శక్తిర్ వస్తుస్వభావాఖ్యా యథా స్ఫురతి యాత్మనః । సర్గాదినా తథైవాసౌ స్థితిం యాతీతి నిశ్చయః
ఏదేనా వస్తువు యొక్క సహజ స్వభావంగా ఉన్న శక్తి, అది తనంతట తానే వెలుగులోకి వస్తుంది. అలాగే సృష్టి మొదలైన వాటి ద్వారా, ఆ వస్తువు తన స్థితిని తప్పకుండా పొందుతుంది.
అవస్తుత్వాద్ అవిద్యాయా వస్తుశక్తిర్ అపి క్వచిత్ । భిద్యతే దృశ్యతే హ్య్ అఙ్గ వసన్తే శారదం ఫలమ్
అజ్ఞానం నిజమైనది కాదు కాబట్టి, నిజమైన వస్తువు యొక్క శక్తి కొన్ని సందర్భాల్లో విడిపడినట్టు కనిపిస్తుంది. ఇది ప్రియమైనవాడా, వసంతంలో శరదృతువు ఫలం కనబడినట్టు ఉంటుంది.
సర్వమ్ ఏవంవిధం బ్రహ్మ నానానానాతయానయా । దృశ్యతే వ్యవహారార్థం కేవలం కల్ప్యతే స్థితిః
ఈ ప్రపంచమంతా ఇలాంటి బ్రహ్మమే. భిన్నత్వ భావన వల్ల, కేవలం లోకవ్యవహారాల కోసం మాత్రమే, ఈ స్థితి ఊహించబడింది.
సూక్ష్మచ్ఛిద్రాదిగత్యర్థం పూరణార్థం చ ఖస్య వా । అణుతాం స్థూలతాం వాపి కాయో ఽయం నీయతే కథమ్
సూక్ష్మ రంధ్రాల ద్వారా కదలడానికి లేదా ఖంలో నింపడానికి, ఈ శరీరం ఎలా సూక్ష్మంగా లేదా స్థూలంగా మారుతుంది?
కాష్ఠక్రకచయోశ్ శ్లేషాద్ యథా చ్ఛేదః ప్రవర్తతే । తయోస్ సఙ్ఘర్షణాద్ అగ్నిస్ స్వభావాజ్ జాయతే తథా
ఎలాగైతే ఒక దుంగతో ఒక రేచకాన్ని కలిపితే కోయడం జరుగుతుందో, అలాగే ఆ రెండింటి ఘర్షణ వల్ల సహజంగా అగ్ని పుట్టుకొస్తుంది.
మాంసాబ్జయన్త్రం జఠరే స్థితం శ్లిష్టముఖం మిథః । ఊర్ధ్వాధస్సమ్మిలన్మూలం ద్యుభూమ్యోర్ ఇవ వై తలమ్
అలాగే, కడుపులో ఉన్న మాంసపు పద్మాకార యంత్రం, రెండు ముఖాలు కలిసినట్టు, పైకీ కిందకీ వేరుచేసిన మూలాలతో, ఆకాశం భూమి మధ్యనున్న తలంపు వలె ఉంటుంది.
తస్య కుణ్డలినీ లక్ష్మీర్ నిలీనాన్తర్ నిజాస్పదే । పద్మరాగసముద్గస్య కోశే ముక్తావలీ యథా
దానిలో, కుండలినీ దేవి తన స్వస్థానంలో దాగి ఉంటుంది, పద్మరాగ రత్నపు పొదిలో ముత్యాల హారం దాగినట్టే.
ఆవర్తఫేనమాలేవ నిత్యం శలశలాయతే । దణ్డాహతేవ భుజగీ సుసన్నతవివర్తనా
ఆమె ఎప్పుడూ అలజడి నీటి నురుగు మాదిరిగా మృదువుగా శబ్దించుతూ, లేదా దండుతో తాకిన పాము మెల్లగా తిరిగినట్టు సొగసుగా కదులుతూ ఉంటుంది.
ద్యావాపృథివ్యోర్ మధ్యస్థా క్రియేవ స్పన్దరూపిణీ । సంవిన్మధువిబోధోత్థా హృత్పద్మపుటషట్పదీ
ఆకాశం, భూమి మధ్యలో ఉండే ఒక చలనం లాంటి క్రియగా ఆమె కనిపిస్తుంది. ఆవిడ, మనస్సు మధురత నుండి పుట్టిన జ్ఞానమయమైన తేనెటీగలా, హృదయపు పద్మపు రేకులలో నివసిస్తుంది.
తత్ సర్వం శక్తిపద్మాది బాహ్యైర్ ఆభ్యన్తరైస్ సదా । హృది వ్యాధూయతే వాతైర్ అభ్రవృన్దమ్ ఇవాభితః
ఈ శక్తి, పద్మాలు మొదలైనవన్నీ — బాహ్యమైనవి, అంతర్గతమైనవి — ఎప్పుడూ హృదయంలో గాలుల వల్ల కలకలలాడుతూ ఉంటాయి; అవి మేఘ సమూహాలు చుట్టూ చెలరేగినట్లు విస్తరిస్తుంటాయి.
యద్ యద్ వ్యోమ స్ఫురత్య్ అఙ్గ స్వభావాత్ తత్ర వాయవః । పేలవం మృదు యత్ కిఞ్చిత్ తత్ తత్ ప్రచలయన్త్య్ అలమ్
ప్రియమైనవాడా, ఆకాశం సహజంగా ఎక్కడ కంపించిందో అక్కడ గాలులు కదులుతుంటాయి. ఏది మృదువుగా, సున్నితంగా ఉంటుందో, దాన్ని అవి పూర్తిగా ఊపేస్తాయి.
వాతైర్ ఆహన్యమానం తత్ పద్మాది తరలాయతే । హృద్య్ అన్యోఽన్యనికాషేణ పల్లవాది యథా తరౌ
గాలులు తాకినప్పుడు, పద్మాలు మొదలైనవి హృదయంలో అలజడిగా మారతాయి. అది వృక్షంలో ఆకులు, కొమ్మలు ఒకదానికొకటి తగిలి ఊగినట్లే.
దేహోష్మకారణం సర్వరసాదిపచనోద్యతమ్ । జనయత్య్ అగ్నిమ్ అన్యోఽన్యసఙ్ఘర్షాద్ ఘనవేణువత్
ఈ శరీరం వేడి ఉత్పత్తికి మూలంగా ఉండి, అన్నిరకాల రుచులను జీర్ణించడంలో ఎప్పుడూ తలమునకలై ఉంటుంది. దాని లోపల గాఢమైన భాగాలు ఒకదానికొకటి రుద్దుకోవడం వల్ల, కట్టెలను రుద్దినప్పుడు మంట పుట్టినట్లే, అగ్ని ఉత్పన్నమవుతుంది.
స్వభావశీతశీతాత్మా దేహస్ తేనౌష్ణ్యమ్ ఏత్య్ అలమ్ । ఉదితేన స సర్వాఙ్గం భువనం భానునా యథా
శరీరం సహజంగా చల్లగా ఉంటుందిగానీ, ఆ అగ్నితో అది పూర్తిగా వేడిగా మారుతుంది. ఇది ఉదయించే సూర్యుడు భూమిని ఎలా వేడిగా చేస్తాడో అలాగే జరుగుతుంది.
సర్వతో విసరద్రశ్మి తత్ తేజస్ తారకాకృతి । హృత్పద్మహేమభ్రమరో యోగినాం చిన్త్యతాం గతమ్
అది అన్నిచోట్లకి తన కిరణాలతో వ్యాపించి, నక్షత్రాల రూపంలో కనిపిస్తుంది. ఆ ప్రకాశాన్ని యోగులు తమ హృదయ పద్మంలో బంగారు తేనెటీగలా ధ్యానించాలి.
తత్ ప్రకాశమయం జ్ఞానం చిన్తితం సత్ ప్రయచ్ఛతి । యేన యోజనలక్షస్థం వస్తు నిశ్య్ అపి దృశ్యతే
ఆ ప్రకాశరూపమైన జ్ఞానం ధ్యానం చేసినవారికి, వందల యోజనల దూరంలో ఉన్న వస్తువును కూడా రాత్రిపూట చూడగలిగే శక్తిని ఇస్తుంది.
తస్యాగ్నేర్ వాడవస్యేవ జలం సంశుష్కమ్ ఇన్ధనమ్ । మాంసపఙ్కజషణ్డాఢ్యహృత్సరః కోశవాసినః
ఆ అగ్ని కోసం, సముద్రంలో ఉండే అగ్నికి ఎండిపోయిన నీరు ఇంధనంగా మారినట్లు, మాంసం, కమలాల గుళికలతో నిండిన హృదయసరోవరంలో నివసించే ఆత్మకు కూడా అదే విధంగా అవుతుంది.
యద్ అబ్జశీతలత్వం తద్ అపానాత్మేన్దుర్ ఉచ్యతే । ఇతీన్దోర్ ఉత్థితస్ సో ఽగ్నిర్ అగ్నీషోమౌ హి దేహకః
కమలపు చల్లదనం అపాన వాయువు చంద్రునిగా చెప్పబడుతుంది. ఆ చంద్రుని నుంచి ఈ అగ్ని పుట్టుకొస్తుంది. ఎందుకంటే మన శరీరం అగ్ని, చంద్రుని కలయికతో ఏర్పడింది.
సర్వమ్ ఊష్మాత్మకం కిఞ్చిత్ తేజోఽర్కాగ్న్యభిధం విదుః । శీతాత్మకం చ సోమాఖ్యమ్ ఆభ్యామ్ ఏవ కృతం జగత్
ఈ లోకంలో వేడి స్వభావం ఉన్నదంతా అగ్ని లేదా సూర్యునిగా పిలవబడుతుంది. చల్లదనం ఉన్నదంతా చంద్రునిగా పిలుస్తారు. ఈ రెండు వల్లే జగత్తు ఏర్పడింది.
విద్యావిద్యాస్వరూపేణ సర్వం సదసదాత్మనా । జగద్ ద్వయేన నిర్వృత్తం తద్ ఏవైవం విభజ్యతే
జ్ఞానం, అజ్ఞానం రూపంలో, ఉండటం, ఉండకపోవడం రూపంలో, ఈ జగత్తు ఈ రెండు విధాలుగా ఏర్పడింది. అందుకే ఇది ఇలా విభజించబడింది.
సచ్ చిత్ ప్రకాశం విద్యాది సూర్యమ్ అగ్నిం విదుర్ బుధాః । అసజ్ జాడ్యం తమో ఽవిద్యాద్య్ ఆహుస్ సోమం మణీషిణః
ప్రజ్ఞావంతులు స్వచ్ఛమైన చైతన్యాన్ని, జ్ఞానప్రకాశాన్ని సూర్యుడిగా, అగ్నిగా భావిస్తారు. అలాగే, జడత్వం, అజ్ఞానం, చీకటి ఇవన్నీ చంద్రునిగా ఉంటాయని తెలివైనవారు చెబుతారు.
వహ్నిర్ వార్యాత్మనస్ సోమాద్ ఉదేతీతి మునే శ్రుతమ్ । సోమస్యోత్పత్తిమ్ అధునా వద మే వదతాం వర
మహర్షీ, నీటిలోంచి అగ్ని పుట్టిందని, అగ్నిలోంచి చంద్రుడు ఉద్భవించాడని విన్నాము. ఇప్పుడు, మాట్లాడే వారిలో నీవు శ్రేష్ఠుడు, చంద్రుని ఉద్భవాన్ని నాకు వివరించు.
అగ్నీషోమౌ మిథః కార్యే కారణే చ స్వసంస్థితేః । పర్యాయేణ సమౌ చైతౌ ప్రజాయేతే పరస్పరమ్
అగ్ని, చంద్రులు పరస్పరం కారణం, ఫలితంగా నిలిచినవిగా ఉంటారు. వీరిద్దరూ ఒక్కరితో ఒక్కరు మారుమారుగా పుట్టుకొస్తారు.
జన్మాఙ్గ బీజాఙ్కురవత్ తథా దివసరాత్రివత్ । స్థితిశ్ ఛాయాతపసమా కేవలా చైతయోర్ భవేత్
వీరి జననం విత్తనం, మొక్కలా, లేదా పగలు, రాత్రిలా జరుగుతుంది. వీరి స్థితి నీడ, ఎండలా, లేదా ఒక్కొక్కటి స్వతంత్రంగా ఉండవచ్చు.
తుల్యకాలోపలమ్భా హి మిథశ్ ఛాయాతపస్థితిః । కేవలైకోపలమ్భా స్యాత్ స్థితిర్ దివసరాత్రివత్
రెండు ఒకేసారి కనిపిస్తే, అవి నీడ, ఎండ ఒకేసారి ఉండినట్టు ఉంటాయి. ఒక్కటి మాత్రమే కనిపిస్తే, అది పగలు లేదా రాత్రి ఒక్కటి మాత్రమే ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
కార్యకారణభావశ్ చ ద్వివిధః కథితో ఽనయోః । సద్రూపపరిణామోత్థో వినాశపరిణామజః
ఈ రెండింటి మధ్య కారణ-ఫల సంబంధం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. ఒకటి ఒకే స్వభావం మార్పుతో కలుగుతుంది, మరొకటి నాశనం వల్ల కలిగే మార్పుతో ఏర్పడుతుంది.
ఏకస్మాద్ యద్ ద్వితీయస్య సమ్భవో ఽఙ్కురబీజవత్ । కార్యకారణభావో ఽసౌ సద్రూపపరిణామజః
ఒకదానినుండి రెండవది పుట్టినప్పుడు, అది విత్తనం నుండి మొలక వచ్చినట్టు, ఆ కారణ-ఫల సంబంధం ఒకే స్వభావ మార్పుతో ఏర్పడినదిగా చెప్పబడుతుంది.
ఏకనాశే ద్వితీయస్య యద్ భావో దినరాత్రివత్ । కార్యకారణభావో ఽసౌ వినాశపరిణామజః
ఒకటి పోయినప్పుడు రెండవది ఉనికిలోకి వస్తే, అది పగలు పోయి రాత్రి వచ్చినట్టు, ఆ కారణ-ఫల సంబంధం నాశనం వల్ల కలిగిన మార్పుతో ఏర్పడినదిగా చెప్పబడుతుంది.
సద్రూపపరిణామస్య మృద్ఘటక్రమసంస్థితేః । అక్షోపలమ్భాద్ ఇతరత్ ప్రమాణం నోపయుజ్యతే
ఒకే స్వభావం కలిగిన మార్పు, మట్టి నుండి మడకగా మారడంలో కనిపించునట్లు ఉంటే, ప్రత్యక్షంగా చూడలేకపోతే ఇతర జ్ఞాన మార్గాలు ఉపయోగపడవు.
వినాశపరిణామస్య దినరాత్రిక్రమస్థితేః । అభావో ఽప్య్ ఏకవస్తూత్థో గతో ముఖ్యప్రమాణతామ్
నశించడంలో జరిగే మార్పు, ఉదాహరణకు పగలు రాత్రి మారడంలో, ఒకే వస్తువు నుండి కలిగే లేనితనం కూడా ప్రధానమైన జ్ఞాన మార్గంగా మారుతుంది.