శారీరసోమసూర్యాగ్నిసఙ్క్రాన్తిజ్ఞో భవానఘ । అత్ర యోజనలక్షస్థం వస్తు పశ్యసి నిశ్య్ అపి । అత్ర సఙ్క్రాన్తికాలా హి బాహ్యాస్ తృణసమాస్ స్మృతాః
ఓ పాపరహితుడా, నీవు శరీరంలో, చంద్రుడిలో, సూర్యుడిలో, అగ్నిలో జరిగే మార్పులను తెలుసు. ఇక్కడ నువ్వు రాత్రిపూట కూడా వంద యోజనాల దూరంలో ఉన్న వస్తువును చూడగలవు. ఇలాంటి మార్పుల కాలాలు బయటివి గడ్డి తుప్పలంత తక్కువగా భావించబడతాయి.
సఙ్క్రాన్తిమ్ ఉత్తరమ్ అథాయనమ్ అఙ్గ సమ్యక్కాలం తథా విషువతీ యది దేహవాతైః । అన్తర్ బహిస్స్థమ్ ఇవ వేత్సి యథానుభూతం తచ్ ఛోచసీహ న పునః పరమ్ అభ్యుపేతః
శరీరంలోని వాయువుల ద్వారా ఉత్తరాయణం, దక్షిణాయణం, సమకాలం, విషువత్తు మొదలైన మార్పులను నువ్వు లోపల, బయట రెండింటిలోనూ అనుభవించినట్టు సరిగ్గా తెలుసుకుంటే, ఇక్కడ బాధపడతావు కానీ, పరమ స్థితిని చేరిన తర్వాత ఇక బాధపడవు.
అణుతాం స్థూలతాం చాయం యథా గచ్ఛతి యోగినామ్ । దేహో రామ తథా సమ్యగ్ వక్ష్యమాణమ్ ఇదం శృణు
యోగులకు శరీరం ఎప్పుడో చిన్నదిగా, ఎప్పుడో పెద్దదిగా మారుతుంది రామా. ఇదే విధంగా అది మారుతుంది. ఇప్పుడు నేను దీనిని సరిగ్గా వివరించబోతున్నాను, విను.
హృద్య్ అబ్జపత్త్రకోశోత్థః ప్రస్ఫురత్య్ ఆనలః కణః । హేమభ్రమరవత్ సాన్ధ్యే విద్యుత్కణ ఇవామ్బుదే
హృదయంలోని కమలదళపు పొరలోంచి ఒక అగ్ని చినుకు ఉద్భవిస్తుంది. అది సంధ్యాసమయంలో బంగారు తేనెటీగలా, లేదా మేఘంలో మెరుపు చినుకులా మెరుస్తుంది.
స ప్రవర్ధనసంవిత్త్యా వాత్యయేవాశు వర్ధతే । సంవిద్రూపతయా నూనమ్ అర్కవద్ యాతి చోదయమ్
ఆ విస్తరించు జ్ఞానం వల్ల అది తుఫాను లా వేగంగా పెరుగుతుంది; నిజంగా, అది చైతన్య స్వరూపంగా సూర్యుడు లాగ వెలుగును ప్రసరింపజేస్తుంది.
సన్ధ్యాభ్రప్రథమార్కాభో వృద్ధిమ్ అభ్యాగతః క్షణాత్ । గాలయత్య్ అఖిలం సాఙ్గం దేహం హేమ యథానలః
సంధ్యాకాల మేఘాల్లో మొట్టమొదటి సూర్యకిరణం లాగా అది ఒక్కసారిగా పెరిగి, తన కిరణాలతో మొత్తం శరీరాన్ని, అగ్ని బంగారాన్ని కరిగించినట్టు, కరిగిస్తుంది.
జలస్పర్శాసహో యుక్త్యా గాలయత్య్ ఉపలాద్య్ అపి । బాహ్య ఏవానలస్పన్ద ఆన్తరస్ తు విశేషతః
నీటి స్పర్శతో కూడా రాళ్లను కరిగించగల శక్తి దానికి ఉంది; బయట కనిపించే అగ్ని కేవలం పైకి మాత్రమే ఉంటుంది, కానీ లోపల ఉండే అగ్ని మాత్రం నిజంగా ప్రభావవంతంగా ఉంటుంది.
స శరీరద్రవః పశ్చాద్ విధూయ క్వాపి నీయతే । చిత్క్షోభితేన ప్రాణేన నీహారో వాత్యయా యథా
ఆ శరీర ద్రవం తరువాత బయటకు వెళ్లిపోతుంది, చైతన్యంతో కదిలిన ప్రాణవాయువు దాన్ని ఎక్కడికైనా తీసుకెళ్తుంది, మబ్బు గాలితో ఎగురుతున్నట్టే.
ఆధారనాడినిర్హీనా వ్యోమస్థైవావశిష్యతే । శక్తిః కుణ్డలినీ వహ్నేర్ ధూమలేఖేవ నిర్గతా
ఆధార నాడులు లేకపోతే, ఆ శక్తి — కుండలినీ శక్తి — ఖాళీ ఆకాశంలో మాత్రమే మిగిలిపోతుంది. అది అగ్నిలోంచి పొగలేకలా బయటకు వస్తుంది.
క్రోడీకృతమనోబుద్ధిమయజీవాద్యహఙ్కృతిః । అన్తస్స్ఫురచ్చమత్కారా ధూమలేఖేవ తాగరీ
మనస్సు, బుద్ధి, ప్రాణం మొదలైనవన్నీ కలిపిన అహంకారం, లోపల అద్భుతంగా మెరుస్తూ, తాగర వృక్షాన్ని కాల్చినప్పుడు వచ్చే పొగలేకలా కనిపిస్తుంది.
బిసవాలవ్రణే భిత్తావ్ ఉపలే దివి భూతలే । సా యథా యోజ్యతే యత్ర తేన నిర్యాత్య్ అలం తథా
కమలపు తంతువు గాయం, గోడ, రాయి, ఆకాశం, భూమి — ఏదైనా వాటిలో పెట్టినా అక్కడే కలిసిపోతుంది. అలాగే అది కూడా ఎక్కడ ఉంటే అక్కడే బయటపడుతుంది.
సంవిత్తిస్ సైవ యద్య్ అఙ్గ రసాదానాద్ యథాక్రమమ్ । రసేనాపూర్ణతామ్ ఏతి తన్ నీహార ఇవామ్బునా
ఓ మిత్రమా, అదే జ్ఞానం, రసాన్ని ఒక్కొక్కటిగా గ్రహిస్తూ, ఆ రసంతో నిండిపోతుంది. అది నీటితో నిండిపోయే మబ్బులా ఉంటుంది.
రసపూర్ణా యమ్ ఆకారం భావయత్య్ ఆశు తత్ తథా । ధత్తే చిత్రకృతో బుద్ధౌ రేఖా రామ యథాకృతిమ్
ఓ రామా, మనసు ఏ రూపాన్ని, ఏ భావాన్ని తక్షణమే ఊహిస్తుందో, అది ఆ రూపాన్నే తలచుకుంటుంది. ఇది చిత్రకారుడు మనస్సులో గీసిన గీతలా ఉంటుంది.
దృఢభావవశాద్ అన్తర్ అస్థీన్య్ ఆప్నోతి సా తతః । మాతృగర్భనిషణ్ణేవ సుషిక్తేవాఙ్కురస్థితిః
దృఢమైన భావన వల్ల అది లోపల ఎముకలు పొందుతుంది. ఇది తల్లి గర్భంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడిలా, లేదా బాగా తేమ ఉన్న నేలలో మొలక పెరిగినట్లుగా ఉంటుంది.
యథాభిమతమ్ ఆకారం ప్రమాణం చేతి రాఘవ । జీవశక్తిర్ అవాప్నోతి సుమేర్వాది తృణాది వా
ఓ రాఘవా, జీవశక్తి తాను కోరుకున్న రూపాన్ని, పరిమాణాన్ని పొందుతుంది. అది సుమేరు పర్వతం లా పెద్దదైనా, గడ్డి తురుపు లా చిన్నదైనా కావచ్చు.
శ్రుతం త్వయా యోగసాధ్యమ్ అణిమాద్యర్థసాధనమ్ । జ్ఞానసాధ్యమ్ ఇదానీం త్వం శృణు శ్రవణభూషణమ్
నీవు యోగసాధన ద్వారా అణిమాదుల ఫలితాలను, వాటిని పొందే మార్గాలను వినావు. ఇప్పుడు, శ్రోతలలో శ్రేష్ఠుడవైన నీవు, జ్ఞానసాధన ద్వారా పొందే ఫలితాలను విను.
ఏకం చిన్మాత్రమ్ అస్తీహ శుద్ధం సోమ్యమ్ అలక్షితమ్ । సూక్ష్మాత్ సూక్ష్మతరం శాన్తం నాజగన్ న జగత్క్రియాః
ఇక్కడ ఒకే ఒక శుద్ధమైన, మృదువైన, ఎవరికీ కనిపించని, అత్యంత సూక్ష్మమైన, ప్రశాంతమైన చైతన్యం మాత్రమే ఉంది. దానికి సృష్టి లేక లయ ఏమీలేవు.
తచ్ చినోత్య్ ఆత్మనాత్మానం సఙ్కల్పోన్ముఖతాం గతమ్ । యదా తదా జీవ ఇతి ప్రోక్తమ్ ఆబిలతాం గతమ్
ఆ చైతన్యం ఊహ వైపు మొగ్గుచూపి, తానే తానుగా భావించినప్పుడు, అది మలినతలోకి వెళ్లి జీవుడిగా పిలవబడుతుంది.
అసత్యమ్ ఏవ సఙ్కల్పభ్రమేణేదం శరీరకమ్ । జీవః పశ్యతి మూఢాత్మా బాలో యక్షమ్ ఇవోద్ధతమ్
ఊహా మాయ వల్లే, తెలియని జీవుడు ఈ శరీరాన్ని చూస్తాడు. అది నిజం కాకపోయినా, పిల్లవాడు ఉత్సాహంగా యక్షుణ్ణి చూసినట్టు భావిస్తాడు.
యదా తు జ్ఞానదీపేన సమ్యగాలోక ఆగతే । సఙ్కల్పమోహో జీవస్య క్షీయతే శరదభ్రవత్
కానీ జ్ఞానదీపం వెలిగినప్పుడు, సరిగ్గా చూపు వచ్చినప్పుడు, జీవుని ఊహా మోహం శరదృతువులో మేఘాలా కరిగిపోతుంది.
శాన్తిమ్ ఆయాతి దేహో ఽయం సర్వసఙ్కల్పసఙ్క్షయే । తదా రాఘవ నిశ్శేషం దీపస్ తైలక్షయే యథా
రాఘవా, మనస్సులోని అన్ని ఊహలు పూర్తిగా శాంతించిపోయినప్పుడు ఈ దేహం కూడా శాంతిని పొందుతుంది. ఇది నూనె పూర్తిగా అయిపోయినప్పుడు దీపం ఆరిపోవడంలా ఉంటుంది.
నిద్రావ్యపగమే జన్తుర్ యథా స్వప్నం న పశ్యతి । జీవో హి భావితే సత్యే తథా దేహం న పశ్యతి
నిద్ర పోయిన తర్వాత ప్రాణి కలలు చూడదు కదా, అలాగే పరమ సత్యాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు జీవుడు తన దేహాన్ని చూడడు.
అతత్త్వే తత్త్వభావేన జీవో దేహావృతస్ స్థితః । నిర్దేహో భవతి శ్రీమాన్ సుఖీ తత్త్వైకభావనాత్
దేహంతో కప్పబడి ఉన్న జీవుడు అసత్యాన్ని సత్యంగా భావిస్తే, దేహబంధంలోనే ఉంటాడు. కానీ సత్యాన్ని మాత్రమే మనసులో ఉంచితే, దేహం లేకుండా ఆనందంగా, మహిమాన్వితుడిగా ఉంటాడు.
అనాత్మని శరీరాదావ్ ఆత్మభావనమ్ అఙ్గ యత్ । సూర్యాద్యాలోకదుర్భేదం హార్దం తద్ దారుణం తమః
ప్రియమైనవాడా, దేహం లాంటి వాటిలో ఆత్మ భావన కలిగి ఉండటం, సూర్యుడు వంటి వెలుతురు కూడా తొలగించలేని లోపలి ఘనమైన చీకటి వంటి దుఃఖకరమైన విషయం.
ఆత్మన్య్ ఏవాత్మభావేన సర్వవ్యాపి నిరఞ్జనమ్ । చిన్మాత్రమ్ అమలో ఽస్మీతి జ్ఞానాదిత్యేన పశ్యతి
తనలోనే తన రూపంగా, ఎక్కడికైనా వ్యాపించిన, మలినతలేని, శుద్ధమైన జ్ఞానమే నేను అని జ్ఞానరశ్మితో స్పష్టంగా చూస్తాడు.
ప్రతిమన్వన్తరం రామ బుద్ధతామ్ అనుతిష్ఠతి । కలౌ హరిర్ అమేయాత్మా కిఞ్చిద్ ఆశ్రిత్య కారణమ్
ఓ రామా, ప్రతి యుగంలో అతడు బుద్ధత్వాన్ని పొందుతాడు. కలియుగంలో అపరిమిత స్వరూపుడైన హరి, ఏదో ఒక కారణాన్ని ఆధారంగా తీసుకుంటాడు.
తస్య బుద్ధాభిధానస్య మునినాథస్య రాఘవ । యే భక్తిమన్తో ధీమన్తో మోక్షమార్గాభికాఙ్క్షిణః
ఓ రాఘవా, బుద్ధుడు అనే పేరుగల ఆ మునినాథుని, భక్తి ఉన్నవారు, జ్ఞానులు, మోక్షమార్గాన్ని కోరేవారు గౌరవంగా పూజిస్తారు.
శూన్యం విజ్ఞానమాత్రం వా మధ్యం వా కిఞ్చిద్ ఏతయోః । అస్తీతి హేతూపన్యాసైర్ బ్రహ్మ వ్యపదిశన్తి తే
వారు, శూన్యమా, కేవలం జ్ఞానమా, లేక ఈ రెండింటి మధ్యమా అని తర్కంతో వివరిస్తూ, అది ఉంది అని బ్రహ్మను పేర్కొంటారు.
తేషాం మధ్యే హి విజ్ఞానవిదో ద్విత్వే క్షయీకృతే । జగద్ భ్రాన్తిపరామర్శమాత్రం పశ్యన్తి నేతరత్
వీరిలో, చైతన్యాన్ని బాగా తెలిసిన వారు ద్వంద్వ భావనను పూర్తిగా తొలగించిన తర్వాత, ఈ లోకాన్ని మాయ వల్ల కలిగిన భ్రమ మాత్రమేగా చూస్తారు; వేరే ఏదీ కనిపించదు.
మధ్యం మాధ్యమికాః ప్రాహుః క్షణభఙ్గవిదః పరే । న శూన్యం న చ విజ్ఞానమ్ ఇదం కిఞ్చిద్ ఇతి స్థితాః
మధ్యమార్గాన్ని అనుసరించే వారు దీనిని మధ్యంగా అంటారు. మరికొందరు, అన్నీ క్షణికమేనని తెలిసినవారు, ఇది శూన్యమూ కాదు, చైతన్యమూ కాదు, ఇంకేదో వేరేదని భావిస్తారు.