స్వయం నానాత్వమ్ ఆయాన్తి చిరం జాడ్యాత్ స్ఫురన్తి చ । సువివిక్తాశ్ శమం యాన్తి తరఙ్గా ఇవ తోయధేః
అవి తామే ఎన్నో రూపాలు ధరించుకుంటాయి, చాలా కాలం నిశ్చలంగా ఉంటాయి, ఆ తరువాత ఆకస్మాత్తుగా చలించిపోతాయి; స్పష్టంగా వేరుపడి, సముద్రపు అలలలా మళ్లీ ప్రశాంతంగా మారిపోతాయి.
యతో యాన్తి సముత్సేధం యతో యాన్తి శమం స్వయమ్ । ఏతే జాడ్యవివేకాభ్యాం తరఙ్గా ఇవ తోయధేః
అవి ఎక్కడ పైకి ఎగిసిపోతాయో, ఎక్కడ మళ్లీ తామే శాంతించిపోతాయో, అవి జడత్వం, వివేకం వల్ల సముద్రపు అలల మాదిరిగా ఉంటాయి.
యే వివేకవశతో లయం గతా రామ పఞ్చకవిలాసరాశయః । తే న భూయ ఇహ యాన్తి సంస్థితిం ప్రభ్రమన్తి జగతీతరే ముహుః
హే రామా, వివేకంతో లయమైన ఆ ఐదు స్వభావాల ఆటలు ఇక మళ్లీ ఇక్కడ స్థిరపడవు; మిగతావి మాత్రం ఈ లోకంలో ఎప్పటికప్పుడు తిరుగుతూ ఉంటాయి.
ఏతత్ పఞ్చకబీజం యత్ కుణ్డలిన్యాం తద్ అన్తరే । ప్రాణమారుతరూపేణ తస్యాం స్ఫురతి సర్వదా
ఈ ఐదు విత్తనాలు కుండలినిలో ఉండి, అక్కడ ప్రాణవాయువు రూపంలో ఎప్పుడూ ప్రకాశిస్తుంటాయి.
సాన్తః కుణ్డలినీ స్పన్దస్పర్శసంవిత్కలామలా । కలోక్తా కలనేనాశు కథితా చేతనేన చిత్
లోపల ఉన్న కుండలినీ శక్తి, కంపనం, స్పర్శ, జ్ఞానం, కళల రూపంలో నిర్మలంగా ఉంటుంది. కళ ద్వారా దీనిని 'కళ' అని పిలుస్తారు. చైతన్యంతో ఇది త్వరగా 'చైతన్యం'గా వివరించబడుతుంది.
జీవనాజ్ జీవతాం యాతా మననాచ్ చ మనస్ స్థితా । సఙ్కల్పాత్ సైవ సఙ్కల్పో బోధాద్ బుద్ధిర్ ఇతి స్మృతా
జీవించడంవల్ల ఇది జీవులకు ప్రాణంగా మారుతుంది. ఆలోచన వల్ల మనస్సులో నిలుస్తుంది. సంకల్పం వల్ల అదే సంకల్పంగా మారుతుంది. జ్ఞానం వల్ల దీనిని 'బుద్ధి'గా గుర్తిస్తారు.
అహఙ్కారకలాం యాతా సైషా పుర్యష్టకాభిధా । స్థితా కుణ్డలినీ దేహే జీవశక్తిర్ అనుత్తమా
అహంకార లక్షణంగా మారిన ఈ కుండలినీ శక్తిని 'ఎనిమిది భాగాల సూత్ష్మ శరీరం' అని అంటారు. ఈ కుండలినీ శక్తి శరీరంలో అత్యుత్తమ జీవశక్తిగా ఉంటుంది.
అపానతామ్ ఉపాగత్య సతతం ప్రవహత్య్ అధః । సమాననామ్నీ మధ్యస్థా ఉదానాఖ్యోపరిస్థితా
అపాన రూపంలో ఇది ఎప్పుడూ క్రిందికి ప్రవహిస్తుంది. సమానంగా మధ్యలో ఉంటుంది. ఉదానంగా పైభాగంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
అధస్ త్వ్ అపానరూపైవ మధ్యే సోమ్యైవ సర్వదా । పృష్ఠాద్ ఉదానరూపైవ పుంసస్ స్వస్థస్య తిష్ఠతి
కింద భాగంలో అది ఎప్పుడూ అపాన రూపంలో ఉంటుంది. మధ్యలో సొమ రూపంగా ఉంటుంది. వెనుక భాగంలో ఉదాన రూపంగా ఆరోగ్యంగా ఉన్న మనిషిలో నిలిచి ఉంటుంది.
సర్వయత్నమ్ అధో యాతా యది యత్నాన్ న ధార్యతే । తత్ పుమాన్ మృతిమ్ ఆయాతి తయా నిర్గతయా బలాత్
అది ఎంత ప్రయత్నించినా కిందికి పోతే, ఆ ప్రయాసతో ఆపలేకపోతే, అప్పుడు అది బలవంతంగా బయటకు వెళ్లినప్పుడు ఆ మనిషికి మరణం సంభవిస్తుంది.
సమస్తైవోర్ధ్వమ్ ఆయాతా యది యుక్త్యా న ధార్యతే । తత్ పుమాన్ మృత్యుమ్ ఆయాతి తయా నిర్గతయా బలాత్
అది మొత్తం పైకి ఎగబాకితే, సరైన విధంగా ఆపకపోతే, అప్పుడు అది బలవంతంగా బయటకు వెళ్లినప్పుడు ఆ మనిషికి మరణం సంభవిస్తుంది.
సర్వథాత్మని చేత్ తిష్ఠేత్ త్యక్త్వోర్ధ్వాధోగమాగమమ్ । తజ్ జన్తోర్ జాయతే వ్యాధిర్ మలమారుతరోధతః
అది ఎటు పైకి లేదా కిందికి కదలకుండా ఎప్పుడూ మనసులోనే నిలిచి ఉంటే, అప్పుడు మలమూత్రాలు, గాలి ఆగిపోవడం వల్ల ఆ ప్రాణికి వ్యాధి కలుగుతుంది.
సామాన్యనాడీవైధుర్యాత్ సామాన్యవ్యాధిసమ్భవః । ప్రధాననాడీవైధుర్యాత్ ప్రధానవ్యాధిసమ్భవః
సాధారణ నాడుల్లో గందరగోళం వల్ల సాధారణ రోగాలు వస్తాయి; ముఖ్యమైన నాడుల్లో అవ్యవస్థ వల్ల ప్రధానమైన రోగాలు కలుగుతాయి.
కింవినాశాః కిముత్పాదాశ్ శరీరే ఽస్మిన్ మునీశ్వర । ఆధయో వ్యాధయశ్ చైవ యథావత్ కథయాశు మే
మహర్షీ, ఈ శరీరంలో నాశనం, ఉత్పత్తి ఎలా జరుగుతాయో, బాధలు, వ్యాధులు ఎలా వస్తాయో నాకు త్వరగా, సరిగ్గా చెప్పండి.
ఆధయో వ్యాధయశ్ చైవ ద్వయం దుఃఖస్య కారణమ్ । తన్నివృత్తిం సుఖం విద్యాత్ తత్క్షయో మోక్ష ఉచ్యతే
బాధలు, వ్యాధులు — ఇవే దుఃఖానికి కారణాలు. ఇవి పోయినప్పుడు సుఖం కలుగుతుంది; ఇవి పూర్తిగా నశిస్తే దాన్నే మోక్షం అంటారు.
మిథః కదాచిజ్ జాయేతే కదాచిత్ సమమ్ ఏవ తు । పర్యాయేణ కదాచిత్ తావ్ ఆధివ్యాధీ శరీరకే
కొన్నిసార్లు ఇవి ఒక్కొక్కటి విడివిడిగా వస్తాయి; కొన్నిసార్లు రెండూ కలిసే వస్తాయి; మరికొన్నిసార్లు మారుమూలగా శరీరంలో బాధ, వ్యాధి రెండూ కలుగుతాయి.
దేహదుఃఖం విదుర్ వ్యాధిమ్ ఆధ్యాఖ్యం వాసనామయమ్ । మౌర్ఖ్యమూలే హి తే విద్యాత్ తత్త్వజ్ఞానపరిక్షయే
శరీరంలో కలిగే బాధను వారు 'మనోవ్యాధి' అని పిలుస్తారు. ఇది మనస్సులో దాగి ఉన్న వాసనల వల్ల కలుగుతుంది. నిజమైన జ్ఞానం లేకపోతే, అజ్ఞానం మూలంగా ఇది పుట్టుకొస్తుంది.
అతత్త్వజ్ఞానవశతస్ స్వేన్ద్రియాక్రమణం వినా । హృది తానవమ్ ఉజ్ఝత్సు రాగద్వేషేష్వ్ అనారతమ్
వాస్తవ జ్ఞానం లేకుండా, తన ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకోలేక, హృదయం ఎప్పుడూ రాగద్వేషాల మధ్య ఊగిసలాడుతూ ఉంటే, వారు లోపల అలసటకు లోనవుతారు.
ఇదం ప్రాప్తమ్ ఇదం నేతి జాడ్యాన్ధ్యఘనమోహదాః । ఆధయస్ సమ్ప్రవర్తన్తే వర్షాసు మిహికా ఇవ
‘ఇది నాకు దక్కింది, అది దక్కలేదు’ అనే ఆలోచనల్లో మునిగి, మూర్ఖత్వం, అజ్ఞానం, గొప్ప మాయతో చుట్టబడి ఉంటే, బాధలు వర్షాకాలంలో మబ్బుల్లా వచ్చిపడతాయి.
భృశం స్ఫురన్తీష్వ్ ఇచ్ఛాసు మౌర్ఖ్యాచ్ చేతస్య్ అనిర్జితే । దురన్నాభ్యవహారేణ దుర్దేశాక్రమణేన చ
కోరికలు బలంగా ఉప్పొంగుతున్నప్పుడు, మూర్ఖత్వం వల్ల మనస్సు అదుపులో లేకపోతే, తగని ఆహారం తినడం వల్ల, తగని ప్రదేశాల్లోకి వెళ్లడం వల్ల కూడా బాధలు కలుగుతాయి.
దుష్కాలవ్యవహారేణ దుష్క్రియాస్ఫురణేన చ । దుర్జనాసఙ్గదోషేణ దుర్భావోద్భవనేన చ
తప్పు సమయాల్లో వ్యవహరించడం వల్ల, చెడు పనులు చేయడం వల్ల, దుష్టుల సాంగత్యం వల్ల, అనుకూలం కాని పరిస్థితులు కలగడం వల్ల కూడా ఈ బాధలు కలుగుతాయి.
క్షీణత్వాద్ వా ప్రపూర్ణత్వాన్ నాడిష్వ్ అసుఖసంసృతౌ । ప్రాణే విధురతాం యాతే కుపథేవ నవాధ్వగే
నాడుల్లో బలహీనత లేదా అధికత వల్ల ప్రాణశక్తి అస్థిరంగా మారితే, శరీరంలో బాధలు కలుగుతాయి. ఇది కొత్తగా వేసిన దారిలో ప్రయాణికుడు ఇబ్బంది పడినట్టు ఉంటుంది.
దౌస్స్థిత్యకారణం దోషాద్ వ్యాధిర్ దేహే ప్రవర్తతే । నద్యాం ప్రావృణ్నిదాఘాభ్యామ్ ఇవాకారవిపర్యయః
శరీరంలో అస్థిరతకు కారణమైన దోషం వల్ల వ్యాధి కలుగుతుంది. ఇది వర్షాకాలంలో లేదా ఎండాకాలంలో నదీ ప్రవాహం మారినట్టు ఉంటుంది.
ప్రాక్తనీ వైహికీ వాపి శుభా వాప్య్ అశుభా మతిః । యైవాధికా సైవ తథా తస్మిన్ యోజయతి క్రమే
మన స్వభావం పూర్వజన్మ నుండి వచ్చినదైనా, ఈ జన్మలో ఏర్పడినదైనా, శుభమైనదైనా, అశుభమైనదైనా, ఏది ఎక్కువగా ఉంటే అది మనను ఆ విధంగా నడిపిస్తుంది.
ఆధయో వ్యాధయశ్ చైవం జాయన్తే భూతపఞ్చకే । కథం శృణు వినశ్యన్తి రాఘవాణాం కులోద్వహ
ఐదు భూతాలతో కూడిన ఈ శరీరంలో బాధలు, వ్యాధులు పుడతాయి. రాఘవ, నీ వంశంలో గొప్పవాడవు కదా, అవి ఎలా పోతాయో ఇప్పుడు విను.
ద్వివిధో హ్య్ ఆధిర్ అస్తీహ సామాన్యస్ సార ఏవ చ । వ్యవహారస్ తు సామాన్యస్ సారో జన్మమయస్ స్మృతః
ఈ లోకంలో బాధలు రెండు విధాలుంటాయి — ఒకటి సాధారణమైనవి, మరొకటి మౌలికమైనవి. సాధారణమైనవి ప్రాక్టికల్ విషయాలకు సంబంధించినవే, మౌలికమైనవి అవిద్య వల్ల పుట్టినవిగా చెప్పబడతాయి.
ప్రాప్తేనాభిమతేనైవ నశ్యన్తి వ్యావహారికాః । ఆధిక్షయేణాధిభవాః క్షీయన్తే వ్యాధయో ఽప్య్ అలమ్
ఇష్టమైనది లభిస్తే సాధారణ బాధలు పోతాయి. అవిద్య పోయినప్పుడు అవిద్య వల్ల పుట్టిన బాధలు కూడా పోతాయి. అలాగే వ్యాధులు కూడా అంతే విధంగా నశిస్తాయి.
ఆత్మజ్ఞానం వినా సారో నాధిర్ నశ్యతి రాఘవ । భూయో రజ్జ్వవబోధేన రజ్జుసర్పో హి నశ్యతి
ఆత్మజ్ఞానం లేకుండా మౌలికమైన బాధలు పోవు రాఘవ. రజ్జువు అనేది సరిగ్గా తెలుసుకున్నప్పుడు మాత్రమే దానిలో కనిపించే పాము మాయమవుతుంది కదా, అలాగే.
ఆధివ్యాధివిలాసానాం రామ సారాధిసఙ్క్షయః । సర్వేషాం మూలహా ప్రావృణ్నదీవ తటవీరుధామ్
రామా, బాధలు, వ్యాధుల ఆటపాటలన్నిటి మూలమైన అసలు బాధను పూర్తిగా తొలగించడం, వర్షాకాలంలో నదికట్టపై మొక్కలన్నిటిని ప్రవాహం పీకేసినట్టు, వాటిని పూర్తిగా మాయచేస్తుంది.
అనాధిజా వ్యాధయస్ తు ద్రవ్యమన్త్రశుభక్రమైః । చికిత్సకాదిశాస్త్రోక్తైర్ నశ్యన్త్య్ అభ్రైర్ ఇవాతపాః
అయితే, బాధ వల్ల కలగని వ్యాధులు, ఔషధాలు, మంత్రాలు, శుభకార్యాల వంటి విధానాలతో, వైద్యులు, గ్రంథాలు చెప్పినట్లుగా, మేఘాలు ఎండలో కరిగిపోవడంలా పోతాయి.