కేవలం పఞ్చకవశాద్ దేహాదౌ చేతనాభిధా । జడస్పన్దాభిధా వారి స్థావరాదౌ జడాభిధా
ఈ ఐదు భాగాల ప్రభావం వల్లే, శరీరాల్లో దీనిని 'చైతన్యం' అంటారు; నీటిలో 'జడమైన కదలిక' అంటారు; స్థిరమైన వస్తువుల్లో మాత్రం 'జడత్వం' అంటారు.
యథాబ్ధిష్వ్ అమ్బ్వ్ ఇతో వీచిర్ ఇతస్ తలమ్ ఇతి స్థితమ్ । పఞ్చకేషు తథేతశ్ చిల్ లోలరూపా జడా త్వ్ ఇతః
ఎలా సముద్రంలో నీరు ఒకచోట, అల ఇంకొకచోట, అడుగు ఇంకొకచోట ఉంటాయో, అలాగే ఈ ఐదు భాగాల్లో చైతన్యం ఒకచోట చురుకుగా, ఇంకొకచోట జడంగా కనిపిస్తుంది.
ఇతస్ సోమ్య ఇతో లోలః కిమ్ అబ్ధిర్ ఇతి నో యథా । వికల్పార్హస్ తథైవైతత్ పఞ్చకం హి జడాజడమ్
ఎవరైనా 'ఇది చంద్రుడా, ఇది అలా, ఇది సముద్రమా?' అని ఆశ్చర్యపడినట్టు, ఈ ఐదు భాగాలు కూడా చైతన్యంగా, జడంగా ఉండి, అలాంటి తేడాలకు కారణమవుతాయి.
దేహాదిపఞ్చకం జీవత్స్పన్ది శైలాదికం జడమ్ । స్థావరాద్య్ అనిలస్పన్ది స్వభావవశతో ఽనఘ
శరీరాల వంటి ఐదు భాగాల్లో జీవం ఉల్లాసంగా ఉంటుంది; పర్వతాల వంటి వాటిలో అది జడంగా ఉంటుంది. స్థిరమైన వాటిలో మాత్రం, స్వభావం వల్ల స్వల్పంగా కదలిక కనిపిస్తుంది, పాపరహితుడా.
న చ పర్యనుయోక్తవ్యాస్ స్వభావా రఘునన్దన । శీతోష్ణం కిం హిమాగ్న్యాది వక్తేతి పరిహస్యతే
రఘువంశంలో వెలిగిన రామా, ప్రతి వస్తువు స్వభావాన్ని ప్రశ్నించాల్సిన అవసరం లేదు. చలిని లేదా వేడిని, మంచును లేదా అగ్నిని 'మీరు ఎందుకు ఇలా ఉన్నారు?' అని అడగడం ఎంత వృథా ప్రయత్నమో, ఇదీ అంతే.
గృహీతవాసనాంశానాం పుష్టభావవికారిణామ్ । స్థితయః పఞ్చకానాం హి యోగ్యాః పర్యనుయోజనే
కానీ, కొంతమంది తమలోని వాసనలను స్వీకరించి, అవి బలపడినప్పుడు మార్పులకు లోనయ్యేవారికి, ఆ ఐదు స్థితుల గురించి విచారణ చేయడం తగినదే.
వాసనాంశవిపర్యస్తా ఇతో నేతుమ్ ఇతశ్ చ తాః । పుంసా ప్రాజ్ఞేన శక్యన్తే సుఖం పర్యనుయోజినా
వివిధ వాసనలతో కలిసిపోయినవాళ్లను, తెలివైనవాడు సులభంగా విచారించి, ఈ దిశగా లేదా ఆ దిశగా నడిపించగలడు.
అశుభే వా శుభే వాపి తేన పర్యనుయోజ్యతే । ప్రబుద్ధవాసనం నాన్యత్ పఞ్చకం సుప్తవాసనమ్
ఈ విధమైన విచారణ వల్ల, మంచిదైనా చెడిదైనా, మేల్కొన్న వాసనలున్న స్థితిలో మాత్రమే ప్రశ్నలు చేయవచ్చు; మిగతా ఐదు స్థితులు, ఇంకా నిద్రలో ఉన్న వాసనలతో, విచారణకు లోబడవు.
యత్ర పర్యనుయోగస్య ఫలం సమనుభూయతే । తత్ర తం సమ్ప్రయుఞ్జీత నాకాశం ముష్టిభిః క్షిపేత్
ఎక్కడ విచారణ ఫలితం అనుభవించగలమో, అక్కడే దాన్ని ఉపయోగించాలి; శ్రమను వ్యర్థంగా ఖాళీ ఆకాశంలో వేసుకోవద్దు.
తృణాగ్రనిష్ఠా మేర్వాద్యాః పఞ్చకానాం హి రాశయః । విరిఞ్చనిష్ఠాః కీటాద్యా ఏతే స్థావరజఙ్గమాః
గడ్డి తుద నుంచి మేరు పర్వతం వరకు ఉన్న ఐదు సమూహాలూ ఆయా మూలాధారాలే; పురుగు మొదలైన స్థావరజంగమజీవులు బ్రహ్మలోనే ఆధారపడినవారు.
ప్రసుప్తవాసనాః కేచిద్ యథా స్థావరజాతయః । ప్రబుద్ధవాసనాః కేచిద్ యథా నరసురాదయః
కొంతమంది, స్థావరజాతుల వలె, వారి వాసనలు నిద్రావస్థలో ఉంటాయి; మరికొంతమంది, మనుషులు దేవతలు వంటివారు, వారి వాసనలు మేల్కొన్నవిగా ఉంటాయి.
స్వవాసనాబిలాః కేచిద్ యథా వై తిర్యగాదయః । ప్రక్షీణవాసనాః కేచిద్ యథైతే మోక్షభాగినః
కొంతమంది, పశువుల వంటివారు, తమ స్వంత వాసనలలోనే చిక్కుకుపోతారు; మరికొంతమంది, వాసనలు పూర్తిగా తగ్గిపోయినవారు, మోక్షాన్ని పొందుతారు.
యథాస్వాస్వ్ ఏవ సంవిత్సు మనోబుద్ధ్యాదిభిః కృతాః । హస్తపాదాదిసంయుక్తైః సఞ్జ్ఞాః పఞ్చకరాశిభిః
ప్రతి జీవిలో, ఆత్మస్వరూపమైన చైతన్యం, మనస్సు, బుద్ధి మొదలైన వాటి ద్వారా, చేతులు, కాళ్లు వంటి అవయవాలతో కలసి, ఐదు సమూహాల ద్వారా వివిధ పేర్లు, గుర్తింపులు పొందుతుంది.
తిర్యగాదిభిర్ అప్య్ అన్యైర్ అన్యాస్ సఞ్జ్ఞాః ప్రకల్పితాః । స్థావరాదిభిర్ అప్య్ అన్యైర్ అన్యథా సంవిదః కృతాః
ఇలానే, ఇతర ప్రాణుల్లోనూ — పశువులు మొదలైనవాటిలో — వేరు వేరు గుర్తింపులు ఊహించబడ్డాయి. మొక్కలు, స్థావరాలు వంటి నిశ్చలమైన వాటిలోనూ, చైతన్యం వేరే రూపాల్లో, వేరే విధంగా వ్యక్తమవుతుంది.
ఇతి సాధో స్ఫురన్తీమే చిత్రాః పఞ్చకరాశయః । రూపైర్ ఆద్యన్తమధ్యేషు చలాచలజడాజడైః
కాబట్టి, ఓ మేధావీ, ఈ ఐదు సమూహాలు ఎన్నో రంగులలో, మారుతూ, మారని స్వభావాలతో, చైతన్యంతో, జడత్వంతో, ఆది, మధ్య, అంత్యాలలో కనిపిస్తుంటాయి.
ఏషామ్ ఏకో హి సఙ్కల్పపరమాణుర్ మహామతే । బీజమ్ ఆకాశవృక్షాణాం సర్గాణాం తేష్వ్ ఇమాని తు
ఈ సమూహాల్లో, ఓ మహామతి, ఒక్క సంకల్పరూపమైన అణువు, ఆకాశవృక్షాలకు విత్తనంగా ఉంటుంది; వాటిలోనే ఈ సృష్టులు ఏర్పడతాయి.
ఇన్ద్రియాణ్య్ అఙ్గ పుష్పాణి విషయామోదవన్తి హి । ఇచ్ఛాభ్రమర్యో రాజన్త్యో మఞ్జర్యశ్ చఞ్చలాః క్రియాః
ఇంద్రియాలు మన అవయవాలకు పువ్వుల్లా, విషయాల ఆనందంతో పరిమళిస్తుంటాయి. కోరికలు మెరిసే వల్లి లాంటివి, మన చర్యలు చంచలమైన కొమ్మలవంటివి.
లోకాన్తరాణి గుచ్ఛాని గుల్మా మలయమేరవః । పల్లవానీహ జలదా లతాలీలా దిశో దశ
ఇతర లోకాలు గుత్తుల్లా, మలయా మెరు పర్వతాలు దట్టమైన పొదలవంటివి. ఇక్కడ మేఘాలు ఆకుల్లా, పది దిశలు ఆటపాటలతో కూడిన వల్లుల్లా ఉన్నాయి.
వర్తమానాని భూతాని భవిష్యన్తి చ యాని తు । జగన్తి తాన్య్ అసఙ్ఖ్యాని ఫలాని రఘునన్దన
ప్రస్తుతం ఉన్న జీవులు, భవిష్యత్తులో పుట్టేవి, ఇంకా అనేక సంఖ్యలలో ఉన్న లోకాలు అన్నీ, రఘునందన, ఈ వృక్షానికి ఫలాలవంటివి.
ఏవంబీజాస్ త ఏతే హి రామ పఞ్చకపాదపాః । స్వయం స్వభావాజ్ జాయన్తే స్వయం నశ్యన్తి కాలతః
ఇలాంటి విత్తనాలనుండే ఈ అయిదు రకాల వృక్షాలు, రామా, సహజంగా పుట్టి, కాలక్రమంలో తామే నశించిపోతాయి.
స్వయం నానాత్వమ్ ఆయాన్తి చిరం జాడ్యాత్ స్ఫురన్తి చ । సువివిక్తాశ్ శమం యాన్తి తరఙ్గా ఇవ తోయధేః
అవి తామే ఎన్నో రూపాలు ధరించుకుంటాయి, చాలా కాలం నిశ్చలంగా ఉంటాయి, ఆ తరువాత ఆకస్మాత్తుగా చలించిపోతాయి; స్పష్టంగా వేరుపడి, సముద్రపు అలలలా మళ్లీ ప్రశాంతంగా మారిపోతాయి.
యతో యాన్తి సముత్సేధం యతో యాన్తి శమం స్వయమ్ । ఏతే జాడ్యవివేకాభ్యాం తరఙ్గా ఇవ తోయధేః
అవి ఎక్కడ పైకి ఎగిసిపోతాయో, ఎక్కడ మళ్లీ తామే శాంతించిపోతాయో, అవి జడత్వం, వివేకం వల్ల సముద్రపు అలల మాదిరిగా ఉంటాయి.
యే వివేకవశతో లయం గతా రామ పఞ్చకవిలాసరాశయః । తే న భూయ ఇహ యాన్తి సంస్థితిం ప్రభ్రమన్తి జగతీతరే ముహుః
హే రామా, వివేకంతో లయమైన ఆ ఐదు స్వభావాల ఆటలు ఇక మళ్లీ ఇక్కడ స్థిరపడవు; మిగతావి మాత్రం ఈ లోకంలో ఎప్పటికప్పుడు తిరుగుతూ ఉంటాయి.
ఏతత్ పఞ్చకబీజం యత్ కుణ్డలిన్యాం తద్ అన్తరే । ప్రాణమారుతరూపేణ తస్యాం స్ఫురతి సర్వదా
ఈ ఐదు విత్తనాలు కుండలినిలో ఉండి, అక్కడ ప్రాణవాయువు రూపంలో ఎప్పుడూ ప్రకాశిస్తుంటాయి.
సాన్తః కుణ్డలినీ స్పన్దస్పర్శసంవిత్కలామలా । కలోక్తా కలనేనాశు కథితా చేతనేన చిత్
లోపల ఉన్న కుండలినీ శక్తి, కంపనం, స్పర్శ, జ్ఞానం, కళల రూపంలో నిర్మలంగా ఉంటుంది. కళ ద్వారా దీనిని 'కళ' అని పిలుస్తారు. చైతన్యంతో ఇది త్వరగా 'చైతన్యం'గా వివరించబడుతుంది.
జీవనాజ్ జీవతాం యాతా మననాచ్ చ మనస్ స్థితా । సఙ్కల్పాత్ సైవ సఙ్కల్పో బోధాద్ బుద్ధిర్ ఇతి స్మృతా
జీవించడంవల్ల ఇది జీవులకు ప్రాణంగా మారుతుంది. ఆలోచన వల్ల మనస్సులో నిలుస్తుంది. సంకల్పం వల్ల అదే సంకల్పంగా మారుతుంది. జ్ఞానం వల్ల దీనిని 'బుద్ధి'గా గుర్తిస్తారు.
అహఙ్కారకలాం యాతా సైషా పుర్యష్టకాభిధా । స్థితా కుణ్డలినీ దేహే జీవశక్తిర్ అనుత్తమా
అహంకార లక్షణంగా మారిన ఈ కుండలినీ శక్తిని 'ఎనిమిది భాగాల సూత్ష్మ శరీరం' అని అంటారు. ఈ కుండలినీ శక్తి శరీరంలో అత్యుత్తమ జీవశక్తిగా ఉంటుంది.
అపానతామ్ ఉపాగత్య సతతం ప్రవహత్య్ అధః । సమాననామ్నీ మధ్యస్థా ఉదానాఖ్యోపరిస్థితా
అపాన రూపంలో ఇది ఎప్పుడూ క్రిందికి ప్రవహిస్తుంది. సమానంగా మధ్యలో ఉంటుంది. ఉదానంగా పైభాగంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
అధస్ త్వ్ అపానరూపైవ మధ్యే సోమ్యైవ సర్వదా । పృష్ఠాద్ ఉదానరూపైవ పుంసస్ స్వస్థస్య తిష్ఠతి
కింద భాగంలో అది ఎప్పుడూ అపాన రూపంలో ఉంటుంది. మధ్యలో సొమ రూపంగా ఉంటుంది. వెనుక భాగంలో ఉదాన రూపంగా ఆరోగ్యంగా ఉన్న మనిషిలో నిలిచి ఉంటుంది.
సర్వయత్నమ్ అధో యాతా యది యత్నాన్ న ధార్యతే । తత్ పుమాన్ మృతిమ్ ఆయాతి తయా నిర్గతయా బలాత్
అది ఎంత ప్రయత్నించినా కిందికి పోతే, ఆ ప్రయాసతో ఆపలేకపోతే, అప్పుడు అది బలవంతంగా బయటకు వెళ్లినప్పుడు ఆ మనిషికి మరణం సంభవిస్తుంది.