సచ్ చిత్ ప్రకాశం విద్యాది సూర్యమ్ అగ్నిం విదుర్ బుధాః । అసజ్ జాడ్యం తమో ఽవిద్యాద్య్ ఆహుస్ సోమం మణీషిణః
ప్రజ్ఞావంతులు స్వచ్ఛమైన చైతన్యాన్ని, జ్ఞానప్రకాశాన్ని సూర్యుడిగా, అగ్నిగా భావిస్తారు. అలాగే, జడత్వం, అజ్ఞానం, చీకటి ఇవన్నీ చంద్రునిగా ఉంటాయని తెలివైనవారు చెబుతారు.
వహ్నిర్ వార్యాత్మనస్ సోమాద్ ఉదేతీతి మునే శ్రుతమ్ । సోమస్యోత్పత్తిమ్ అధునా వద మే వదతాం వర
మహర్షీ, నీటిలోంచి అగ్ని పుట్టిందని, అగ్నిలోంచి చంద్రుడు ఉద్భవించాడని విన్నాము. ఇప్పుడు, మాట్లాడే వారిలో నీవు శ్రేష్ఠుడు, చంద్రుని ఉద్భవాన్ని నాకు వివరించు.
అగ్నీషోమౌ మిథః కార్యే కారణే చ స్వసంస్థితేః । పర్యాయేణ సమౌ చైతౌ ప్రజాయేతే పరస్పరమ్
అగ్ని, చంద్రులు పరస్పరం కారణం, ఫలితంగా నిలిచినవిగా ఉంటారు. వీరిద్దరూ ఒక్కరితో ఒక్కరు మారుమారుగా పుట్టుకొస్తారు.
జన్మాఙ్గ బీజాఙ్కురవత్ తథా దివసరాత్రివత్ । స్థితిశ్ ఛాయాతపసమా కేవలా చైతయోర్ భవేత్
వీరి జననం విత్తనం, మొక్కలా, లేదా పగలు, రాత్రిలా జరుగుతుంది. వీరి స్థితి నీడ, ఎండలా, లేదా ఒక్కొక్కటి స్వతంత్రంగా ఉండవచ్చు.
తుల్యకాలోపలమ్భా హి మిథశ్ ఛాయాతపస్థితిః । కేవలైకోపలమ్భా స్యాత్ స్థితిర్ దివసరాత్రివత్
రెండు ఒకేసారి కనిపిస్తే, అవి నీడ, ఎండ ఒకేసారి ఉండినట్టు ఉంటాయి. ఒక్కటి మాత్రమే కనిపిస్తే, అది పగలు లేదా రాత్రి ఒక్కటి మాత్రమే ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
కార్యకారణభావశ్ చ ద్వివిధః కథితో ఽనయోః । సద్రూపపరిణామోత్థో వినాశపరిణామజః
ఈ రెండింటి మధ్య కారణ-ఫల సంబంధం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. ఒకటి ఒకే స్వభావం మార్పుతో కలుగుతుంది, మరొకటి నాశనం వల్ల కలిగే మార్పుతో ఏర్పడుతుంది.
ఏకస్మాద్ యద్ ద్వితీయస్య సమ్భవో ఽఙ్కురబీజవత్ । కార్యకారణభావో ఽసౌ సద్రూపపరిణామజః
ఒకదానినుండి రెండవది పుట్టినప్పుడు, అది విత్తనం నుండి మొలక వచ్చినట్టు, ఆ కారణ-ఫల సంబంధం ఒకే స్వభావ మార్పుతో ఏర్పడినదిగా చెప్పబడుతుంది.
ఏకనాశే ద్వితీయస్య యద్ భావో దినరాత్రివత్ । కార్యకారణభావో ఽసౌ వినాశపరిణామజః
ఒకటి పోయినప్పుడు రెండవది ఉనికిలోకి వస్తే, అది పగలు పోయి రాత్రి వచ్చినట్టు, ఆ కారణ-ఫల సంబంధం నాశనం వల్ల కలిగిన మార్పుతో ఏర్పడినదిగా చెప్పబడుతుంది.
సద్రూపపరిణామస్య మృద్ఘటక్రమసంస్థితేః । అక్షోపలమ్భాద్ ఇతరత్ ప్రమాణం నోపయుజ్యతే
ఒకే స్వభావం కలిగిన మార్పు, మట్టి నుండి మడకగా మారడంలో కనిపించునట్లు ఉంటే, ప్రత్యక్షంగా చూడలేకపోతే ఇతర జ్ఞాన మార్గాలు ఉపయోగపడవు.
వినాశపరిణామస్య దినరాత్రిక్రమస్థితేః । అభావో ఽప్య్ ఏకవస్తూత్థో గతో ముఖ్యప్రమాణతామ్
నశించడంలో జరిగే మార్పు, ఉదాహరణకు పగలు రాత్రి మారడంలో, ఒకే వస్తువు నుండి కలిగే లేనితనం కూడా ప్రధానమైన జ్ఞాన మార్గంగా మారుతుంది.
స్వనాశే నాస్తి కర్తృత్వమ్ ఇత్యాద్యా యుక్తివాదినః । అవజ్ఞాయ బహిః కార్యాస్ స్వానుభూత్యపలాపినః
తమ నాశనంలో చేయూత లేదని, ఇలా తర్కించే వారు, బయట జరిగే ఫలితాలను పట్టించుకోరు, తమ అనుభూతిని కూడా ఒప్పుకోరు.
ప్రత్యక్షవద్ అభావో ఽపి ప్రమైవ రఘునన్దన । అగ్న్యభావో హి శీతస్య ప్రమాణం సర్వజన్తుషు
ఓ రఘునందన, లేనితనమూ ప్రత్యక్షం లాంటిదే నిజమైన జ్ఞానం. ఎందుకంటే, అగ్ని లేనిది చలికి కారణమని అన్ని జీవులు తెలుసుకుంటారు.
అగ్నేర్ ధూమతయా భాగో యః ప్రయాతి పయోదతామ్ । సద్రూపపరిణామేన తద్ అగ్నిస్ సోమకారణమ్
అగ్ని నుండి పొగగా మారిన భాగం, మేఘంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. అలా తన స్వభావాన్ని మార్చుకుని, అదే అగ్ని చంద్రునికి కారణమవుతుంది.
అగ్నిర్ నాశాత్మకతయా శైత్యాద్ అప్తాం ప్రయాతి యత్ । వినాశపరిణామేన తద్ అగ్నిస్ సోమకారణమ్
అగ్ని నశించేటప్పుడు, చల్లదనంతో నీటిగా మారుతుంది. అలా నాశనం వల్ల మారిన అగ్ని, చంద్రునికి కారణమవుతుంది.
సప్తామ్బుధిపయః పీత్వా ధూమోద్గారేణ వాడవః । పయోదతాం ప్రయాతేన తద్ ఏవ జనయత్య్ అలమ్
సముద్రాల లోపల ఉన్న అగ్ని, ఏడు సముద్రాల నీటిని తాగి, పొగను వెలువడించి, మేఘంగా మారుతుంది. అలా అది మేఘాన్ని సృష్టించగలదు.
అర్కః పీత్వా నిశానాథమ్ అమావస్యాం పునః పునః । ఉద్గిరత్య్ అమలే పక్షే మృణాలమ్ ఇవ సారసః
సూర్యుడు, అమావాస్య రోజున రాత్రి ప్రభువైన చంద్రునిని మళ్లీ మళ్లీ తనలోకి తీసుకుని, శుద్ధమైన పక్షంలో, తామర కాడ నుండి హంస బయటకు వచ్చినట్లు, అతన్ని వెలువడిస్తాడు.
పీత్వామృతోపమం శీతం ప్రాణస్ సోమం ముఖాగ్రగం । అబ్భాగమ్ ఆపూరయతి శరీరే ఽపానతాం గతః
అమృతంతో సమానమైన చల్లని సోమరసాన్ని నోటిముద్ద వద్ద పీల్చినప్పుడు, ఆ శ్వాస అపానంగా మారి శరీరంలో నీటి భాగాన్ని నింపుతుంది.
జలాద్ అణుతయా భాగో యః ప్రయాత్య్ అర్కరశ్మితామ్ । సద్రూపపరిణామేన తజ్ జలం వహ్నికారణమ్
నీటిలోని సూక్ష్మమైన భాగం సూర్యకిరణాల రూపాన్ని పొందినప్పుడు, అది తన స్వభావంతో అగ్నిగా మారుతుంది.
నాశాత్మకతయా తోయమ్ ఔష్ణ్యాద్ యాతి యద్ అగ్నితామ్ । వినాశపరిణామేన తత్ తోయం వహ్నికారణమ్
నీరు తన నాశన స్వభావం వల్ల, వేడిమి ద్వారా అగ్నిగా మారుతుంది. నాశనమనే మార్పు వల్ల ఆ నీరు అగ్ని కారణమవుతుంది.
అగ్నేర్ వినాశే సద్రూపః పరిణామో నిశాకరః । ఇన్దోర్ నాశే నిఘర్షోత్థపరిణామో హుతాశనః
అగ్ని నశించినప్పుడు, తన స్వరూపాన్ని కలిగి ఉండే మార్పు చంద్రుడిగా అవుతుంది. చంద్రుడు నశించినప్పుడు, ఘర్షణ వల్ల కలిగే మార్పు అగ్నిగా అవుతుంది.
హుతాశో నాశమ్ ఆగత్య సోమో భవతి వై తథా । దివసో నాశమ్ ఆగత్య రాత్రిర్ భవతి వై యథా
ఎలాగైతే అగ్ని అంతమై పోయిన తర్వాత సోమంగా మారుతుందో, అలాగే పగలు ముగిసినపుడు అది రాత్రిగా మారుతుంది.
తమఃప్రకాశయోశ్ ఛాయాతపయోర్ దినరాత్రయోః । మధ్యే విలక్షణం రూపం ప్రాజ్ఞైర్ అపి న లభ్యతే
చీకటి, వెలుగు, నీడ, ఎండ, పగలు, రాత్రి — వీటి మధ్య ప్రత్యేకమైన రూపం తెలివైనవాళ్లకైనా కనిపించదు.
సన్ధిర్ అప్య్ ఆబిలో యస్ స్యాద్ ఏతయోర్ ఏవ తద్ వపుః । భావాభావౌ యథైకస్య శ్లిష్టావ్ ఏతౌ తథైవ హి
ఈ రెండింటి కలయిక కూడా స్పష్టంగా ఉండదు; వాటి స్వరూపం అంతే. ఒకటి ఉండటం, లేకపోవడం కలిసి ఉన్నట్టు ఇవి కూడా కలిసే ఉంటాయి.
ద్వాభ్యాం చైతన్యజాడ్యాభ్యాం భూతాని ప్రస్ఫురన్తి హి । యథా తమఃప్రకాశాభ్యామ్ అహోరాత్రా మహీతలే
ఎలాగైతే భూమిపై చీకటి, వెలుగు కలిసినప్పుడు పగలు, రాత్రి కలుగుతాయో, అలాగే చైతన్యం, జడత్వం కలిసినప్పుడు భూతాలు ఉద్భవిస్తాయి.
చిద్రూపజడరూపాభ్యామ్ ఆరబ్ధేయం జగత్స్థితిః । జలామృతాభ్యాం మిశ్రాభ్యాం ద్వాభ్యాం తనుర్ ఇవైన్దవీ
ఈ లోకంలోని ఉనికి, చైతన్యం మరియు జడత్వం కలిసినప్పుడు ఏర్పడుతుంది. ఇది నీరు, అమృతం కలిసినప్పుడు చంద్రుని శరీరం ఏర్పడినట్టే.
ప్రకాశమ్ అనలం సూర్యం చిద్రూపం విద్ధి రాఘవ । జడాత్మకం తమోరూపం విద్ధి సోమశరీరకమ్
రాఘవా, నువ్వు తెలుసుకో, అగ్ని, వెలుగు, సూర్యుడు ఇవన్నీ చైతన్య స్వరూపాలు. అంధకారం మాత్రం జడ స్వభావం కలది, అది చంద్రుని శరీరంగా భావించాలి.
చిత్సూర్యే నిర్మలే దృష్టే తమో నశ్యేద్ భవామయః । వ్యోమసూర్యే బహిర్ దృష్టే యథా కృష్ణనిశాతమః
నిర్మలమైన చైతన్య సూర్యుడు కనిపించినప్పుడు, భవబంధపు అంధకారం నశిస్తుంది. అది ఆకాశంలో సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు రాత్రి చీకటి పోయినట్లే.
సోమదేహే జడే దృష్టే చిత్తేజో ఽసత్యవద్ భవేత్ । నిశీథే విలసచ్చన్ద్రే యథా సౌరః ప్రభాభరః
చంద్రుని జడమైన శరీరం కనిపించినప్పుడు, చైతన్య కాంతి అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. అది అర్ధరాత్రి చంద్రుడు ప్రకాశించినప్పుడు, సూర్యుని కాంతి కనిపించనట్టే.
సోమం ప్రకటయత్య్ అగ్నిశ్ చిద్ దేహం సుచిరప్రభా । అగ్నిం భాసయతీన్దుశ్ చ దేహం స్వం రూపమ్ అర్పయన్
అగ్ని చంద్రుణ్ని వెలుగులోకి తెస్తుంది. అలాగే, చైతన్యం దీర్ఘకాలపు ప్రకాశంతో శరీరాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. అలాగే, చంద్రుడు తన స్వరూపాన్ని శరీరానికి ఇచ్చి అగ్నిని వెలిగిస్తుంది.
చిన్ నిష్క్రియా త్వ్ అనాభాసా కేవలా నోపలభ్యతే । ఆలోక ఇవ దీపేన దేహేనైవావగమ్యతే
చైతన్యం క్రియలేని, రూపరహితమైనది. అది ఒంటరిగా కనిపించదు. దీపం వల్ల వెలుగు తెలిసినట్టే, శరీరం ద్వారా మాత్రమే అది గ్రహించబడుతుంది.