సర్వదా సర్వతస్ సత్యం చిత్సంవిద్ విద్యతే ఽనఘ । కిం త్వ్ అస్యా భూతతన్మాత్రవశాద్ అభ్యుదయః క్వచిత్
ఓ పాపరహితుడా! ఆ చైతన్యం ఎప్పుడూ, అన్నిచోట్ల నిజంగా ఉంది. కానీ, కొన్ని చోట్ల అది భూతతత్త్వాల ప్రభావంతో ప్రబలంగా కనిపిస్తుంది.
సర్వత్ర విద్యమానా చిద్ దేహేషు తరలాయతే । సర్వగో ఽప్య్ ఆతపస్ సారరత్నేష్వ్ అతివిజృమ్భతే
చైతన్యం అన్నిచోట్ల ఉన్నా, దేహాల్లో అది చంచలంగా కనిపిస్తుంది. అది అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉన్నా, ప్రకాశమయమైన మణుల్లో అది ఎంతో విస్తరించి కనిపిస్తుంది.
క్వచిన్ నష్టం క్వచిత్ సుప్తం క్వచిద్ ఉచ్ఛూనతాం గతమ్ । వస్తు వస్తుని యద్ దృష్టం తత్ స్వభావవిజృమ్భితమ్
ఎక్కడో అది కనపడదు, ఇంకొక్కడో అది నిద్రలో ఉంటుంది, మరొక్కడో అది పరిపూర్ణతకు చేరుతుంది. ఏ వస్తువులో ఏది కనిపిస్తే, అది ఆ వస్తువు సహజ స్వభావమే.
ఏతద్ భూయః క్రమేణాహం శృణు వక్ష్యామి తే ఽనఘ । దేహేష్వ్ ఏవ యథోదేతి భృశం సంవిన్మయః క్రమః
ఓ పాపరహితుడా! నేను దీన్ని నీకు మరింత వివరంగా చెప్పుతాను. శరీరాల్లో చైతన్యం ఎలా క్రమంగా ఉద్భవిస్తుందో, దాన్ని నీవు శ్రద్ధగా విను.
చేతనాచేతనం భూతజాతం వ్యోమ తథాఖిలమ్ । సర్వం చిన్మాత్రసన్మాత్రం శూన్యమాత్రం యథా నభః
ప్రాణవంతమైనవి, ప్రాణరహితమైనవి, ఆకాశం — ఇవన్నీ కూడా కేవలం చైతన్యమే, సత్త్వమే. అవి ఖాళీ ఆకాశంలా శూన్యమే.
తద్ ధి చిన్మాత్రసన్మాత్రమ్ అవికారాద్య్ అనామయమ్ । క్వచిత్ స్థితం సంవిదైవ కృతతన్మాత్రపఞ్చకమ్
అది చిత్తమాత్రం, సన్మాత్రం — మార్పులేని, బాధలేని స్వరూపం. కొన్ని చోట్ల కేవలం ఆ చైతన్యమే ఉంటుంది, అది ఐదు సూక్ష్మభూతాలను సృష్టిస్తుంది.
తత్ పఞ్చకం గతం ద్విత్వం లిక్షాద్యన్తం స్వసంవిదా । అన్తర్భూతవికారాది దీపాద్ దీపశతం యథా
ఆ ఐదు భాగాలు రెండుగా మారి, అణువు మొదలుకొని చివర వరకు మన స్వీయ జ్ఞానంతో కలిసిపోతాయి. అవి ఎలా అంటే, ఒక దీపం నుండి వంద దీపాలు వెలిగించగలిగినట్లు, అన్ని మార్పులతో కూడినవి మన అంతరంగంలో ఉన్నాయి.
స్వసత్తామాత్రకేణైవ సఙ్కల్పలవరూపిణా । పఞ్చకాని వ్రజన్తీహ దేవత్వం తాని కానిచిత్
మన సొంత సత్తా కేవలం సంకల్ప రూపంలో ఉన్నప్పుడే, ఈ ఐదు భాగాల్లో కొన్ని ఇక్కడ దేవతల స్థితిని పొందుతాయి.
కానిచిత్ తిర్యగాదిత్వం హేమాదిత్వం చ కానిచిత్ । కానిచిద్ దృషదాదిత్వం ద్రవ్యాదిత్వం చ కానిచిత్
కొన్ని భాగాలు జంతువుల వంటి స్థితిని పొందుతాయి, కొన్ని బంగారం వంటివిగా మారతాయి, మరికొన్ని రాళ్లుగా, ఇంకొన్ని ఇతర పదార్థాలుగా మారతాయి.
ఏవం హి పఞ్చకం స్పన్దమాత్రం జగద్ ఇతి స్థితమ్ । చిత్సంవిద్ అత్ర సర్వత్ర విద్యతే రఘునన్దన
ఇలా ఈ ఐదు భాగాలు కేవలం తరంగాల్లా ఉండి, ఈ ప్రపంచంగా స్థిరంగా ఉన్నాయి. రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్నవాడా! ఇందులో ప్రతిచోటా చైతన్యమే ఉంది.
కేవలం పఞ్చకవశాద్ దేహాదౌ చేతనాభిధా । జడస్పన్దాభిధా వారి స్థావరాదౌ జడాభిధా
ఈ ఐదు భాగాల ప్రభావం వల్లే, శరీరాల్లో దీనిని 'చైతన్యం' అంటారు; నీటిలో 'జడమైన కదలిక' అంటారు; స్థిరమైన వస్తువుల్లో మాత్రం 'జడత్వం' అంటారు.
యథాబ్ధిష్వ్ అమ్బ్వ్ ఇతో వీచిర్ ఇతస్ తలమ్ ఇతి స్థితమ్ । పఞ్చకేషు తథేతశ్ చిల్ లోలరూపా జడా త్వ్ ఇతః
ఎలా సముద్రంలో నీరు ఒకచోట, అల ఇంకొకచోట, అడుగు ఇంకొకచోట ఉంటాయో, అలాగే ఈ ఐదు భాగాల్లో చైతన్యం ఒకచోట చురుకుగా, ఇంకొకచోట జడంగా కనిపిస్తుంది.
ఇతస్ సోమ్య ఇతో లోలః కిమ్ అబ్ధిర్ ఇతి నో యథా । వికల్పార్హస్ తథైవైతత్ పఞ్చకం హి జడాజడమ్
ఎవరైనా 'ఇది చంద్రుడా, ఇది అలా, ఇది సముద్రమా?' అని ఆశ్చర్యపడినట్టు, ఈ ఐదు భాగాలు కూడా చైతన్యంగా, జడంగా ఉండి, అలాంటి తేడాలకు కారణమవుతాయి.
దేహాదిపఞ్చకం జీవత్స్పన్ది శైలాదికం జడమ్ । స్థావరాద్య్ అనిలస్పన్ది స్వభావవశతో ఽనఘ
శరీరాల వంటి ఐదు భాగాల్లో జీవం ఉల్లాసంగా ఉంటుంది; పర్వతాల వంటి వాటిలో అది జడంగా ఉంటుంది. స్థిరమైన వాటిలో మాత్రం, స్వభావం వల్ల స్వల్పంగా కదలిక కనిపిస్తుంది, పాపరహితుడా.
న చ పర్యనుయోక్తవ్యాస్ స్వభావా రఘునన్దన । శీతోష్ణం కిం హిమాగ్న్యాది వక్తేతి పరిహస్యతే
రఘువంశంలో వెలిగిన రామా, ప్రతి వస్తువు స్వభావాన్ని ప్రశ్నించాల్సిన అవసరం లేదు. చలిని లేదా వేడిని, మంచును లేదా అగ్నిని 'మీరు ఎందుకు ఇలా ఉన్నారు?' అని అడగడం ఎంత వృథా ప్రయత్నమో, ఇదీ అంతే.
గృహీతవాసనాంశానాం పుష్టభావవికారిణామ్ । స్థితయః పఞ్చకానాం హి యోగ్యాః పర్యనుయోజనే
కానీ, కొంతమంది తమలోని వాసనలను స్వీకరించి, అవి బలపడినప్పుడు మార్పులకు లోనయ్యేవారికి, ఆ ఐదు స్థితుల గురించి విచారణ చేయడం తగినదే.
వాసనాంశవిపర్యస్తా ఇతో నేతుమ్ ఇతశ్ చ తాః । పుంసా ప్రాజ్ఞేన శక్యన్తే సుఖం పర్యనుయోజినా
వివిధ వాసనలతో కలిసిపోయినవాళ్లను, తెలివైనవాడు సులభంగా విచారించి, ఈ దిశగా లేదా ఆ దిశగా నడిపించగలడు.
అశుభే వా శుభే వాపి తేన పర్యనుయోజ్యతే । ప్రబుద్ధవాసనం నాన్యత్ పఞ్చకం సుప్తవాసనమ్
ఈ విధమైన విచారణ వల్ల, మంచిదైనా చెడిదైనా, మేల్కొన్న వాసనలున్న స్థితిలో మాత్రమే ప్రశ్నలు చేయవచ్చు; మిగతా ఐదు స్థితులు, ఇంకా నిద్రలో ఉన్న వాసనలతో, విచారణకు లోబడవు.
యత్ర పర్యనుయోగస్య ఫలం సమనుభూయతే । తత్ర తం సమ్ప్రయుఞ్జీత నాకాశం ముష్టిభిః క్షిపేత్
ఎక్కడ విచారణ ఫలితం అనుభవించగలమో, అక్కడే దాన్ని ఉపయోగించాలి; శ్రమను వ్యర్థంగా ఖాళీ ఆకాశంలో వేసుకోవద్దు.
తృణాగ్రనిష్ఠా మేర్వాద్యాః పఞ్చకానాం హి రాశయః । విరిఞ్చనిష్ఠాః కీటాద్యా ఏతే స్థావరజఙ్గమాః
గడ్డి తుద నుంచి మేరు పర్వతం వరకు ఉన్న ఐదు సమూహాలూ ఆయా మూలాధారాలే; పురుగు మొదలైన స్థావరజంగమజీవులు బ్రహ్మలోనే ఆధారపడినవారు.
ప్రసుప్తవాసనాః కేచిద్ యథా స్థావరజాతయః । ప్రబుద్ధవాసనాః కేచిద్ యథా నరసురాదయః
కొంతమంది, స్థావరజాతుల వలె, వారి వాసనలు నిద్రావస్థలో ఉంటాయి; మరికొంతమంది, మనుషులు దేవతలు వంటివారు, వారి వాసనలు మేల్కొన్నవిగా ఉంటాయి.
స్వవాసనాబిలాః కేచిద్ యథా వై తిర్యగాదయః । ప్రక్షీణవాసనాః కేచిద్ యథైతే మోక్షభాగినః
కొంతమంది, పశువుల వంటివారు, తమ స్వంత వాసనలలోనే చిక్కుకుపోతారు; మరికొంతమంది, వాసనలు పూర్తిగా తగ్గిపోయినవారు, మోక్షాన్ని పొందుతారు.
యథాస్వాస్వ్ ఏవ సంవిత్సు మనోబుద్ధ్యాదిభిః కృతాః । హస్తపాదాదిసంయుక్తైః సఞ్జ్ఞాః పఞ్చకరాశిభిః
ప్రతి జీవిలో, ఆత్మస్వరూపమైన చైతన్యం, మనస్సు, బుద్ధి మొదలైన వాటి ద్వారా, చేతులు, కాళ్లు వంటి అవయవాలతో కలసి, ఐదు సమూహాల ద్వారా వివిధ పేర్లు, గుర్తింపులు పొందుతుంది.
తిర్యగాదిభిర్ అప్య్ అన్యైర్ అన్యాస్ సఞ్జ్ఞాః ప్రకల్పితాః । స్థావరాదిభిర్ అప్య్ అన్యైర్ అన్యథా సంవిదః కృతాః
ఇలానే, ఇతర ప్రాణుల్లోనూ — పశువులు మొదలైనవాటిలో — వేరు వేరు గుర్తింపులు ఊహించబడ్డాయి. మొక్కలు, స్థావరాలు వంటి నిశ్చలమైన వాటిలోనూ, చైతన్యం వేరే రూపాల్లో, వేరే విధంగా వ్యక్తమవుతుంది.
ఇతి సాధో స్ఫురన్తీమే చిత్రాః పఞ్చకరాశయః । రూపైర్ ఆద్యన్తమధ్యేషు చలాచలజడాజడైః
కాబట్టి, ఓ మేధావీ, ఈ ఐదు సమూహాలు ఎన్నో రంగులలో, మారుతూ, మారని స్వభావాలతో, చైతన్యంతో, జడత్వంతో, ఆది, మధ్య, అంత్యాలలో కనిపిస్తుంటాయి.
ఏషామ్ ఏకో హి సఙ్కల్పపరమాణుర్ మహామతే । బీజమ్ ఆకాశవృక్షాణాం సర్గాణాం తేష్వ్ ఇమాని తు
ఈ సమూహాల్లో, ఓ మహామతి, ఒక్క సంకల్పరూపమైన అణువు, ఆకాశవృక్షాలకు విత్తనంగా ఉంటుంది; వాటిలోనే ఈ సృష్టులు ఏర్పడతాయి.
ఇన్ద్రియాణ్య్ అఙ్గ పుష్పాణి విషయామోదవన్తి హి । ఇచ్ఛాభ్రమర్యో రాజన్త్యో మఞ్జర్యశ్ చఞ్చలాః క్రియాః
ఇంద్రియాలు మన అవయవాలకు పువ్వుల్లా, విషయాల ఆనందంతో పరిమళిస్తుంటాయి. కోరికలు మెరిసే వల్లి లాంటివి, మన చర్యలు చంచలమైన కొమ్మలవంటివి.
లోకాన్తరాణి గుచ్ఛాని గుల్మా మలయమేరవః । పల్లవానీహ జలదా లతాలీలా దిశో దశ
ఇతర లోకాలు గుత్తుల్లా, మలయా మెరు పర్వతాలు దట్టమైన పొదలవంటివి. ఇక్కడ మేఘాలు ఆకుల్లా, పది దిశలు ఆటపాటలతో కూడిన వల్లుల్లా ఉన్నాయి.
వర్తమానాని భూతాని భవిష్యన్తి చ యాని తు । జగన్తి తాన్య్ అసఙ్ఖ్యాని ఫలాని రఘునన్దన
ప్రస్తుతం ఉన్న జీవులు, భవిష్యత్తులో పుట్టేవి, ఇంకా అనేక సంఖ్యలలో ఉన్న లోకాలు అన్నీ, రఘునందన, ఈ వృక్షానికి ఫలాలవంటివి.
ఏవంబీజాస్ త ఏతే హి రామ పఞ్చకపాదపాః । స్వయం స్వభావాజ్ జాయన్తే స్వయం నశ్యన్తి కాలతః
ఇలాంటి విత్తనాలనుండే ఈ అయిదు రకాల వృక్షాలు, రామా, సహజంగా పుట్టి, కాలక్రమంలో తామే నశించిపోతాయి.