష్పాపూరనతాఙ్గికాః
తమ సహజమైన మధుర సుగంధంతో, విరివిగా పండ్లు పంచుతూ, తేనెటీగల వరుసలతో కన్నుల్లా, పుష్పభారం తట్టుకోలేక శరీరాలు వంగిపోయి ఉన్నారు.
ఆశ్వాసాస్పదతాం యాతాశ్ శీతలామలగాత్రికాః । రమయన్తి త్వమ్ ఇవ మాం వనవీథ్యో వరాననే
చల్లని, నిర్మలమైన అవయవాలతో, విశ్రాంతి ఇచ్చే స్థలంగా మారిన అడవి మార్గాలు, ఓ సుందరీ, నీవు నన్ను ఎలా ఆనందింపజేస్తావో, అలాగే నన్ను ఆనందింపజేస్తున్నాయి.
యథా వివిక్తమ్ ఏకాన్తే మనో భవతి నిర్వృతమ్ । న తథా శశిబిమ్బేషు న చ బ్రహ్మేన్ద్రసద్మసు
ఒంటరిగా, నిశ్శబ్దంగా ఉన్నప్పుడు మనసు నిజమైన సంతృప్తిని పొందుతుంది; అది చంద్రబింబంలోనో, బ్రహ్మ లేదా ఇంద్రుని మహాప్రాసాదాల్లోనో కలగదు.
అస్మిన్ మత్ప్రణయే తన్వి న విఘ్నం కర్తుమ్ అర్హసి । భర్తుర్ విఘటయన్తీచ్ఛాం న స్వప్నే ఽపి కులస్త్రియః
నాజుకమైనవాడా, నా ప్రేమ విషయంలో నీవు ఎలాంటి అడ్డంకి తేవకూడదు. మంచి ఇంటి మహిళలు భర్త అభిప్రాయానికి ఎప్పుడూ, కలలో కూడా, వ్యతిరేకంగా ఉండరు.
ప్రాప్తకాలం కృతం కార్యం రాజతే నాథ నేతరత్ । వసన్తే రాజతే పుష్పం ఫలం శరది రాజతే
సమయానికి తగిన పని చేస్తే అది మెరిసిపోతుంది, ప్రభూ. వసంతంలో పువ్వు పూస్తుంది, శరదృతువులో ఫలం పండుతుంది.
జరాజరఢదేహానాం యుక్తం వనసమాశ్రయః । న యూనాం త్వాదృశామ్ ఏవ తేనైతన్ మే న రోచతే
వృద్ధాప్యంలో శరీరం బలహీనపడినవారికి అడవిలోకి వెళ్లడం తగినదే. కానీ నీవంటి యవ్వనంలో ఉన్నవారికి అది నచ్చదు. అందుకే నాకు ఇది ఇష్టం లేదు.
యౌవనేన మహారాజ న యావద్ వయమ్ ఉజ్ఝితాః । పుష్పౌఘేనేవ తరవస్ తావచ్ ఛోభామహే గృహే
మహారాజా, మనకు యవ్వనం ఉన్నంతవరకు మనం ఇంటిని పూలతో నిండిన చెట్లలా అలంకరిస్తాం. యవ్వనం ఉన్నంత కాలం ఇల్లు అందంగా ఉంటుంది.