శీర్ణపత్త్రం భ్రష్టనష్టం గ్రీష్మే వనమ్ ఇవారసమ్ । మరణవ్యగ్రనృత్తాభం శిలాస్త్రీహాస్యహాసదమ్
వేసవి కాలంలో ఆకులు రాలిపోయి, శూన్యంగా, రుచిలేని అడవి ఎలా ఉంటుందో, అంతేలా; మరణానికి తహతహలాడే నాట్యం లాంటిది; రాళ్లతో చేసిన స్త్రీ నవ్వు లాగా, లోపలేమీ లేని వెలితిగా ఉంది.
అన్ధకారగృహైకైకనృత్తమ్ ఉన్మత్తచేష్టితమ్ । ప్రశాన్తాజ్ఞాననీహారం విజ్ఞానశరదమ్బరమ్
చీకటి గదిలో ఒంటరిగా నాట్యం చేసే వాడిలా, పిచ్చివాడి ప్రవర్తనలా; అజ్ఞానపు మబ్బు తొలగిపోయి, విజ్ఞానము శరదృతువులో ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉంది.
సముత్కీర్ణమ్ ఇవ స్తమ్భే చిత్రభిత్తావ్ ఇవేహితమ్ । పఙ్కాద్ ఇవాభిరచితం సచేతనమ్ అచేతనమ్
దీన్ని స్తంభంపై చెక్కినట్టు, గోడపై చిత్రించినట్టు, లేదా మట్టిలో తయారుచేసినట్టు కనిపిస్తుంది; చైతన్యం లేనిది కూడా, ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది.
తతస్ స్థితిప్రకరణం చతుర్థం పరికల్పితమ్ । త్రీణి గ్రన్థసహస్రాణి స్వాఖ్యానాఖ్యాయికామయమ్
ఆ తరువాత స్థిరత గురించి చెప్పే నాలుగవ భాగాన్ని రచించారు; అందులో మూడు వేల పద్యాలు ఉంటాయి, వివరణలు, కథలతో నిండిపోయి ఉంటాయి.
ఇత్థం జగద్ అహమ్భావరూపం స్థితిమ్ ఉపాగతమ్ । ద్రష్టృదృశ్యక్రమప్రౌఢమ్ ఇత్య్ అత్ర పరివర్ణితమ్
ఇలా ఈ లోకం 'నేను' అనే భావాన్ని ధరించి, చూడువాడు-చూడబడేది అనే క్రమంలో పరిపక్వతను పొందింది అని ఇక్కడ వివరించబడింది.
దశదిఙ్మణ్డలాభోగభాసురో ఽయం జగద్భ్రమః । ఇత్థమ్ అభ్యాగతో వృద్ధిమ్ ఇతి తత్రోచ్యతే చిరమ్
పది దిక్కుల వ్యాప్తిలో ప్రకాశించే ఈ లోకమనే మాయ ఇలా పెరిగింది; దీని గురించి ఇక్కడ విస్తృతంగా చెప్పబడింది.
ఉపశాన్తిప్రకరణం తతః పఞ్చసహస్రికమ్ । పఞ్చమం పావనం ప్రోక్తం మునిసన్తతిసున్దరమ్
తర్వాత, అయిదువేల శ్లోకాలతో కూడిన ఉపశాంతి అనే భాగం, ఐదవదిగా, మునుల వంశంలో పవిత్రంగా, అందంగా చెప్పబడింది.
ఇదం జగద్ అహం త్వం చ స ఇతి భ్రాన్తిర్ ఉత్థితా । ఇత్య్ అసౌ శామ్యతీత్య్ అస్మిన్ కథ్యతే శ్లోకసఙ్గ్రహే
'ఈ లోకం, నేను, నువ్వు, అతడు' అనే మాయ ఉద్భవించింది; ఆ మాయ ఎలా శాంతించునో ఈ శ్లోకాల సంగ్రహంలో వివరించబడింది.
ఉపశాన్తిప్రకరణే శ్రుతే శామ్యతి సంసృతిః । ప్రస్పష్టా విభ్రమేణైవ కిఞ్చిల్లభ్యోపలమ్భనా
ఉపశాంతి అనే అంశాన్ని వినగానే, జనన మరణాల చక్రం మెల్లగా తగ్గిపోతుంది. మాయ పూర్తిగా తొలగిపోతే, కేవలం కొంత మాత్రమైన అనుభూతి మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది అని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
శతాంశశిష్టా భవతి సంశాన్తభ్రాన్తిరూపిణీ । అన్యసఙ్కల్పచిత్తస్థా నగరశ్రీర్ ఇవాసతీ
మిగిలింది వందవ భాగం మాత్రమే, అది కూడా పూర్తిగా ప్రశాంతమైన మాయ రూపంలో ఉంటుంది. అది వేరొకరి ఊహలో మాత్రమే నిలిచిపోతుంది, నిజంగా లేని నగరపు వైభవం లాంటిది.
అలభ్యైవ స్వపార్శ్వస్థస్వప్నయుద్ధవిరావవత్ । శాన్తసఙ్కల్పమత్తాభ్రభీషణాశనిశబ్దవత్
అది మనకు దగ్గరగా ఉన్నట్టు అనిపించినా, అందుకోలేనిది. కలలో జరిగే యుద్ధ శబ్దంలా, మనసు పూర్తిగా ప్రశాంతంగా ఉన్నవాడికి మేఘగర్జన భయంకరంగా వినిపించినా, అది వాస్తవంగా అందుబాటులో ఉండదు.
విస్మృతస్వప్నసఙ్కల్పనిర్మాణనగరోపమా । భవిష్యన్నగరోద్యానసోత్సవశ్యామలాఙ్గికా
అది మరిచిపోయిన కలలో ఊహతో నిర్మించిన నగరంలా ఉంటుంది. ఇంకా నిర్మించని నగరంలో పండుగ తోటలు చీకటి పడినదానిలా కనిపిస్తుంది.
నశ్యజ్జిహ్వోచ్యమానోగ్రకథార్థానుభవోపమా । అనుల్లిఖితచిత్తస్థచిత్రవ్యాప్తేవ భిత్తిభూః
అదొక మాయగా కనిపించే అనుభవం లాంటిది. కనుమరుగవుతున్న నాలుకతో చెప్పిన కథల ప్రభావంలా, గోడమీద అసలు వ్రాయనిచిత్రాలు మనసులో ఊహించుకున్నట్టు గోడ నిండిపోయినట్టు అనిపిస్తుంది.
పరివిస్మర్యమాణాచ్ఛకల్పనానగరీనిభా । సర్వర్తుమదనుత్పన్నవరమర్దాస్ఫుటాకృతిః
అది మరిచిపోతున్న ఊహానగరంలా, ఏ కాలంలోనూ పుట్టని ప్రియుడి స్పష్టమైన రూపంలా ఉంటుంది.
భావిపుష్పవరాకారవసన్తరసరఞ్జనా । అన్తర్లీనతరఙ్గౌఘసౌమ్యవారిసరిత్సమా
అది భవిష్యత్తులో పువ్వులు పూయబోయే వాటిని వసంతం రంగులలో ముంచిన ఆనందంలా, లోపల కలిసిపోయిన అలలతో మృదువుగా ప్రవహించే నదిలా ఉంటుంది.
నిర్వాణాఖ్యం ప్రకరణం తతష్ షష్ఠమ్ ఉదాహృతమ్ । శిష్టో గ్రన్థః పరీమాణం తస్య జ్ఞేయం మహార్థదమ్
‘నిర్వాణ’ అనే భాగం ఆరవదిగా చెప్పబడింది. మిగతా గ్రంథ భాగం కూడా గొప్ప అర్థాన్ని అందించేదిగా తెలుసుకోవాలి.
బుద్ధే తస్మిన్ భవేచ్ ఛ్రోతా నిర్వాణశ్ శాన్తకల్పనః । అచేత్యచిత్ప్రకాశాత్మా విజ్ఞానాత్మా నిరామయః
ఆ బుద్ధిలో శ్రోత ఉండి, అతని స్వభావం శాంతి, నిర్వాణ భావన. అతని అసలు స్వరూపం, చైతన్యమైనదీ, అచేతనమైనదీ రెండింటినీ ప్రకాశింపజేసే జ్ఞానం. అతడు ఎలాంటి బాధలు లేని స్వరూపుడు.
పరమాకాశకోశాచ్ఛశ్ శాన్తసర్వభవభ్రమః । నిర్వాహితజగద్యాత్రః కృతకర్తవ్యసుస్థితః
అతడు పరమాకాశపు పొరను దాటి, అన్ని వస్తువుల భ్రమల నుండి విముక్తుడై, జగత్తు ప్రయాణాన్ని పూర్తిగా ఆపేసి, తన కర్తవ్యాలన్నీ నెరవేర్చిన స్థిరుడిగా నిలిచాడు.
సమస్తవితతారమ్భవజ్రస్తమ్భో నభోనిభః । వినిగీర్ణయథాసంస్థజగజ్జాలాతితృప్తిమాన్
అతడు ఆకాశంలా, అన్ని విస్తరణలకు, ఆరంభాలకు అడ్డుగా నిలిచే వజ్రస్తంభంలా ఉంటాడు. జగత్తు అంతటినీ తనలో కలిపేసుకుని, పూర్తిగా తృప్తిగా ఉంటాడు.
ఆకాశీభూతనిశ్శేషరూపాలోకమనస్కృతిః । కార్యకారణకర్తృత్వహేయాదేయదశోజ్ఝితః
అతని మనస్సు, స్వభావం పూర్తిగా ఆకాశంలా, ఏ రూపం లేకుండా మారిపోయింది. అతడు కార్యం, కారణం, కర్తృత్వం మొదలైన పది స్థితులను పూర్తిగా వదిలేసాడు.
సదేహ ఏవ నిర్దేహస్ ససంసారో ఽప్య్ అసంసృతిః । చిన్మయో ఘనపాషాణజఠరాజఠరోపమః
శరీరం ఉన్నప్పటికీ, అతడు శరీరముతో లేనట్టు ఉంటాడు; సంసారంలో ఉన్నా, జనన మరణాల బంధానికి అతడు లోనవడు. అతడు చైతన్య స్వరూపుడు, గట్టి రాయి లోపల ఉన్న శూన్యంలా ఉంటాడు.
చిదాదిత్యస్ తపంల్ లోకే ఽప్య్ అన్ధకారోదరోపమః । పరప్రకాశరూపో ఽపి పరమ్ ఆన్ధ్యమ్ ఇవాగతః
అతని చైతన్యం సూర్యుడిలా లోకంలో ప్రకాశిస్తుంటుంది, అయినా అతడు గుహాంధకారంలో ఉన్నట్టు కనిపిస్తాడు. అతని స్వరూపం పరమ ప్రకాశమే అయినా, అతడు పూర్తిగా అంధుడైనట్టు అనిపిస్తాడు.
రుద్ధసంసృతిదుర్లీలః ప్రక్షీణాశావిషూచికః । నష్టాహఙ్కారవేతాలో దేహవాన్ అకలేవరః
అతని లోకంలో ఆటలు తగ్గిపోయాయి, ఆశ అనే జ్వరం పూర్తిగా తగ్గిపోయింది. అహంకార రూపమైన పిశాచం నశించింది—అతనికి శరీరం ఉన్నా, శరీరం లేనట్టు ఉంటాడు.
కస్మింశ్చిద్ రోమకోట్యగ్రే తస్యేయమ్ అవతిష్ఠతే । జగల్లక్ష్మీర్ మహామేరోః పుష్పే క్వచిద్ ఇవాలినీ
అతని ఒంటి వెంట్రుక చివరలోని రంధ్రంలో కూడా ఈ జగత్తు మహిమ నిలిచి ఉంటుంది. అది మహా మేరు పర్వతపు పువ్వులో తేనెటీగ ఉండినట్టే.
పరమాణౌ పరమాణౌ చిదాకాశస్య కోటరే । జగల్లక్ష్మీసహస్రాణి ధత్తే కృత్వా చ పశ్యతి
ప్రతి పరమాణువులో, ఆ చైతన్య ఆకాశపు లోపల, అనేక ప్రపంచాల సృష్టి నిండుగా ఉండి, వాటిని సృష్టించి చూసే శక్తి ఉంది.
ప్రవితతా హృదయస్య మహామతే హరిహరాబ్జజలక్షశతైర్ అపి । తులనమ్ ఏతి న ముక్తిమతో బత ప్రవితతాస్తి న నూనమ్ అవస్తునః
ఓ మహాజ్ఞానీ, హరి, హరుల పద్మాల నీళ్ళ వందలతో మనసు ఎంత విస్తరించినా, ముక్తుడి మనసు విస్తారానికి అది సరిపోలదు. నిజంగా, అసత్యమైన దానికి అసలు విస్తారం ఉండదు.
అస్యాం వా చితిమాత్రాయాం పరో బోధః ప్రవర్తతే । బీజాద్ ఇవ యతో వ్యుప్తాద్ అవశ్యమ్భావి సత్ఫలమ్
ఈ నిర్మలమైన చైతన్యంలోనే పరమ జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది; విత్తనం నాటినప్పుడు మంచి ఫలం తప్పకుండా పుట్టినట్లే ఇది జరుగుతుంది.
అపి పౌరుషమ్ ఆదేయం శాస్త్రం చేద్ యుక్తిబోధకమ్ । అన్యత్రార్షమ్ అపి త్యాజ్యం భావ్యం న్యాయైకసేవినా
ఏదైనా గ్రంథం మనుష్యుడు రచించినదైనా, అది యుక్తిని బోధిస్తేGrahaణీయమే; లేకపోతే, అది ఋషి వ్రాసినదైనా, న్యాయాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించే వాడు దానిని వదిలిపెట్టాలి.
యుక్తియుక్తమ్ ఉపాదేయం వచనం బాలకాద్ అపి । అన్యత్ తృణమ్ ఇవ త్యాజ్యమ్ అప్య్ ఉక్తం పద్మజన్మనా
తర్కంతో కూడిన మాటను చిన్నవాడు చెప్పినా స్వీకరించాలి. తర్కం లేని మాటను పద్మలోచనుడు చెప్పినా, అది గడ్డి లాంటిదని వదిలేయాలి.
యో ఽమ్భస్ తాతస్య కూపో ఽయమ్ ఇతి కౌపం పిబేత్ కటు । త్యక్త్వా గాఙ్గం పురస్స్థం తం కో ఽనుశాసతి రాగిణమ్
తండ్రి బావని చెప్పుకుంటూ, చేదు నీళ్లు తాగి, ముందే ప్రవహిస్తున్న గంగానదిని వదిలేసే వాడిని ఎవరు బుద్ధి చెప్పగలరు?