మనోభ్రూమధ్యరన్ధ్రాధోవిశదబ్వృత్తిచఞ్చలా । అనారతం రసస్యన్దైః ప్లవమానైవ తిష్ఠతి
భ్రూవద్ద మధ్యంలో ఉన్న నాడిలో, మనస్సు ఎప్పుడూ చంచలంగా, ఆత్మసారపు ప్రవాహాల్లో నిరంతరం తడుస్తూ, తేలియాడుతూ ఉంటుంది.
అస్యా అభ్యన్తరే తస్మిన్ కదలీకోశకోమలే । యా వాతశక్తిస్ స్ఫురతి వేణావ్ ఇవ లసద్గతిః
దాని లోపల, అరటి కాయ గుండెలా మృదువుగా ఉన్న ఆ భాగంలో, గాలి శక్తి వెలిగే కాంతితో, బొమ్మరిలా చలించుతూ ప్రవహిస్తుంది.
సోక్తా కుణ్డలినీ నామ్నా కుణ్డలాకారవాహినీ । ప్రాణినః పరమా శక్తిస్ సర్వశక్తిజవప్రదా
దానిని కుండలినీ అని పిలుస్తారు. అది వంకరగా ప్రవహిస్తూ, జీవులకు పరమశక్తిగా, అన్ని శక్తులకు వేగాన్ని ప్రసాదించే మూలాధారంగా ఉంటుంది.
అనిశం నిశ్శ్వసద్రూపా కుపితేవ భుజఙ్గమీ । సంస్థితోర్ధ్వీకృతముఖీ స్పన్దానాం హేతుతాం గతా
అది ఎప్పుడూ ఊపిరి రూపంలో బయటకు పోతూ, కోపంగా ఉన్న పాము లాగా, పైకి తలెత్తి నిలిచి, అన్ని చలనాలకు కారణమవుతుంది.
యదా ప్రాణానిలో యాతి హృది కుణ్డలినీపదమ్ । తదా సంవిద్ ఉదేత్య్ అన్తర్ భూతతన్మాత్రబీజభూః
ప్రాణవాయువు హృదయంలో ఉన్న కుండలినీ స్థానంలోకి చేరినప్పుడు, అంతర్గతంగా చైతన్యం ఉద్భవిస్తుంది. అదే భూతసూక్ష్మతత్త్వాల మూలబీజంగా ఉంటుంది.
యదా కుణ్డలినీ దేహే స్ఫురత్య్ అబ్జ ఇవాలినీ । తదా సంవిద్ ఉదేత్య్ అన్తర్ మృదుస్పర్శవశోదయా
శరీరంలో కుండలినీ, కమలంలో తేనెటీగల వరుసలా కదిలినప్పుడు, అంతర్గతంగా చైతన్యం మృదువైన స్పర్శతో మేల్కొంటుంది.
స్పర్శేన మృదునా నాడ్యా లిఙ్గకామాతపత్రయోః । యథా సంవిద్ ఉదేత్య్ ఉచ్చైస్ తథా కుణ్డలినీ జవాత్
నాడి లింగం, కామపత్రం మీద మృదువుగా తాకినప్పుడు, ఎలాగైతే చైతన్యం బలంగా ఉద్భవిస్తుందో, అలాగే కుండలినీ కూడా వేగంగా ప్రబలుతుంది.
తస్యాం సమస్తాస్ సమ్బద్ధా నాడ్యో హృదయకోశగాః । ఉత్పద్యన్తే విలీయన్తే మహార్ణవ ఇవాపగాః
ఆమెలో హృదయకోశానికి వెళ్లే అన్ని నాడులు కలిసిపోతాయి. అవి మహాసముద్రంలో నదుల్లా ఉద్భవించి, లయమవుతుంటాయి.
నిత్యం వాతాత్మకతయా స్పన్దోన్ముఖతయా తయా । సా సర్వసంవిదాం బీజమ్ ఏకమ్ ఆద్యమ్ ఉదాహృతమ్
అది ఎప్పుడూ గాలిలా స్వభావంతో, కంపించేందుకు సిద్ధంగా ఉండి, అన్ని జ్ఞానాలకు ఒకే ఆదికారణంగా చెప్పబడింది.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నా చిత్సంవిత్ సర్వగాస్తి హి । తస్యాః కుణ్డలినీకోశాత్ కేనార్థేనోదయస్ స్ఫుటః
దిక్కులు, కాలం మొదలైన వాటి ద్వారా పరిమితంకాని ఆ చైతన్యం అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది. ఆ చైతన్యానికి కుండలినీ అనే ఆవరణం నుంచి ఏ స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యం లేదా వ్యక్తీకరణ కలుగుతుంది?
సర్వదా సర్వతస్ సత్యం చిత్సంవిద్ విద్యతే ఽనఘ । కిం త్వ్ అస్యా భూతతన్మాత్రవశాద్ అభ్యుదయః క్వచిత్
ఓ పాపరహితుడా! ఆ చైతన్యం ఎప్పుడూ, అన్నిచోట్ల నిజంగా ఉంది. కానీ, కొన్ని చోట్ల అది భూతతత్త్వాల ప్రభావంతో ప్రబలంగా కనిపిస్తుంది.
సర్వత్ర విద్యమానా చిద్ దేహేషు తరలాయతే । సర్వగో ఽప్య్ ఆతపస్ సారరత్నేష్వ్ అతివిజృమ్భతే
చైతన్యం అన్నిచోట్ల ఉన్నా, దేహాల్లో అది చంచలంగా కనిపిస్తుంది. అది అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉన్నా, ప్రకాశమయమైన మణుల్లో అది ఎంతో విస్తరించి కనిపిస్తుంది.
క్వచిన్ నష్టం క్వచిత్ సుప్తం క్వచిద్ ఉచ్ఛూనతాం గతమ్ । వస్తు వస్తుని యద్ దృష్టం తత్ స్వభావవిజృమ్భితమ్
ఎక్కడో అది కనపడదు, ఇంకొక్కడో అది నిద్రలో ఉంటుంది, మరొక్కడో అది పరిపూర్ణతకు చేరుతుంది. ఏ వస్తువులో ఏది కనిపిస్తే, అది ఆ వస్తువు సహజ స్వభావమే.
ఏతద్ భూయః క్రమేణాహం శృణు వక్ష్యామి తే ఽనఘ । దేహేష్వ్ ఏవ యథోదేతి భృశం సంవిన్మయః క్రమః
ఓ పాపరహితుడా! నేను దీన్ని నీకు మరింత వివరంగా చెప్పుతాను. శరీరాల్లో చైతన్యం ఎలా క్రమంగా ఉద్భవిస్తుందో, దాన్ని నీవు శ్రద్ధగా విను.
చేతనాచేతనం భూతజాతం వ్యోమ తథాఖిలమ్ । సర్వం చిన్మాత్రసన్మాత్రం శూన్యమాత్రం యథా నభః
ప్రాణవంతమైనవి, ప్రాణరహితమైనవి, ఆకాశం — ఇవన్నీ కూడా కేవలం చైతన్యమే, సత్త్వమే. అవి ఖాళీ ఆకాశంలా శూన్యమే.
తద్ ధి చిన్మాత్రసన్మాత్రమ్ అవికారాద్య్ అనామయమ్ । క్వచిత్ స్థితం సంవిదైవ కృతతన్మాత్రపఞ్చకమ్
అది చిత్తమాత్రం, సన్మాత్రం — మార్పులేని, బాధలేని స్వరూపం. కొన్ని చోట్ల కేవలం ఆ చైతన్యమే ఉంటుంది, అది ఐదు సూక్ష్మభూతాలను సృష్టిస్తుంది.
తత్ పఞ్చకం గతం ద్విత్వం లిక్షాద్యన్తం స్వసంవిదా । అన్తర్భూతవికారాది దీపాద్ దీపశతం యథా
ఆ ఐదు భాగాలు రెండుగా మారి, అణువు మొదలుకొని చివర వరకు మన స్వీయ జ్ఞానంతో కలిసిపోతాయి. అవి ఎలా అంటే, ఒక దీపం నుండి వంద దీపాలు వెలిగించగలిగినట్లు, అన్ని మార్పులతో కూడినవి మన అంతరంగంలో ఉన్నాయి.
స్వసత్తామాత్రకేణైవ సఙ్కల్పలవరూపిణా । పఞ్చకాని వ్రజన్తీహ దేవత్వం తాని కానిచిత్
మన సొంత సత్తా కేవలం సంకల్ప రూపంలో ఉన్నప్పుడే, ఈ ఐదు భాగాల్లో కొన్ని ఇక్కడ దేవతల స్థితిని పొందుతాయి.
కానిచిత్ తిర్యగాదిత్వం హేమాదిత్వం చ కానిచిత్ । కానిచిద్ దృషదాదిత్వం ద్రవ్యాదిత్వం చ కానిచిత్
కొన్ని భాగాలు జంతువుల వంటి స్థితిని పొందుతాయి, కొన్ని బంగారం వంటివిగా మారతాయి, మరికొన్ని రాళ్లుగా, ఇంకొన్ని ఇతర పదార్థాలుగా మారతాయి.
ఏవం హి పఞ్చకం స్పన్దమాత్రం జగద్ ఇతి స్థితమ్ । చిత్సంవిద్ అత్ర సర్వత్ర విద్యతే రఘునన్దన
ఇలా ఈ ఐదు భాగాలు కేవలం తరంగాల్లా ఉండి, ఈ ప్రపంచంగా స్థిరంగా ఉన్నాయి. రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్నవాడా! ఇందులో ప్రతిచోటా చైతన్యమే ఉంది.
కేవలం పఞ్చకవశాద్ దేహాదౌ చేతనాభిధా । జడస్పన్దాభిధా వారి స్థావరాదౌ జడాభిధా
ఈ ఐదు భాగాల ప్రభావం వల్లే, శరీరాల్లో దీనిని 'చైతన్యం' అంటారు; నీటిలో 'జడమైన కదలిక' అంటారు; స్థిరమైన వస్తువుల్లో మాత్రం 'జడత్వం' అంటారు.
యథాబ్ధిష్వ్ అమ్బ్వ్ ఇతో వీచిర్ ఇతస్ తలమ్ ఇతి స్థితమ్ । పఞ్చకేషు తథేతశ్ చిల్ లోలరూపా జడా త్వ్ ఇతః
ఎలా సముద్రంలో నీరు ఒకచోట, అల ఇంకొకచోట, అడుగు ఇంకొకచోట ఉంటాయో, అలాగే ఈ ఐదు భాగాల్లో చైతన్యం ఒకచోట చురుకుగా, ఇంకొకచోట జడంగా కనిపిస్తుంది.
ఇతస్ సోమ్య ఇతో లోలః కిమ్ అబ్ధిర్ ఇతి నో యథా । వికల్పార్హస్ తథైవైతత్ పఞ్చకం హి జడాజడమ్
ఎవరైనా 'ఇది చంద్రుడా, ఇది అలా, ఇది సముద్రమా?' అని ఆశ్చర్యపడినట్టు, ఈ ఐదు భాగాలు కూడా చైతన్యంగా, జడంగా ఉండి, అలాంటి తేడాలకు కారణమవుతాయి.
దేహాదిపఞ్చకం జీవత్స్పన్ది శైలాదికం జడమ్ । స్థావరాద్య్ అనిలస్పన్ది స్వభావవశతో ఽనఘ
శరీరాల వంటి ఐదు భాగాల్లో జీవం ఉల్లాసంగా ఉంటుంది; పర్వతాల వంటి వాటిలో అది జడంగా ఉంటుంది. స్థిరమైన వాటిలో మాత్రం, స్వభావం వల్ల స్వల్పంగా కదలిక కనిపిస్తుంది, పాపరహితుడా.
న చ పర్యనుయోక్తవ్యాస్ స్వభావా రఘునన్దన । శీతోష్ణం కిం హిమాగ్న్యాది వక్తేతి పరిహస్యతే
రఘువంశంలో వెలిగిన రామా, ప్రతి వస్తువు స్వభావాన్ని ప్రశ్నించాల్సిన అవసరం లేదు. చలిని లేదా వేడిని, మంచును లేదా అగ్నిని 'మీరు ఎందుకు ఇలా ఉన్నారు?' అని అడగడం ఎంత వృథా ప్రయత్నమో, ఇదీ అంతే.
గృహీతవాసనాంశానాం పుష్టభావవికారిణామ్ । స్థితయః పఞ్చకానాం హి యోగ్యాః పర్యనుయోజనే
కానీ, కొంతమంది తమలోని వాసనలను స్వీకరించి, అవి బలపడినప్పుడు మార్పులకు లోనయ్యేవారికి, ఆ ఐదు స్థితుల గురించి విచారణ చేయడం తగినదే.
వాసనాంశవిపర్యస్తా ఇతో నేతుమ్ ఇతశ్ చ తాః । పుంసా ప్రాజ్ఞేన శక్యన్తే సుఖం పర్యనుయోజినా
వివిధ వాసనలతో కలిసిపోయినవాళ్లను, తెలివైనవాడు సులభంగా విచారించి, ఈ దిశగా లేదా ఆ దిశగా నడిపించగలడు.
అశుభే వా శుభే వాపి తేన పర్యనుయోజ్యతే । ప్రబుద్ధవాసనం నాన్యత్ పఞ్చకం సుప్తవాసనమ్
ఈ విధమైన విచారణ వల్ల, మంచిదైనా చెడిదైనా, మేల్కొన్న వాసనలున్న స్థితిలో మాత్రమే ప్రశ్నలు చేయవచ్చు; మిగతా ఐదు స్థితులు, ఇంకా నిద్రలో ఉన్న వాసనలతో, విచారణకు లోబడవు.
యత్ర పర్యనుయోగస్య ఫలం సమనుభూయతే । తత్ర తం సమ్ప్రయుఞ్జీత నాకాశం ముష్టిభిః క్షిపేత్
ఎక్కడ విచారణ ఫలితం అనుభవించగలమో, అక్కడే దాన్ని ఉపయోగించాలి; శ్రమను వ్యర్థంగా ఖాళీ ఆకాశంలో వేసుకోవద్దు.
తృణాగ్రనిష్ఠా మేర్వాద్యాః పఞ్చకానాం హి రాశయః । విరిఞ్చనిష్ఠాః కీటాద్యా ఏతే స్థావరజఙ్గమాః
గడ్డి తుద నుంచి మేరు పర్వతం వరకు ఉన్న ఐదు సమూహాలూ ఆయా మూలాధారాలే; పురుగు మొదలైన స్థావరజంగమజీవులు బ్రహ్మలోనే ఆధారపడినవారు.