స్వనాశే నాస్తి కర్తృత్వమ్ ఇత్యాద్యా యుక్తివాదినః । అవజ్ఞాయ బహిః కార్యాస్ స్వానుభూత్యపలాపినః
తమ నాశనంలో చేయూత లేదని, ఇలా తర్కించే వారు, బయట జరిగే ఫలితాలను పట్టించుకోరు, తమ అనుభూతిని కూడా ఒప్పుకోరు.
ప్రత్యక్షవద్ అభావో ఽపి ప్రమైవ రఘునన్దన । అగ్న్యభావో హి శీతస్య ప్రమాణం సర్వజన్తుషు
ఓ రఘునందన, లేనితనమూ ప్రత్యక్షం లాంటిదే నిజమైన జ్ఞానం. ఎందుకంటే, అగ్ని లేనిది చలికి కారణమని అన్ని జీవులు తెలుసుకుంటారు.
అగ్నేర్ ధూమతయా భాగో యః ప్రయాతి పయోదతామ్ । సద్రూపపరిణామేన తద్ అగ్నిస్ సోమకారణమ్
అగ్ని నుండి పొగగా మారిన భాగం, మేఘంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. అలా తన స్వభావాన్ని మార్చుకుని, అదే అగ్ని చంద్రునికి కారణమవుతుంది.
అగ్నిర్ నాశాత్మకతయా శైత్యాద్ అప్తాం ప్రయాతి యత్ । వినాశపరిణామేన తద్ అగ్నిస్ సోమకారణమ్
అగ్ని నశించేటప్పుడు, చల్లదనంతో నీటిగా మారుతుంది. అలా నాశనం వల్ల మారిన అగ్ని, చంద్రునికి కారణమవుతుంది.
సప్తామ్బుధిపయః పీత్వా ధూమోద్గారేణ వాడవః । పయోదతాం ప్రయాతేన తద్ ఏవ జనయత్య్ అలమ్
సముద్రాల లోపల ఉన్న అగ్ని, ఏడు సముద్రాల నీటిని తాగి, పొగను వెలువడించి, మేఘంగా మారుతుంది. అలా అది మేఘాన్ని సృష్టించగలదు.
అర్కః పీత్వా నిశానాథమ్ అమావస్యాం పునః పునః । ఉద్గిరత్య్ అమలే పక్షే మృణాలమ్ ఇవ సారసః
సూర్యుడు, అమావాస్య రోజున రాత్రి ప్రభువైన చంద్రునిని మళ్లీ మళ్లీ తనలోకి తీసుకుని, శుద్ధమైన పక్షంలో, తామర కాడ నుండి హంస బయటకు వచ్చినట్లు, అతన్ని వెలువడిస్తాడు.
పీత్వామృతోపమం శీతం ప్రాణస్ సోమం ముఖాగ్రగం । అబ్భాగమ్ ఆపూరయతి శరీరే ఽపానతాం గతః
అమృతంతో సమానమైన చల్లని సోమరసాన్ని నోటిముద్ద వద్ద పీల్చినప్పుడు, ఆ శ్వాస అపానంగా మారి శరీరంలో నీటి భాగాన్ని నింపుతుంది.
జలాద్ అణుతయా భాగో యః ప్రయాత్య్ అర్కరశ్మితామ్ । సద్రూపపరిణామేన తజ్ జలం వహ్నికారణమ్
నీటిలోని సూక్ష్మమైన భాగం సూర్యకిరణాల రూపాన్ని పొందినప్పుడు, అది తన స్వభావంతో అగ్నిగా మారుతుంది.
నాశాత్మకతయా తోయమ్ ఔష్ణ్యాద్ యాతి యద్ అగ్నితామ్ । వినాశపరిణామేన తత్ తోయం వహ్నికారణమ్
నీరు తన నాశన స్వభావం వల్ల, వేడిమి ద్వారా అగ్నిగా మారుతుంది. నాశనమనే మార్పు వల్ల ఆ నీరు అగ్ని కారణమవుతుంది.
అగ్నేర్ వినాశే సద్రూపః పరిణామో నిశాకరః । ఇన్దోర్ నాశే నిఘర్షోత్థపరిణామో హుతాశనః
అగ్ని నశించినప్పుడు, తన స్వరూపాన్ని కలిగి ఉండే మార్పు చంద్రుడిగా అవుతుంది. చంద్రుడు నశించినప్పుడు, ఘర్షణ వల్ల కలిగే మార్పు అగ్నిగా అవుతుంది.
హుతాశో నాశమ్ ఆగత్య సోమో భవతి వై తథా । దివసో నాశమ్ ఆగత్య రాత్రిర్ భవతి వై యథా
ఎలాగైతే అగ్ని అంతమై పోయిన తర్వాత సోమంగా మారుతుందో, అలాగే పగలు ముగిసినపుడు అది రాత్రిగా మారుతుంది.
తమఃప్రకాశయోశ్ ఛాయాతపయోర్ దినరాత్రయోః । మధ్యే విలక్షణం రూపం ప్రాజ్ఞైర్ అపి న లభ్యతే
చీకటి, వెలుగు, నీడ, ఎండ, పగలు, రాత్రి — వీటి మధ్య ప్రత్యేకమైన రూపం తెలివైనవాళ్లకైనా కనిపించదు.
సన్ధిర్ అప్య్ ఆబిలో యస్ స్యాద్ ఏతయోర్ ఏవ తద్ వపుః । భావాభావౌ యథైకస్య శ్లిష్టావ్ ఏతౌ తథైవ హి
ఈ రెండింటి కలయిక కూడా స్పష్టంగా ఉండదు; వాటి స్వరూపం అంతే. ఒకటి ఉండటం, లేకపోవడం కలిసి ఉన్నట్టు ఇవి కూడా కలిసే ఉంటాయి.
ద్వాభ్యాం చైతన్యజాడ్యాభ్యాం భూతాని ప్రస్ఫురన్తి హి । యథా తమఃప్రకాశాభ్యామ్ అహోరాత్రా మహీతలే
ఎలాగైతే భూమిపై చీకటి, వెలుగు కలిసినప్పుడు పగలు, రాత్రి కలుగుతాయో, అలాగే చైతన్యం, జడత్వం కలిసినప్పుడు భూతాలు ఉద్భవిస్తాయి.
చిద్రూపజడరూపాభ్యామ్ ఆరబ్ధేయం జగత్స్థితిః । జలామృతాభ్యాం మిశ్రాభ్యాం ద్వాభ్యాం తనుర్ ఇవైన్దవీ
ఈ లోకంలోని ఉనికి, చైతన్యం మరియు జడత్వం కలిసినప్పుడు ఏర్పడుతుంది. ఇది నీరు, అమృతం కలిసినప్పుడు చంద్రుని శరీరం ఏర్పడినట్టే.
ప్రకాశమ్ అనలం సూర్యం చిద్రూపం విద్ధి రాఘవ । జడాత్మకం తమోరూపం విద్ధి సోమశరీరకమ్
రాఘవా, నువ్వు తెలుసుకో, అగ్ని, వెలుగు, సూర్యుడు ఇవన్నీ చైతన్య స్వరూపాలు. అంధకారం మాత్రం జడ స్వభావం కలది, అది చంద్రుని శరీరంగా భావించాలి.
చిత్సూర్యే నిర్మలే దృష్టే తమో నశ్యేద్ భవామయః । వ్యోమసూర్యే బహిర్ దృష్టే యథా కృష్ణనిశాతమః
నిర్మలమైన చైతన్య సూర్యుడు కనిపించినప్పుడు, భవబంధపు అంధకారం నశిస్తుంది. అది ఆకాశంలో సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు రాత్రి చీకటి పోయినట్లే.
సోమదేహే జడే దృష్టే చిత్తేజో ఽసత్యవద్ భవేత్ । నిశీథే విలసచ్చన్ద్రే యథా సౌరః ప్రభాభరః
చంద్రుని జడమైన శరీరం కనిపించినప్పుడు, చైతన్య కాంతి అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. అది అర్ధరాత్రి చంద్రుడు ప్రకాశించినప్పుడు, సూర్యుని కాంతి కనిపించనట్టే.
సోమం ప్రకటయత్య్ అగ్నిశ్ చిద్ దేహం సుచిరప్రభా । అగ్నిం భాసయతీన్దుశ్ చ దేహం స్వం రూపమ్ అర్పయన్
అగ్ని చంద్రుణ్ని వెలుగులోకి తెస్తుంది. అలాగే, చైతన్యం దీర్ఘకాలపు ప్రకాశంతో శరీరాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. అలాగే, చంద్రుడు తన స్వరూపాన్ని శరీరానికి ఇచ్చి అగ్నిని వెలిగిస్తుంది.
చిన్ నిష్క్రియా త్వ్ అనాభాసా కేవలా నోపలభ్యతే । ఆలోక ఇవ దీపేన దేహేనైవావగమ్యతే
చైతన్యం క్రియలేని, రూపరహితమైనది. అది ఒంటరిగా కనిపించదు. దీపం వల్ల వెలుగు తెలిసినట్టే, శరీరం ద్వారా మాత్రమే అది గ్రహించబడుతుంది.
చితశ్ చేత్యోన్ముఖత్వేన లాభస్ సైవ చ సంసృతిః । నిశ్చేత్యాయాస్ తు నో లాభో నిర్వాణం చ తద్ ఏవ హి
చైతన్యం విషయాలవైపు మొగ్గుచూపినప్పుడు, అదే పొందడమూ, అదే సంసారం. కానీ విషయాలను పట్టించుకోని స్థితిలో పొందడమేమీ ఉండదు; అదే నిజమైన విముక్తి.
అన్యోఽన్యలబ్ధసత్తాకావ్ ఏవం కుడ్యప్రకాశవత్ । అగ్నీషోమావ్ ఇమౌ విద్ధి సమ్పృక్తౌ దేహదేహినౌ
ఒక గోడ మరొక గోడ వల్ల కనిపించబడినట్టు, అగ్ని, చంద్రుడు — అంటే చైతన్యం, జడత్వం — ఇవి పరస్పరం కలిసిపోయి శరీరం, జీవిగా ఉంటాయని తెలుసుకో.
అతిశాయిని నిర్వాణే జాడ్యే చైవాతిశాయిని । అగ్నేస్ సోమస్య చైవాఙ్గ స్థితిర్ భవతి కేవలా
అత్యంత పరమమైన విముక్తి లోనూ, గాఢమైన మౌన స్థితిలోనూ, అగ్ని, సోమ అనే స్వరూపాలు ప్రియమైనవాడా, ఒక్కటే మిగిలిపోతాయి.
ప్రాణో ఽగ్నిర్ ఉష్ణప్రకృతిర్ అపానశ్ శీతలశ్ శశీ । ఛాయాతపవద్ ఇత్య్ ఏతౌ సంస్థితౌ ముఖమార్గగౌ
ప్రాణం అగ్ని వంటిది, దాని స్వభావం వేడి. అపాన వాయువు చంద్రుడిలా, చల్లదనం కలది. ఇవి రెండూ నీడ, ఎండలా నోటి మార్గంలో ప్రవహిస్తూ స్థిరంగా ఉంటాయి.
అపానే శీతలే సత్తామ్ ఏత్య్ ఉష్ణః ప్రాణపావకః । ప్రతిబిమ్బమ్ ఇవాదర్శే స చ తస్మింస్ తథైవ హి
అపాన వాయువు చల్లదనం పొందినప్పుడు, ప్రాణాగ్ని వేడిగా ఉంటుంది. అద్దంలో ప్రతిబింబం కనిపించునట్లు, అది కూడా అందులోనే కనిపిస్తుంది.
చిదగ్నిః పద్మయన్త్రస్థం సోమం వార్యాత్మకం త్విషా । జనయత్య్ అనుభూత్యేహ కుడ్యాలోకం యథా బహిః
చైతన్యాగ్ని తన ప్రకాశంతో, పద్మ రూపమైన యంత్రంలో ఉన్న, నీటి స్వభావం గల సోమాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది. అది లోపల వెలిగిన దీపం గోడపై వెలుతురు పడ్డట్లే వెలుపల కూడా ప్రకాశిస్తుంది.
సంసృత్యాదౌ హి యా కాచిత్ సంవిచ్ ఛీతోష్ణరూపిణీ । అగ్నీషోమాభిధాం ప్రాప్తా సైవ సర్గో నృణామ్ ఇహ
సృష్టి మొదట్లో, ఏదైనా చైతన్యం వేడి, చలిగా మారినప్పుడు, దానిని అగ్ని, సోమ అనే పేర్లతో పిలుస్తారు. ఇదే మనుషుల సృష్టి ఇక్కడ.
యత్ర సోమకలా గ్రస్తా క్షణం సూర్యేణ షోడశీ । ముఖాద్ వితస్తిమాత్రాగ్రే తత్ర బద్ధపదో భవ
సూర్యుడు క్షణం పాటు సోమలోని పదహారవ భాగాన్ని తనదిగా చేసుకున్నప్పుడు, నోటికి ఒక విటస్త దూరంలో ఉన్న చోట, నీవు స్థిరంగా నిలిచి ఉండాలి.
నూనం సూర్యపదం ప్రాప్తస్ సోమో యత్ర హృదమ్బరే । నూనం కేవలయా స్థిత్యా తత్ర బద్ధపదో భవ
హృదయాకాశంలో సోముడు ఉండి, సూర్యుని స్థానం చేరినప్పుడు, నీవు పూర్తిగా స్థిరంగా అక్కడే నిలిచి ఉండాలి.
ఔష్ణ్యమ్ అగ్నిశ్ చిద్ ఆదిత్యశ్ శైత్యం సోమ ఉదాహృతః । యత్రైతౌ ప్రతిబిమ్బస్థౌ తత్ర బద్ధపదో భవ
వేడి అంటే అగ్ని, చైతన్యం అంటే సూర్యుడు, చల్లదనం అంటే సోముడు. ఈ రెండింటి ప్రతిబింబం ఎక్కడ ఉంటే, అక్కడే నీవు స్థిరంగా ఉండాలి.