కాష్ఠం తృణోపలం భూమిం ఖం వాతమ్ అనలం జలమ్ । నిర్విఘ్నమ్ అవిశత్ సర్వం తన్తుర్ ముక్తాఫలం యథా
ఆమెకు చెక్క, గడ్డి, రాళ్లు, నేల, ఆకాశం, గాలి, అగ్ని, నీరు అన్నీ నిర్బంధం లేకుండా లోపలికి ప్రవేశించేవి, ముత్యాల దండలో దారం పోయినట్టు.
మేరోర్ ఉపరి శృఙ్గాణి లోకపాలపురాణి చ । దిగ్వ్యోమోదరరన్ధ్రాణి విజహార యథాసుఖమ్
ఆమె మెరుపర్వత శిఖరాలపై, లోకపాలుల పురాతన నగరాల్లో, దిక్కులూ ఆకాశపు రంధ్రాల్లో, తన ఇష్టానుసారం విహరించేది.
తిర్యగ్భూతపిశాచాద్యైస్ సహ నాగామరాసురైః । విద్యాధరాప్సరస్సిద్ధైర్ వ్యవహారం చకార సా
ఆమె పక్కగా నడిచే జంతువులు, పిశాచులు, పాములు, దేవతలు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, సిద్ధులతో కూడి వ్యవహరించేది.
యత్నేన తం చ భర్తారమ్ ఆత్మజ్ఞానామృతం ప్రతి । బహుశో బోధయామ్ ఆస మాతా బాలమ్ ఇవాత్మజమ్
తన భర్తకు ఆత్మజ్ఞానామృతాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఓ తల్లి తన చిన్నబిడ్డను ఎలా బోధించాలో అలా ఎంతో శ్రమతో బోధించేది.
న చాసావ్ ఆప తద్భర్తా రాజా విశ్రాన్తిమ్ ఆత్మని । ముక్తాఫలమ్ అసంశ్లిష్టం ముక్తాఫల ఇవాతలే
అయినా ఆ రాజు తనలోనే విశ్రాంతి పొందలేకపోయాడు; నేలపై ఒక ముత్యాన్ని మరో ముత్యానికి అంటించలేనట్టు.
ఏతావతాపి కాలేన తామ్ ఏవంగుణశాలినీమ్ । బాలో విద్యామ్ ఇవ నృపశ్ చూడాలాం న వివేద సః
ఇంతకాలం గడిచినా, అద్భుతమైన గుణాలున్న చూడాలాను ఆ రాజు, ఒక చిన్నవాడు విద్యను గుర్తించలేనట్టు, గుర్తించలేకపోయాడు.
కలావిదగ్ధా ముగ్ధా చ బాలేయం గృహిణీ మమ । ఇత్య్ ఏవ కేవలం రాజా స చూడాలాం వివేద తామ్
చూడాలా యెంత నిపుణురాలైనా, అమాయకురాలిగా, చిన్న వయసులో ఉన్న నా భార్య మాత్రమే అని రాజు భావించాడు; అంతకన్నా ఎక్కువగా ఆమెను చూడలేదు.
సాప్య్ అలబ్ధాత్మవిశ్రాన్తేస్ తాం సిద్ధిశ్రియమ్ ఆత్మనః । దర్శయామ్ ఆస నో రాజ్ఞశ్ శూద్రస్యేవ మఖక్రియామ్
తన స్వరూపాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోని ఆమె, తనకు ఉన్న ఆధ్యాత్మిక సంపదను రాజుకు చూపించలేదు; అది యెట్లా అంటే, ఒక శూద్రుడు యజ్ఞాన్ని చేయనట్టే.
మహత్యాస్ సిద్ధయోగిన్యాస్ తస్యా అపి శిఖిధ్వజః । యత్నేన ప్రాప నో బోధం బుధ్యతే ఽన్యః కథం ప్రభో
అంత గొప్ప యోగినిగా ఉన్న ఆమె దగ్గర శిఖిధ్వజుడు ఎంత ప్రయత్నించినా జ్ఞానం పొందలేకపోయాడు; అతడే అర్థం చేసుకోలేకపోతే, మరెవరు గ్రహించగలరు ప్రభూ?
ఉపదేశక్రమో నామ వ్యవస్థామాత్రపాలనమ్ । జ్ఞప్తేస్ తు కారణం శుద్ధా శిష్యప్రజ్ఞైవ రాఘవ
ఉపదేశం అనే క్రమం అనేది ఒక సంప్రదాయాన్ని పాటించడమే; రాఘవా, నిజంగా జ్ఞానం కలిగించేది శిష్యుని స్వచ్ఛమైన బుద్ధి మాత్రమే.
న శ్రుతేన న పుణ్యేన జ్ఞాయతే జ్ఞేయమ్ ఆత్మనః । జానాత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మైవ సర్పస్ సర్పపదాని వ
శ్రవణం వల్ల గానీ, పుణ్యకార్యాలు వల్ల గానీ, ఆత్మను తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు. ఆత్మను తానే తెలుసుకుంటుంది, పాము పాముల ఆకారాలను ఎలా తెలుసుకుంటుందో అలాగే.
ఏవం స్థితే వరమునే కథమ్ ఏతజ్ జనశ్రుతౌ । శ్రుతం గురూపదేశశ్ చ స్వాత్మజ్ఞానస్య కారణమ్
ఓ మహర్షీ, ఇలా ఉంటే, ప్రజలలో ఎందుకు శాస్త్రపఠనం, గురువు బోధలు ఆత్మజ్ఞానం పొందడానికీ కారణమని అంటారు?
అత్యన్తం కృపణః కశ్చిత్ కిరాటో ధనధాన్యవాన్ । ఆస్తే విన్ధ్యాటవీకచ్ఛే కుటుమ్బీ వ్రణకీటవత్
ఒకప్పుడు, వింధ్య అడవి అంచున తన కుటుంబంతో కలిసి ఉండే ఒక కిరాటుడు ఉండేవాడు. అతనికి ధనం, ధాన్యం ఉన్నా, అతడు చాలా దారిద్ర్యంగా, గాయంలో పురుగు లాగా జీవించేవాడు.
తస్యైకదా నిపతితా గచ్ఛతో విన్ధ్యజఙ్గలే । ఏకా వరాటికా రామ తృణజాలబుసావృతే
ఒక రోజు, వింధ్య అడవిలో నడుస్తూ ఉండగా, ఓ రామా, అతని దగ్గర ఉన్న ఒక చిన్న నాణెం గడ్డి, పొట్లంలో పడిపోయింది.
కార్పణ్యాత్ స ప్రయత్నేన సర్వం తృణబుసాదికమ్ । కపర్దికార్థమ్ అభితో దుధావ దివసత్రయమ్
ఆ దరిద్రుడు ఒక పుట్టు కోసం మూడు రోజులు శ్రమతో గడ్డి, పొడి, ఇలాంటి అన్నిటినీ ఎక్కడి నుంచైనా సేకరించాడు.
కపర్దకాద్ ద్వౌ భవతశ్ చత్వారో ఽష్టౌ చ కాలతః । తతశ్ శతం సహస్రం చ సహస్రం చేతి చేతసా
ఒక పుట్టుతో రెండు పుట్టులు, ఆ తరువాత నాలుగు, ఎనిమిది ఇలా కాలక్రమంలో, తన మనసులో వంద, వెయ్యి, మరెన్నో పుట్టులు కలుగుతాయని ఊహించుకున్నాడు.
కలయఞ్ జఙ్గలే దీనో రాత్రిన్దినమ్ అతన్ద్రితః । జనహాసం సహంస్ త్రీణి దినాని ధుతవాన్ బుసమ్
అడవిలో దారిద్య్రంతో, రాత్రింబవళ్ళు అలసట లేకుండా, జనాల నవ్వును సహిస్తూ, మూడు రోజులు పొడిని ఊదుకుంటూ లెక్కపెట్టుకుంటూ ఉన్నాడు.
తతో దినత్రయస్యాన్తే తేన తస్మాత్ కుజఙ్గలాత్ । పూర్ణేన్దుబిమ్బప్రతిమో లబ్ధశ్ చిన్తామణిర్ మహాన్
అలా మూడు రోజులు గడిచిన తర్వాత, ఆ పాడుబడ్డ అడవిలో అతడికి పూర్ణచంద్రునిలా మెరిసే గొప్ప మనోరథ రత్నం లభించింది.
తం ప్రాప్య తుష్టహృదయస్ సమాగత్య గృహం సుఖీ । ప్రాప్తాఖిలజగద్భూతిశ్ శాన్తసర్వభయస్ స్థితః
ఆ రత్నాన్ని పొందిన తరువాత, హృదయం సంతృప్తిగా, ఆనందంగా ఇంటికి చేరాడు. అతడు మొత్తం లోక సంపదను పొందినవాడిగా, అన్ని భయాల నుండి విముక్తుడై ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు.
ఏవం యథా కిరాటేన కపర్దాన్వేషణేన తత్ । రత్నం లబ్ధం జగన్మూల్యమ్ అహోరాత్రమ్ అఖిద్యతా
అలాగే, అడవిలో నివసించే వాడు ఒక పుట్టు కోసం వెతుకుతూ, రాత్రింబవళ్ళు అలసట లేకుండా శ్రమించి, ప్రపంచానికి విలువైన రత్నాన్ని పొందినట్లు,
తథా శ్రుతోపదేశేన స్వాత్మజ్ఞానమ్ అవాప్యతే । అన్యద్ అన్విష్యతే చాన్యల్ లభ్యతే హి గురుక్రమాత్
అదే విధంగా, గురువు చెప్పిన బోధ విని, తన ఆత్మను spహించగలుగుతాడు. వేరేదైనా కోసం వెతికినా, గురువు మార్గదర్శనంతో వేరే ఫలితం లభిస్తుంది.
బ్రహ్మ సర్వేన్ద్రియాతీతం శ్రుతాదీన్ద్రియసంవిదా । తేనోపదేశాద్ అనఘ నాత్మతత్త్వమ్ అవాప్యతే
బ్రహ్మం అన్నీ ఇంద్రియాలకు అతీతమైనది, వినికిడి మొదలైన ఇంద్రియ జ్ఞానంతో తెలుసుకోవచ్చు. కానీ, ఆ బోధ ద్వారా, పాపరహితుడా, నిజమైన ఆత్మ తత్వాన్ని పొందలేరు.
గురూపదేశం చ వినా నాత్మతత్త్వాగమో భవేత్ । కేన చిన్తామణిర్ లబ్ధః కపర్దాన్వేషణం వినా
గురువు చెప్పిన మార్గదర్శనం లేకుండా ఆత్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు. ఎవరైనా కపర్డాలను వెతకకుండా చింతామణిని ఎలా పొందగలడు?
తత్త్వస్యాస్య మహార్ఘస్య గురూపకథనం గతమ్ । అకారణం కారణతాం మణేర్ ఇవ కపర్దకః
ఈ అమూల్యమైన సత్యాన్ని గురువు బోధించాడు. కారణం లేకుండా కపర్డం మణిగా మారదు కదా, అలాగే.
పశ్య రాఘవ మాయేయం మోహనీ మహతామ్ అపి । అన్యద్ అన్విష్యతే యత్నాద్ అన్యద్ ఆసాద్యతే ఫలమ్
రాఘవా! ఇదే మాయా మహిమ. ఇది గొప్పవారినీ మాయలో పడేస్తుంది. మనం ఒకదాన్ని శ్రమపడి వెతికినా, ఫలితం ఇంకొకటి వస్తుంది.
అన్యత్ కరోతి పురుషః ఫలమ్ అన్యద్ ఏవ ప్రాప్నోతి వస్తునియతిశ్ చ విలోక్యతే చ । తస్మాద్ అనన్తవిభవస్య జగత్క్రమస్య శ్రేయో ఽతివాహనమ్ అసఙ్గమ్ అవజ్ఞయైవ
మనిషి ఒక పని చేస్తాడు, కానీ ఫలితం మరొకటి వస్తుంది. ఈ లోకంలో వ్యవస్థ అంతే. అందుకే, అంతులేని ప్రపంచంలో అసక్తిగా ఉండటం, దానిని తక్కువగా భావించడం మేలు.
తతశ్ శిఖిధ్వజో రాజా తత్త్వజ్ఞానపదం వినా । ఆజగామ పరం మోహం యామాన్ధ్యమ్ ఇవ భూతలమ్
అప్పుడు శిఖిధ్వజుడు అనే రాజు, నిజమైన జ్ఞానం లేనందువల్ల, రాత్రి చీకటి భూమిని కప్పినట్లుగా, తీవ్రమైన మోహంలో పడిపోయాడు.
దుఃఖాగ్నిదీపితమనా మనాగ్ అపి విభూతిషు । తాస్వ్ అపీష్టోపనీతాసు న రేమే ఽగ్నిశిఖాస్వ్ ఇవ
బాధ అనే అగ్ని అతని మనసును కాల్చేసింది. ఎంత ఇష్టమైన వస్తువులు వచ్చినా, అవి అతనికి ఆనందాన్ని ఇవ్వలేకపోయాయి. అగ్ని జ్వాలల్లో ఎవరూ సుఖపడలేని విధంగా అతనికీ సంతోషం కలగలేదు.
ఏకాన్తేషు దిగన్తేషు నిర్ఝరేషు గుహాసు చ । ఆజగామ రతిం జన్తుముక్తేషు వ్యసనీ యథా
అతడు ఒంటరిగా ఉండే ప్రదేశాల్లో, దిక్కుల చివరల్లో, జలపాతాల దగ్గర, గుహల్లో ఆశ్రయం వెతికాడు. జనసమూహం లేని చోటే ఆనందాన్ని వెతికే వ్యసనపరుడిలా అతడు కూడా అలాంటి ప్రదేశాల్లోనే సాంత్వన పొందాడు.
రాఘవ త్వమ్ ఇవాశేషాస్ సాన్త్వానునయచోదనైః । ప్రార్థితః కార్యతే భృత్యైర్ మహీపో దివసక్రియాః
రాఘవా! నిన్ను నీ సేవకులు ఎలా రకరకాలుగా ఒత్తిడి చేసి, అభ్యర్థించి, ప్రోత్సహించి, రోజువారీ పనులు చేయిస్తారో, అలాగే రాజును కూడా అతని సేవకులు పనులు చేయిస్తారు.