సదేహ ఏవ నిర్దేహస్ ససంసారో ఽప్య్ అసంసృతిః । చిన్మయో ఘనపాషాణజఠరాజఠరోపమః
శరీరం ఉన్నప్పటికీ, అతడు శరీరముతో లేనట్టు ఉంటాడు; సంసారంలో ఉన్నా, జనన మరణాల బంధానికి అతడు లోనవడు. అతడు చైతన్య స్వరూపుడు, గట్టి రాయి లోపల ఉన్న శూన్యంలా ఉంటాడు.
చిదాదిత్యస్ తపంల్ లోకే ఽప్య్ అన్ధకారోదరోపమః । పరప్రకాశరూపో ఽపి పరమ్ ఆన్ధ్యమ్ ఇవాగతః
అతని చైతన్యం సూర్యుడిలా లోకంలో ప్రకాశిస్తుంటుంది, అయినా అతడు గుహాంధకారంలో ఉన్నట్టు కనిపిస్తాడు. అతని స్వరూపం పరమ ప్రకాశమే అయినా, అతడు పూర్తిగా అంధుడైనట్టు అనిపిస్తాడు.
రుద్ధసంసృతిదుర్లీలః ప్రక్షీణాశావిషూచికః । నష్టాహఙ్కారవేతాలో దేహవాన్ అకలేవరః
అతని లోకంలో ఆటలు తగ్గిపోయాయి, ఆశ అనే జ్వరం పూర్తిగా తగ్గిపోయింది. అహంకార రూపమైన పిశాచం నశించింది—అతనికి శరీరం ఉన్నా, శరీరం లేనట్టు ఉంటాడు.
కస్మింశ్చిద్ రోమకోట్యగ్రే తస్యేయమ్ అవతిష్ఠతే । జగల్లక్ష్మీర్ మహామేరోః పుష్పే క్వచిద్ ఇవాలినీ
అతని ఒంటి వెంట్రుక చివరలోని రంధ్రంలో కూడా ఈ జగత్తు మహిమ నిలిచి ఉంటుంది. అది మహా మేరు పర్వతపు పువ్వులో తేనెటీగ ఉండినట్టే.
పరమాణౌ పరమాణౌ చిదాకాశస్య కోటరే । జగల్లక్ష్మీసహస్రాణి ధత్తే కృత్వా చ పశ్యతి
ప్రతి పరమాణువులో, ఆ చైతన్య ఆకాశపు లోపల, అనేక ప్రపంచాల సృష్టి నిండుగా ఉండి, వాటిని సృష్టించి చూసే శక్తి ఉంది.
ప్రవితతా హృదయస్య మహామతే హరిహరాబ్జజలక్షశతైర్ అపి । తులనమ్ ఏతి న ముక్తిమతో బత ప్రవితతాస్తి న నూనమ్ అవస్తునః
ఓ మహాజ్ఞానీ, హరి, హరుల పద్మాల నీళ్ళ వందలతో మనసు ఎంత విస్తరించినా, ముక్తుడి మనసు విస్తారానికి అది సరిపోలదు. నిజంగా, అసత్యమైన దానికి అసలు విస్తారం ఉండదు.
అస్యాం వా చితిమాత్రాయాం పరో బోధః ప్రవర్తతే । బీజాద్ ఇవ యతో వ్యుప్తాద్ అవశ్యమ్భావి సత్ఫలమ్
ఈ నిర్మలమైన చైతన్యంలోనే పరమ జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది; విత్తనం నాటినప్పుడు మంచి ఫలం తప్పకుండా పుట్టినట్లే ఇది జరుగుతుంది.
అపి పౌరుషమ్ ఆదేయం శాస్త్రం చేద్ యుక్తిబోధకమ్ । అన్యత్రార్షమ్ అపి త్యాజ్యం భావ్యం న్యాయైకసేవినా
ఏదైనా గ్రంథం మనుష్యుడు రచించినదైనా, అది యుక్తిని బోధిస్తేGrahaణీయమే; లేకపోతే, అది ఋషి వ్రాసినదైనా, న్యాయాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించే వాడు దానిని వదిలిపెట్టాలి.
యుక్తియుక్తమ్ ఉపాదేయం వచనం బాలకాద్ అపి । అన్యత్ తృణమ్ ఇవ త్యాజ్యమ్ అప్య్ ఉక్తం పద్మజన్మనా
తర్కంతో కూడిన మాటను చిన్నవాడు చెప్పినా స్వీకరించాలి. తర్కం లేని మాటను పద్మలోచనుడు చెప్పినా, అది గడ్డి లాంటిదని వదిలేయాలి.
యో ఽమ్భస్ తాతస్య కూపో ఽయమ్ ఇతి కౌపం పిబేత్ కటు । త్యక్త్వా గాఙ్గం పురస్స్థం తం కో ఽనుశాసతి రాగిణమ్
తండ్రి బావని చెప్పుకుంటూ, చేదు నీళ్లు తాగి, ముందే ప్రవహిస్తున్న గంగానదిని వదిలేసే వాడిని ఎవరు బుద్ధి చెప్పగలరు?
యథోషసి ప్రవృత్తాయామ్ ఆలోకో ఽవశ్యమ్ ఏష్యతి । అస్యాం వా చితిమాత్రాయాం స్వవివేకస్ తథైష్యతి
వెలుగు వేసినప్పుడు ఎలా తప్పకుండా వెలుగు కనిపిస్తుందో, అలాగే ఈ స్వచ్ఛమైన జ్ఞానంలో మనకు తగిన వివేకం తప్పక కలుగుతుంది.
శ్రుతాయాం ప్రాజ్ఞవదనాద్ బుద్ధాయాం స్వయమ్ ఏవ వా । శనైశ్ శనైర్ విచారేణ బుద్ధౌ సంస్కార ఆగతే
పండితుల మాట విన్నా, లేదా తనంతట తానే గ్రహించినా, మనసులో మెల్లగా విచారణ చేస్తే, ఆలోచనలు బలపడతాయి.
పూర్వం తావద్ ఉదేత్య్ అన్తర్ భృశం సంస్కృతవాక్యతా । శుద్ధా ముక్తాలతేవోచ్చైర్ యా సభాస్థానభూషణమ్
ముందుగా మనసులో శుద్ధమైన, ముత్యాల హారం లాంటి, మధురమైన మాటలు ఉద్భవిస్తాయి. అవి సభలో అందరినీ ఆకట్టుకునే అలంకారంగా మారతాయి.
పరా విరాగతోదేతి మహత్త్వగుణశాలినీ । సా యయా స్నేహమ్ ఆయాన్తి రాజానో ఽజగరా అపి
తర్వాత గొప్పతనంతో కూడిన పరమ వైరాగ్యం కలుగుతుంది. దాని వలన పాముల్లా భయంకరంగా ఉన్న రాజులు కూడా స్నేహానికి ఆకర్షితులు అవుతారు.
పూర్వాపరజ్ఞస్ సర్వత్ర నరో భవతి బుద్ధిమాన్ । పదార్థానాం యథా దీపహస్తో నిశి సులోచనః
గతం, భవిష్యత్తు రెండింటినీ తెలిసినవాడు ప్రతీ విషయంలో తెలివైనవాడవుతాడు. రాత్రిలో దీపం పట్టుకున్నవాడు వస్తువులను స్పష్టంగా చూసినట్లు అతడు అన్నింటినీ బాగా గ్రహిస్తాడు.
లోభమోహాదయో దోషాస్ తానవం యాన్త్య్ అలం శనైః । ధియో దిశస్ సమాసన్నశరదో మిహికా యథా
లోభం, మోహం వంటి దోషాలు క్రమంగా తగ్గిపోతాయి. శరదృతువు వచ్చినప్పుడు దిక్కుల నుంచి మబ్బులు మెల్లగా తొలగిపోవడంలా అవి మాయమవుతాయి.
కేవలం సమపేక్షన్తే వివేకాభ్యసనం ధియః । న కాచన ఫలం ధత్తే స్వభ్యాసేన వినా క్రియా
బుద్ధి ఎప్పుడూ వివేకాభ్యాసాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయిస్తుంది. ఎలాంటి కార్యమైనా, దాన్ని పునఃపునః సాధించకుండా ఫలితాన్ని ఇవ్వదు.
మనః ప్రసాదమ్ ఆయాతి శరదీవ మహత్ సరః । పరం సామ్యమ్ ఉపాదత్తే నిర్మన్దర ఇవార్ణవః
మనస్సు శరదృతువులోని పెద్ద సరస్సు లాగ శాంతంగా, నిర్మలంగా మారుతుంది. అలలు లేని సముద్రం లాగా, పరమ శాంతిని పొందుతుంది.
నిరన్తఃకాలిమా వజ్రశిఖేవాస్తతమఃపటా । పరిజ్వలత్య్ అలం ప్రజ్ఞా పదార్థప్రవిభాగినీ
వజ్రాయుధం మేఘాలను చీల్చినట్టు, అంతరంగంలో ఉన్న అజ్ఞానాంధకారం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. వివేకం వెలిగిపడి, వాస్తవాలను స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.
దైన్యదారిద్ర్యదుఃఖాద్యా దృష్టయో దర్శితాన్తరాః । న నికృన్తన్తి మర్మాణి ససన్నాహమ్ ఇవేషవః
దుఃఖం, పేదరికం, బాధలు ఇవన్నీ కేవలం పైపై కనిపించే దృశ్యాలే. అవి బలహీనమైన బాణాలు ఎలా హానిచేయలేవో, మన అంతరంగాన్ని తాకవు.
హృదయం నావలుమ్పన్తి భీమాస్ సంసృతిభీతయః । పురస్స్థితమ్ అపి ప్రాజ్ఞం మహోపలమ్ ఇవాఖవః
ప్రపంచ భయాలు ఎంత భయంకరంగా ఎదురుగా ఉన్నా, జ్ఞానులు హృదయాన్ని కదిలించలేవు. అది పెద్ద రాయిని పక్షులు కదిలించలేని విధంగా ఉంటుంది.
కథం స్యాద్ ఆదితా జన్మకర్మణోర్ దైవపుంస్త్వయోః । ఇత్యాదిసంశయగణశ్ శామ్యత్య్ అహ్ని యథా తమః
జననం, కర్మ, విధి, పురుషార్థం ఇవి ఎలా వస్తాయో వంటి అనేక సందేహాలు, పగలు వచ్చినప్పుడు చీకటి పోయినట్లే, నశించిపోతాయి.
సర్వథా సర్వభావేషు సఙ్గతిర్ హ్య్ ఉపశామ్యతి । యామిన్యామ్ ఇవ యాతాయాం ప్రజ్ఞాలోక ఉపాగతే
ప్రజ్ఞా వెలుగు వచ్చినప్పుడు, అన్ని విషయాల్లో అనురాగం పూర్తిగా తగ్గిపోతుంది. ఇది రాత్రి ముగిసి ఉదయం వచ్చినట్లే.
సముద్రస్యేవ గామ్భీర్యం స్థైర్యం మేరోర్ ఇవ స్థిరమ్ । అన్తశ్శీతలతా చేన్దోర్ ఇవోదేతి విచారిణః
అన్వేషకునిలో సముద్రం లాంటి లోతు, మెరు పర్వతం లాంటి స్థిరత్వం, చంద్రునిలా అంతరంగ శాంతి ఉద్భవిస్తాయి.
సా జీవన్ముక్తతా తస్య శనైః పరిణతిం గతా । శాన్తాశేషవికల్పస్య భవత్య్ ఆవిశ్య యోగినః
ఆ జీవన్ముక్తి స్థితి అతడిలో మెల్లగా పరిపక్వమవుతుంది. అన్ని సందేహాలు పూర్తిగా శాంతించిపోయిన యోగికి ఆ స్థితి లోనై స్థిరంగా నిలిచిపోతుంది.
సర్వార్థశీతలా శుద్ధా పరమాలోకదా సుధీః । పరం ప్రకాశమ్ ఆయాతి జ్యోత్స్నేవ సకలైన్దవీ
అతని బుద్ధి అన్ని విషయాలపట్ల చల్లగా, నిర్మలంగా, పరమ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేది అయి, సంపూర్ణ చంద్రుని వెలుగులా పరమ ప్రకాశాన్ని పొందుతుంది.
హృద్యాకాశే వివేకార్కే శమాలోకిని నిర్మలే । అనర్థసార్థకర్తారో నోద్యన్తి కలికేతవః
మనసు ఆకాశంలో వివేకరూపి సూర్యుడు వెలిగే చోట, శాంతి వెలుతురు నిండినప్పుడు, దురదృష్టానికి విత్తనాలు ఎప్పుడూ మొలకెత్తవు.
శామ్యన్తి శుద్ధిమ్ ఆయాన్తి సౌమ్యాస్ తిష్ఠన్తి సూన్నతే । అచఞ్చలే జడాస్ తృష్ణాశ్ శరదీవాభ్రమాలికాః
కోరికలు శాంతించి, నిర్మలమై, మృదువుగా, వినయంగా నిలిచి, కదలకుండా, చలించకుండా, శరదృతువులో మేఘాల వలె కనుమరుగవుతాయి.
యత్కిఞ్చనకరీ క్రూరా గ్రామ్యతా వినివర్తతే । దీనాననా పిశాచానాం లీలేవ దివసాగమే
ఏదైనా క్రూరమైన పని, మనిషిలోని మాంద్యపు అలవాట్లను తీయగలిగితే, అది పగటి వెలుతురు వచ్చి దుఃఖంగా ఉన్న పిశాచుల ముఖాలను పారద్రోలినట్లే.
ధర్మభిత్తౌ భృశం లగ్నాం ధియం ధైర్యధురం గతామ్ । ఆధయో న విలుమ్పన్తి వాతాశ్ చిత్రలతామ్ ఇవ
ధర్మం అనే పునాదిపై బలంగా నిలిచిన, ధైర్యాన్ని నమ్ముకున్న మనసును బాధలు తాకలేవు; అది వింత లతను గాలులు ఊడదీయలేనట్లు.