యద్ యద్ వ్యోమ స్ఫురత్య్ అఙ్గ స్వభావాత్ తత్ర వాయవః । పేలవం మృదు యత్ కిఞ్చిత్ తత్ తత్ ప్రచలయన్త్య్ అలమ్
ప్రియమైనవాడా, ఆకాశం సహజంగా ఎక్కడ కంపించిందో అక్కడ గాలులు కదులుతుంటాయి. ఏది మృదువుగా, సున్నితంగా ఉంటుందో, దాన్ని అవి పూర్తిగా ఊపేస్తాయి.
వాతైర్ ఆహన్యమానం తత్ పద్మాది తరలాయతే । హృద్య్ అన్యోఽన్యనికాషేణ పల్లవాది యథా తరౌ
గాలులు తాకినప్పుడు, పద్మాలు మొదలైనవి హృదయంలో అలజడిగా మారతాయి. అది వృక్షంలో ఆకులు, కొమ్మలు ఒకదానికొకటి తగిలి ఊగినట్లే.
దేహోష్మకారణం సర్వరసాదిపచనోద్యతమ్ । జనయత్య్ అగ్నిమ్ అన్యోఽన్యసఙ్ఘర్షాద్ ఘనవేణువత్
ఈ శరీరం వేడి ఉత్పత్తికి మూలంగా ఉండి, అన్నిరకాల రుచులను జీర్ణించడంలో ఎప్పుడూ తలమునకలై ఉంటుంది. దాని లోపల గాఢమైన భాగాలు ఒకదానికొకటి రుద్దుకోవడం వల్ల, కట్టెలను రుద్దినప్పుడు మంట పుట్టినట్లే, అగ్ని ఉత్పన్నమవుతుంది.
స్వభావశీతశీతాత్మా దేహస్ తేనౌష్ణ్యమ్ ఏత్య్ అలమ్ । ఉదితేన స సర్వాఙ్గం భువనం భానునా యథా
శరీరం సహజంగా చల్లగా ఉంటుందిగానీ, ఆ అగ్నితో అది పూర్తిగా వేడిగా మారుతుంది. ఇది ఉదయించే సూర్యుడు భూమిని ఎలా వేడిగా చేస్తాడో అలాగే జరుగుతుంది.
సర్వతో విసరద్రశ్మి తత్ తేజస్ తారకాకృతి । హృత్పద్మహేమభ్రమరో యోగినాం చిన్త్యతాం గతమ్
అది అన్నిచోట్లకి తన కిరణాలతో వ్యాపించి, నక్షత్రాల రూపంలో కనిపిస్తుంది. ఆ ప్రకాశాన్ని యోగులు తమ హృదయ పద్మంలో బంగారు తేనెటీగలా ధ్యానించాలి.
తత్ ప్రకాశమయం జ్ఞానం చిన్తితం సత్ ప్రయచ్ఛతి । యేన యోజనలక్షస్థం వస్తు నిశ్య్ అపి దృశ్యతే
ఆ ప్రకాశరూపమైన జ్ఞానం ధ్యానం చేసినవారికి, వందల యోజనల దూరంలో ఉన్న వస్తువును కూడా రాత్రిపూట చూడగలిగే శక్తిని ఇస్తుంది.
తస్యాగ్నేర్ వాడవస్యేవ జలం సంశుష్కమ్ ఇన్ధనమ్ । మాంసపఙ్కజషణ్డాఢ్యహృత్సరః కోశవాసినః
ఆ అగ్ని కోసం, సముద్రంలో ఉండే అగ్నికి ఎండిపోయిన నీరు ఇంధనంగా మారినట్లు, మాంసం, కమలాల గుళికలతో నిండిన హృదయసరోవరంలో నివసించే ఆత్మకు కూడా అదే విధంగా అవుతుంది.
యద్ అబ్జశీతలత్వం తద్ అపానాత్మేన్దుర్ ఉచ్యతే । ఇతీన్దోర్ ఉత్థితస్ సో ఽగ్నిర్ అగ్నీషోమౌ హి దేహకః
కమలపు చల్లదనం అపాన వాయువు చంద్రునిగా చెప్పబడుతుంది. ఆ చంద్రుని నుంచి ఈ అగ్ని పుట్టుకొస్తుంది. ఎందుకంటే మన శరీరం అగ్ని, చంద్రుని కలయికతో ఏర్పడింది.
సర్వమ్ ఊష్మాత్మకం కిఞ్చిత్ తేజోఽర్కాగ్న్యభిధం విదుః । శీతాత్మకం చ సోమాఖ్యమ్ ఆభ్యామ్ ఏవ కృతం జగత్
ఈ లోకంలో వేడి స్వభావం ఉన్నదంతా అగ్ని లేదా సూర్యునిగా పిలవబడుతుంది. చల్లదనం ఉన్నదంతా చంద్రునిగా పిలుస్తారు. ఈ రెండు వల్లే జగత్తు ఏర్పడింది.
విద్యావిద్యాస్వరూపేణ సర్వం సదసదాత్మనా । జగద్ ద్వయేన నిర్వృత్తం తద్ ఏవైవం విభజ్యతే
జ్ఞానం, అజ్ఞానం రూపంలో, ఉండటం, ఉండకపోవడం రూపంలో, ఈ జగత్తు ఈ రెండు విధాలుగా ఏర్పడింది. అందుకే ఇది ఇలా విభజించబడింది.
సచ్ చిత్ ప్రకాశం విద్యాది సూర్యమ్ అగ్నిం విదుర్ బుధాః । అసజ్ జాడ్యం తమో ఽవిద్యాద్య్ ఆహుస్ సోమం మణీషిణః
ప్రజ్ఞావంతులు స్వచ్ఛమైన చైతన్యాన్ని, జ్ఞానప్రకాశాన్ని సూర్యుడిగా, అగ్నిగా భావిస్తారు. అలాగే, జడత్వం, అజ్ఞానం, చీకటి ఇవన్నీ చంద్రునిగా ఉంటాయని తెలివైనవారు చెబుతారు.
వహ్నిర్ వార్యాత్మనస్ సోమాద్ ఉదేతీతి మునే శ్రుతమ్ । సోమస్యోత్పత్తిమ్ అధునా వద మే వదతాం వర
మహర్షీ, నీటిలోంచి అగ్ని పుట్టిందని, అగ్నిలోంచి చంద్రుడు ఉద్భవించాడని విన్నాము. ఇప్పుడు, మాట్లాడే వారిలో నీవు శ్రేష్ఠుడు, చంద్రుని ఉద్భవాన్ని నాకు వివరించు.
అగ్నీషోమౌ మిథః కార్యే కారణే చ స్వసంస్థితేః । పర్యాయేణ సమౌ చైతౌ ప్రజాయేతే పరస్పరమ్
అగ్ని, చంద్రులు పరస్పరం కారణం, ఫలితంగా నిలిచినవిగా ఉంటారు. వీరిద్దరూ ఒక్కరితో ఒక్కరు మారుమారుగా పుట్టుకొస్తారు.
జన్మాఙ్గ బీజాఙ్కురవత్ తథా దివసరాత్రివత్ । స్థితిశ్ ఛాయాతపసమా కేవలా చైతయోర్ భవేత్
వీరి జననం విత్తనం, మొక్కలా, లేదా పగలు, రాత్రిలా జరుగుతుంది. వీరి స్థితి నీడ, ఎండలా, లేదా ఒక్కొక్కటి స్వతంత్రంగా ఉండవచ్చు.
తుల్యకాలోపలమ్భా హి మిథశ్ ఛాయాతపస్థితిః । కేవలైకోపలమ్భా స్యాత్ స్థితిర్ దివసరాత్రివత్
రెండు ఒకేసారి కనిపిస్తే, అవి నీడ, ఎండ ఒకేసారి ఉండినట్టు ఉంటాయి. ఒక్కటి మాత్రమే కనిపిస్తే, అది పగలు లేదా రాత్రి ఒక్కటి మాత్రమే ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
కార్యకారణభావశ్ చ ద్వివిధః కథితో ఽనయోః । సద్రూపపరిణామోత్థో వినాశపరిణామజః
ఈ రెండింటి మధ్య కారణ-ఫల సంబంధం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. ఒకటి ఒకే స్వభావం మార్పుతో కలుగుతుంది, మరొకటి నాశనం వల్ల కలిగే మార్పుతో ఏర్పడుతుంది.
ఏకస్మాద్ యద్ ద్వితీయస్య సమ్భవో ఽఙ్కురబీజవత్ । కార్యకారణభావో ఽసౌ సద్రూపపరిణామజః
ఒకదానినుండి రెండవది పుట్టినప్పుడు, అది విత్తనం నుండి మొలక వచ్చినట్టు, ఆ కారణ-ఫల సంబంధం ఒకే స్వభావ మార్పుతో ఏర్పడినదిగా చెప్పబడుతుంది.
ఏకనాశే ద్వితీయస్య యద్ భావో దినరాత్రివత్ । కార్యకారణభావో ఽసౌ వినాశపరిణామజః
ఒకటి పోయినప్పుడు రెండవది ఉనికిలోకి వస్తే, అది పగలు పోయి రాత్రి వచ్చినట్టు, ఆ కారణ-ఫల సంబంధం నాశనం వల్ల కలిగిన మార్పుతో ఏర్పడినదిగా చెప్పబడుతుంది.
సద్రూపపరిణామస్య మృద్ఘటక్రమసంస్థితేః । అక్షోపలమ్భాద్ ఇతరత్ ప్రమాణం నోపయుజ్యతే
ఒకే స్వభావం కలిగిన మార్పు, మట్టి నుండి మడకగా మారడంలో కనిపించునట్లు ఉంటే, ప్రత్యక్షంగా చూడలేకపోతే ఇతర జ్ఞాన మార్గాలు ఉపయోగపడవు.
వినాశపరిణామస్య దినరాత్రిక్రమస్థితేః । అభావో ఽప్య్ ఏకవస్తూత్థో గతో ముఖ్యప్రమాణతామ్
నశించడంలో జరిగే మార్పు, ఉదాహరణకు పగలు రాత్రి మారడంలో, ఒకే వస్తువు నుండి కలిగే లేనితనం కూడా ప్రధానమైన జ్ఞాన మార్గంగా మారుతుంది.
స్వనాశే నాస్తి కర్తృత్వమ్ ఇత్యాద్యా యుక్తివాదినః । అవజ్ఞాయ బహిః కార్యాస్ స్వానుభూత్యపలాపినః
తమ నాశనంలో చేయూత లేదని, ఇలా తర్కించే వారు, బయట జరిగే ఫలితాలను పట్టించుకోరు, తమ అనుభూతిని కూడా ఒప్పుకోరు.
ప్రత్యక్షవద్ అభావో ఽపి ప్రమైవ రఘునన్దన । అగ్న్యభావో హి శీతస్య ప్రమాణం సర్వజన్తుషు
ఓ రఘునందన, లేనితనమూ ప్రత్యక్షం లాంటిదే నిజమైన జ్ఞానం. ఎందుకంటే, అగ్ని లేనిది చలికి కారణమని అన్ని జీవులు తెలుసుకుంటారు.
అగ్నేర్ ధూమతయా భాగో యః ప్రయాతి పయోదతామ్ । సద్రూపపరిణామేన తద్ అగ్నిస్ సోమకారణమ్
అగ్ని నుండి పొగగా మారిన భాగం, మేఘంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. అలా తన స్వభావాన్ని మార్చుకుని, అదే అగ్ని చంద్రునికి కారణమవుతుంది.
అగ్నిర్ నాశాత్మకతయా శైత్యాద్ అప్తాం ప్రయాతి యత్ । వినాశపరిణామేన తద్ అగ్నిస్ సోమకారణమ్
అగ్ని నశించేటప్పుడు, చల్లదనంతో నీటిగా మారుతుంది. అలా నాశనం వల్ల మారిన అగ్ని, చంద్రునికి కారణమవుతుంది.
సప్తామ్బుధిపయః పీత్వా ధూమోద్గారేణ వాడవః । పయోదతాం ప్రయాతేన తద్ ఏవ జనయత్య్ అలమ్
సముద్రాల లోపల ఉన్న అగ్ని, ఏడు సముద్రాల నీటిని తాగి, పొగను వెలువడించి, మేఘంగా మారుతుంది. అలా అది మేఘాన్ని సృష్టించగలదు.
అర్కః పీత్వా నిశానాథమ్ అమావస్యాం పునః పునః । ఉద్గిరత్య్ అమలే పక్షే మృణాలమ్ ఇవ సారసః
సూర్యుడు, అమావాస్య రోజున రాత్రి ప్రభువైన చంద్రునిని మళ్లీ మళ్లీ తనలోకి తీసుకుని, శుద్ధమైన పక్షంలో, తామర కాడ నుండి హంస బయటకు వచ్చినట్లు, అతన్ని వెలువడిస్తాడు.
పీత్వామృతోపమం శీతం ప్రాణస్ సోమం ముఖాగ్రగం । అబ్భాగమ్ ఆపూరయతి శరీరే ఽపానతాం గతః
అమృతంతో సమానమైన చల్లని సోమరసాన్ని నోటిముద్ద వద్ద పీల్చినప్పుడు, ఆ శ్వాస అపానంగా మారి శరీరంలో నీటి భాగాన్ని నింపుతుంది.
జలాద్ అణుతయా భాగో యః ప్రయాత్య్ అర్కరశ్మితామ్ । సద్రూపపరిణామేన తజ్ జలం వహ్నికారణమ్
నీటిలోని సూక్ష్మమైన భాగం సూర్యకిరణాల రూపాన్ని పొందినప్పుడు, అది తన స్వభావంతో అగ్నిగా మారుతుంది.
నాశాత్మకతయా తోయమ్ ఔష్ణ్యాద్ యాతి యద్ అగ్నితామ్ । వినాశపరిణామేన తత్ తోయం వహ్నికారణమ్
నీరు తన నాశన స్వభావం వల్ల, వేడిమి ద్వారా అగ్నిగా మారుతుంది. నాశనమనే మార్పు వల్ల ఆ నీరు అగ్ని కారణమవుతుంది.
అగ్నేర్ వినాశే సద్రూపః పరిణామో నిశాకరః । ఇన్దోర్ నాశే నిఘర్షోత్థపరిణామో హుతాశనః
అగ్ని నశించినప్పుడు, తన స్వరూపాన్ని కలిగి ఉండే మార్పు చంద్రుడిగా అవుతుంది. చంద్రుడు నశించినప్పుడు, ఘర్షణ వల్ల కలిగే మార్పు అగ్నిగా అవుతుంది.