యథోషసి ప్రవృత్తాయామ్ ఆలోకో ఽవశ్యమ్ ఏష్యతి । అస్యాం వా చితిమాత్రాయాం స్వవివేకస్ తథైష్యతి
వెలుగు వేసినప్పుడు ఎలా తప్పకుండా వెలుగు కనిపిస్తుందో, అలాగే ఈ స్వచ్ఛమైన జ్ఞానంలో మనకు తగిన వివేకం తప్పక కలుగుతుంది.
శ్రుతాయాం ప్రాజ్ఞవదనాద్ బుద్ధాయాం స్వయమ్ ఏవ వా । శనైశ్ శనైర్ విచారేణ బుద్ధౌ సంస్కార ఆగతే
పండితుల మాట విన్నా, లేదా తనంతట తానే గ్రహించినా, మనసులో మెల్లగా విచారణ చేస్తే, ఆలోచనలు బలపడతాయి.
పూర్వం తావద్ ఉదేత్య్ అన్తర్ భృశం సంస్కృతవాక్యతా । శుద్ధా ముక్తాలతేవోచ్చైర్ యా సభాస్థానభూషణమ్
ముందుగా మనసులో శుద్ధమైన, ముత్యాల హారం లాంటి, మధురమైన మాటలు ఉద్భవిస్తాయి. అవి సభలో అందరినీ ఆకట్టుకునే అలంకారంగా మారతాయి.
పరా విరాగతోదేతి మహత్త్వగుణశాలినీ । సా యయా స్నేహమ్ ఆయాన్తి రాజానో ఽజగరా అపి
తర్వాత గొప్పతనంతో కూడిన పరమ వైరాగ్యం కలుగుతుంది. దాని వలన పాముల్లా భయంకరంగా ఉన్న రాజులు కూడా స్నేహానికి ఆకర్షితులు అవుతారు.
పూర్వాపరజ్ఞస్ సర్వత్ర నరో భవతి బుద్ధిమాన్ । పదార్థానాం యథా దీపహస్తో నిశి సులోచనః
గతం, భవిష్యత్తు రెండింటినీ తెలిసినవాడు ప్రతీ విషయంలో తెలివైనవాడవుతాడు. రాత్రిలో దీపం పట్టుకున్నవాడు వస్తువులను స్పష్టంగా చూసినట్లు అతడు అన్నింటినీ బాగా గ్రహిస్తాడు.
లోభమోహాదయో దోషాస్ తానవం యాన్త్య్ అలం శనైః । ధియో దిశస్ సమాసన్నశరదో మిహికా యథా
లోభం, మోహం వంటి దోషాలు క్రమంగా తగ్గిపోతాయి. శరదృతువు వచ్చినప్పుడు దిక్కుల నుంచి మబ్బులు మెల్లగా తొలగిపోవడంలా అవి మాయమవుతాయి.
కేవలం సమపేక్షన్తే వివేకాభ్యసనం ధియః । న కాచన ఫలం ధత్తే స్వభ్యాసేన వినా క్రియా
బుద్ధి ఎప్పుడూ వివేకాభ్యాసాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయిస్తుంది. ఎలాంటి కార్యమైనా, దాన్ని పునఃపునః సాధించకుండా ఫలితాన్ని ఇవ్వదు.
మనః ప్రసాదమ్ ఆయాతి శరదీవ మహత్ సరః । పరం సామ్యమ్ ఉపాదత్తే నిర్మన్దర ఇవార్ణవః
మనస్సు శరదృతువులోని పెద్ద సరస్సు లాగ శాంతంగా, నిర్మలంగా మారుతుంది. అలలు లేని సముద్రం లాగా, పరమ శాంతిని పొందుతుంది.
నిరన్తఃకాలిమా వజ్రశిఖేవాస్తతమఃపటా । పరిజ్వలత్య్ అలం ప్రజ్ఞా పదార్థప్రవిభాగినీ
వజ్రాయుధం మేఘాలను చీల్చినట్టు, అంతరంగంలో ఉన్న అజ్ఞానాంధకారం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. వివేకం వెలిగిపడి, వాస్తవాలను స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.
దైన్యదారిద్ర్యదుఃఖాద్యా దృష్టయో దర్శితాన్తరాః । న నికృన్తన్తి మర్మాణి ససన్నాహమ్ ఇవేషవః
దుఃఖం, పేదరికం, బాధలు ఇవన్నీ కేవలం పైపై కనిపించే దృశ్యాలే. అవి బలహీనమైన బాణాలు ఎలా హానిచేయలేవో, మన అంతరంగాన్ని తాకవు.
హృదయం నావలుమ్పన్తి భీమాస్ సంసృతిభీతయః । పురస్స్థితమ్ అపి ప్రాజ్ఞం మహోపలమ్ ఇవాఖవః
ప్రపంచ భయాలు ఎంత భయంకరంగా ఎదురుగా ఉన్నా, జ్ఞానులు హృదయాన్ని కదిలించలేవు. అది పెద్ద రాయిని పక్షులు కదిలించలేని విధంగా ఉంటుంది.
కథం స్యాద్ ఆదితా జన్మకర్మణోర్ దైవపుంస్త్వయోః । ఇత్యాదిసంశయగణశ్ శామ్యత్య్ అహ్ని యథా తమః
జననం, కర్మ, విధి, పురుషార్థం ఇవి ఎలా వస్తాయో వంటి అనేక సందేహాలు, పగలు వచ్చినప్పుడు చీకటి పోయినట్లే, నశించిపోతాయి.
సర్వథా సర్వభావేషు సఙ్గతిర్ హ్య్ ఉపశామ్యతి । యామిన్యామ్ ఇవ యాతాయాం ప్రజ్ఞాలోక ఉపాగతే
ప్రజ్ఞా వెలుగు వచ్చినప్పుడు, అన్ని విషయాల్లో అనురాగం పూర్తిగా తగ్గిపోతుంది. ఇది రాత్రి ముగిసి ఉదయం వచ్చినట్లే.
సముద్రస్యేవ గామ్భీర్యం స్థైర్యం మేరోర్ ఇవ స్థిరమ్ । అన్తశ్శీతలతా చేన్దోర్ ఇవోదేతి విచారిణః
అన్వేషకునిలో సముద్రం లాంటి లోతు, మెరు పర్వతం లాంటి స్థిరత్వం, చంద్రునిలా అంతరంగ శాంతి ఉద్భవిస్తాయి.
సా జీవన్ముక్తతా తస్య శనైః పరిణతిం గతా । శాన్తాశేషవికల్పస్య భవత్య్ ఆవిశ్య యోగినః
ఆ జీవన్ముక్తి స్థితి అతడిలో మెల్లగా పరిపక్వమవుతుంది. అన్ని సందేహాలు పూర్తిగా శాంతించిపోయిన యోగికి ఆ స్థితి లోనై స్థిరంగా నిలిచిపోతుంది.
సర్వార్థశీతలా శుద్ధా పరమాలోకదా సుధీః । పరం ప్రకాశమ్ ఆయాతి జ్యోత్స్నేవ సకలైన్దవీ
అతని బుద్ధి అన్ని విషయాలపట్ల చల్లగా, నిర్మలంగా, పరమ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేది అయి, సంపూర్ణ చంద్రుని వెలుగులా పరమ ప్రకాశాన్ని పొందుతుంది.
హృద్యాకాశే వివేకార్కే శమాలోకిని నిర్మలే । అనర్థసార్థకర్తారో నోద్యన్తి కలికేతవః
మనసు ఆకాశంలో వివేకరూపి సూర్యుడు వెలిగే చోట, శాంతి వెలుతురు నిండినప్పుడు, దురదృష్టానికి విత్తనాలు ఎప్పుడూ మొలకెత్తవు.
శామ్యన్తి శుద్ధిమ్ ఆయాన్తి సౌమ్యాస్ తిష్ఠన్తి సూన్నతే । అచఞ్చలే జడాస్ తృష్ణాశ్ శరదీవాభ్రమాలికాః
కోరికలు శాంతించి, నిర్మలమై, మృదువుగా, వినయంగా నిలిచి, కదలకుండా, చలించకుండా, శరదృతువులో మేఘాల వలె కనుమరుగవుతాయి.
యత్కిఞ్చనకరీ క్రూరా గ్రామ్యతా వినివర్తతే । దీనాననా పిశాచానాం లీలేవ దివసాగమే
ఏదైనా క్రూరమైన పని, మనిషిలోని మాంద్యపు అలవాట్లను తీయగలిగితే, అది పగటి వెలుతురు వచ్చి దుఃఖంగా ఉన్న పిశాచుల ముఖాలను పారద్రోలినట్లే.
ధర్మభిత్తౌ భృశం లగ్నాం ధియం ధైర్యధురం గతామ్ । ఆధయో న విలుమ్పన్తి వాతాశ్ చిత్రలతామ్ ఇవ
ధర్మం అనే పునాదిపై బలంగా నిలిచిన, ధైర్యాన్ని నమ్ముకున్న మనసును బాధలు తాకలేవు; అది వింత లతను గాలులు ఊడదీయలేనట్లు.
న పతత్య్ అవటే జన్తుర్ విషయాసఙ్గరూపిణి । కః కిల జ్ఞాతసరణిశ్ శ్వభ్రే సమనుధావతి
ఇంద్రియాల పట్ల మమకారం అనే లోతైన బొయ్యలో జంతువు పడిపోదు; దారి తెలిసినవాడు ఎవరూ ఆ అగాధాన్ని వెంబడించడు.
సచ్ఛాస్త్రసాధువృత్తానామ్ అవిరోధిని కర్మణి । రమతే ధీర్ యథాప్రాప్తే సాధ్వీవాన్తఃపురాజిరే
నిజమైన శాస్త్రాలు, మంచివారి ప్రవర్తనకు విరుద్ధం కాని పనుల్లో ధీరుడు ఆనందిస్తాడు; అది మంచివాడైన మహిళ అంతఃపురంలో సుఖంగా ఉండినట్లే.
జగతాం కోటిలక్ష్యేషు యావన్తః పరమాణవః । తేషామ్ ఏకైకశో ఽన్తస్స్థాన్ సర్గాన్ పశ్యత్య్ అసర్గధీః
ఈ ప్రపంచాల్లోని ఎన్నో కోట్ల అణువులలో, సృష్టి భావన లేని మనస్సు ప్రతి ఒక్క అణువులోనూ ఎన్నో సృష్టులను చూస్తుంది.
మోక్షోపాయావబోధేన శుద్ధాన్తఃకరణం జనమ్ । న ఖేదయతి భోగౌఘో న చానన్దయతి క్వచిత్
మోక్షానికి దారి చూపే జ్ఞానంతో అంతఃకరణం పవిత్రమైనవాడు, అనుభవాల ప్రవాహం వల్ల ఎప్పుడూ బాధపడడు, ఎప్పుడూ ఆనందపడడు.
పరమాణౌ పరమాణౌ సర్గవర్గా నిరర్గలమ్ । యే పతన్త్య్ ఉత్పతన్త్య్ అమ్బువీచివత్ తాన్ స పశ్యతి
ప్రతి అణువులోనూ, నీటిలో అలలు ఎగిసిపడినట్టు, సృష్టి సమూహాలు నిర్బంధం లేకుండా పడి లేచే దృశ్యాలను అతడు చూస్తాడు.
న ద్వేష్టి సమ్ప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాఙ్క్షతి । కార్యాణ్య్ ఏష ప్రబుద్ధో ఽపి నిష్ప్రబుద్ధ ఇవ ద్రుమః
ఏ కార్యాలు జరుగుతున్నా వాటిని ద్వేషించడు, ఆగిపోయినవాటిని కోరడు; జాగృతుడైనా, చేయాల్సిన పనుల పట్ల ఉత్సాహం లేని వృక్షంలా ఉంటాడు.
దృశ్యతే లోకసామాన్యో యథాప్రాప్తానువృత్తిమాన్ । ఇష్టానిష్టఫలప్రాప్తౌ హృదయేనాపరాజితః
ప్రపంచంలో సాధారణ మనిషి, ఎదురయ్యే పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తూ, కావలసిన ఫలితాలు వచ్చినా, రాకపోయినా, తన మనసు మాత్రం ఓడిపోకుండా ఉంటాడు.
బుద్ధ్వేదమ్ అఖిలం శాస్త్రం వాచయిత్వా వివేచ్య వా । అనుభూయత ఏవైతన్ న తూక్తం వరశాపవత్
ఈ గ్రంథాన్ని పూర్తిగా చదివి, అర్థం చేసుకున్న తర్వాత, దాన్ని అనుభవించాలి; ఇది కేవలం మాటలతో చెప్పిన వరం లేదా శాపంలా కాదు.
శాస్త్రం సుబోధమ్ ఏవేదం నానాలఙ్కారభూషితమ్ । కావ్యం రసఘనం చారు దృష్టాన్తైః ప్రతిపాదకమ్
ఈ గ్రంథం సులభంగా అర్థమయ్యేలా ఉంది, వివిధ అలంకారాలతో అలంకరించబడి, కవిత్వమూ, రసమూ నిండినదిగా, అందంగా, ఉదాహరణలతో వివరించబడింది.
బుధ్యతే స్వయమ్ ఏవేదం కిఞ్చిత్పదపదార్థవిత్ । స్వయం యస్ తు న వేత్తీదం శ్రోతవ్యం తేన పణ్డితాత్
పదాలు, వాటి అర్థం తెలిసినవాడు ఈ గ్రంథాన్ని తానే అర్థం చేసుకోగలడు; తెలియని వాడు మాత్రం పండితుని దగ్గర వినాలి.