పురాన్తేషు వనాన్తేషు దిగన్తేషు సరస్సు చ । జఙ్గలేషు దినాన్తేషు జమ్బూజమ్బీరశాలిషు
పట్టణపు అంచుల్లో, అడవుల లోతుల్లో, దిక్కుల చివరల్లో, సరస్సుల ఒడ్డుల్లో, ఎడారిలో, రోజు ముగిసే వేళ, జంబూ, నిమ్మ, బియ్యం తోటల్లో—
బభూవాహ్లాదకం సర్వం తయోర్ అన్యోఽన్యచేష్టితమ్ । సద్వర్షణాధ్వరాచారైర్ ద్యుభూమ్యోర్ ఇవ కాన్తయోః
వారిద్దరి పరస్పర చర్యల్లో ప్రతీది ఆనందాన్ని పంచింది; వానపాట్లు, యజ్ఞాలు జరిగే సమయంలో ఆకాశం, భూమి ఎలా హర్షించునో అట్లే వారూ పరస్పరం సంతోషించారు.
నిత్యమ్ ఏవావియుక్తత్వాత్ ప్రియత్వాచ్ చేష్టితస్య చ । మిథః కలాకలాపస్య కోవిదౌ తౌ బభూవతుః
ఎప్పుడూ విడిపోని వారూ, పరస్పర చర్యల్లో ఎంతో ప్రీతిగా ఉండేవారు. మాటలతో, ఆటలతో, కలిసిమెలిసి మాట్లాడడంలో నిపుణులయ్యారు.
స్వరూపమ్ ఏకమ్ ఏవైతౌ దధతుర్ మిశ్రతాం గతౌ । అన్యోఽన్యం హృదయస్థత్వాద్ ఇవ సఙ్క్రాన్తమ్ అక్షతమ్
వారిద్దరూ అంతగా కలిసిపోయారు, ఒకటే రూపం ధరించినట్టు, ఒకరి హృదయంలో మరొకరు సంపూర్ణంగా నిలిచినట్టు అనిపించేది.
సర్వశాస్త్రాదివైదగ్ధ్యం చిత్రాద్య్ అపి ముఖాత్ ప్రభోః । బాలా భాణ్డాద్ ఇవాగృహ్ణాద్ ఆసీత్ సర్వార్థపణ్డితా
తన భర్త నోటివెంట అన్ని శాస్త్రాలు, కళలు, చిత్రకళ కూడా ఎంతో సులభంగా నేర్చుకుంది. అది చిన్నపిల్లలు బుట్టలోంచి వస్తువులు తీసుకున్నట్టు. అలా ఆమె అన్ని విషయాల్లో నిపుణురాలయ్యింది.
నృత్తం వాద్యాది గేయాది చూడాలావదనాద్ అసౌ । అశిక్షత బభూవాథ కలానామ్ అతికోవిదః
చూడాలా నోటివెంట అతను నాట్యం, వాద్యాలు, పాటలు అన్నీ నేర్చుకున్నాడు. అలా అన్ని కళల్లో అతను ఎంతో నైపుణ్యం సంపాదించాడు.
ఆమావాస్యావ్ ఇవేన్ద్వర్కావ్ అన్యోఽన్యం విలసత్కలౌ । మిథో హృదయసంస్థౌ తౌ ద్వావ్ అప్య్ ఐక్యమ్ ఇవాస్థితౌ
అమావాస్య రాత్రి చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసిపోతున్నట్టు, వారు ఇద్దరూ పరస్పరం హృదయాల్లో నిలిచి, ఒకటిగా మిళితమై ఉన్నట్టు అనిపించేవారు.
తౌ సంస్థితావ్ ఏకరసావ్ అనన్యదయితావ్ ఉభౌ । పుష్పామోదావ్ ఇవాభిన్నౌ భూతలస్థౌ శివావ్ ఇవ
వారు ఇద్దరూ ఒకే భావంతో, ఒకరినొకరు మాత్రమే ప్రేమిస్తూ, భూమిపై రెండు పువ్వుల సువాసనలు వేరు చేయలేనట్టు, ఇద్దరూ కలిసిపోయిన మంగళకరమైన జీవుల్లా నిలిచారు.
వైదగ్ధ్యసున్దరమతీ సర్వశాస్త్రార్థకోవిదౌ । క్రీడయేవ భువం ప్రాప్తౌ కమలాకమలాధవౌ
అందమైన బుద్ధి, నిపుణమైన జ్ఞానం కలిగి, అన్ని శాస్త్రాల అర్థాలు తెలిసిన వారు, కమలమూ దాని అధిపతియూ, ఈ భూమిపై కేవలం ఆట కోసం వచ్చినట్టున్నారు.
స్నేహాత్ ప్రసన్నమధురౌ సమవిజ్ఞానవేదినౌ । అనువృత్తిపరావ్ ఆస్తాం లోకవృత్తాన్తతద్విదౌ
ఆ ఇద్దరూ పరస్పర ప్రేమతో మృదువుగా, మధురంగా, సమానమైన జ్ఞానంతో, ఒకరికి ఒకరు సేవ చేయడంలో తలమునకలై, లోకంలో జరిగే విషయాల్లో నిపుణులుగా ఉండేవారు.
కలాకలాపసమ్పన్నౌ లసద్రసరసాయనౌ । శీతలస్నిగ్ధముగ్ధాఙ్గౌ శశాఙ్కౌ ద్వావ్ ఇవోదితౌ
వారు కళల్లో, మాటల్లో నైపుణ్యం కలిగి, ఆనందరసంతో ప్రకాశిస్తూ, శీతలమైన, మృదువైన, ఆకర్షణీయమైన శరీరాలతో, కొత్తగా ఉదయించిన రెండు చంద్రుల్లా మెరిసిపోతున్నారు.
రేజే లసన్నృపతిభోగవిలాసకాన్తమ్ అన్తఃపురేషు మిథునం తద్ అనుత్తమశ్రి । బ్రహ్మాబ్జషణ్డకుహరేష్వ్ ఇవ రాజహంసయుగ్మం వికాసిమదమన్మథమన్దచారి
ఆ అపూర్వమైన జంట, అంతఃపురాలలో రాజసిక వైభవంతో వెలిగిపోతూ, బ్రహ్మదేవుడి కమలాల గుహల్లో సంచరించే రెండు రాజహంసలవలె, వికసిస్తున్న ప్రేమతో సొగసుగా తిరుగుతూ కనిపించారు.
ఏవం బహూని వర్షాణి మిథునం నిర్భరస్పృహమ్ । రేమే యౌవనలీలాభిర్ అనన్తాభిర్ దినే దినే
ఇలా ఎన్నో సంవత్సరాలు, ఆ జంట గాఢమైన ఆకాంక్షతో ప్రతి రోజు అంతులేని యవ్వన ఆనందాల్లో మునిగి సంతోషంగా గడిపింది.
అథ యాతేషు వర్షేషు బహుష్వ్ ఆవృత్తిశాలిషు । శనైర్ గలతి తారుణ్యే భిన్నకుమ్భాద్ ఇవామ్భసి
అలా సంవత్సరాలు గడుస్తూ, తిరిగి తిరిగి వస్తూ, యవ్వనం మెల్లగా తగ్గిపోవడం మొదలైంది; అది పగిలిన మట్టికుండలో నీరు చుక్కచుక్కగా కారిపోవడంలా ఉండింది.
శారదస్యేవ పర్ణస్య మిథునస్యాస్య కాలతః । ఈషద్విరాగో హృదయం సమ్యక్ప్రాగ్రసమ్ అస్పృశత్
శరదృతువులో ఆకులు ఎలాగో, కాలక్రమంలో ఆ జంట హృదయాల్లో కూడా కొంత విరక్తి మెల్లగా తాకింది.
విరాగవాసనాక్రాన్తమ్ ఏకాన్తస్థమ్ అచిన్తయత్ । మిథునం తజ్ జగద్యాత్రామ్ ఇమామ్ ఇత్థమ్ అశాశ్వతీమ్
విరక్తి భావనతో ఒంటరిగా ఉన్న ఆ జంట, ఈ లోక ప్రయాణం ఎంత స్థిరత్వం లేనిదో, ఎంత త్వరగా పోయేదో లోతుగా ఆలోచించింది.
కిం నామేహ మనోహారి సంసారకుహరభ్రమే । తరఙ్గనికరాకారభఙ్గురవ్యవహారిణి
ఈ సంసారపు గుహలో, అలల సమూహంలా సులభంగా కూలిపోతున్న వ్యవహారాలలో, నిజంగా మనసును ఆకర్షించేదేముంది?
పాతః పక్వఫలస్యేవ మరణం దుర్నివారణమ్ । హిమాశనిర్ ఇవామ్భోజే జరా నిపతనోన్ముఖీ
పండిన పండు నేలకూలినట్టు, మరణం తప్పించుకోలేనిది. హిమం లేదా వడగండ్ల వాన పద్మాన్ని తాకినట్టు, ముదిరిన వయస్సు శరీరాన్ని తాకడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది.
ఆయుర్ గలత్య్ అవిరతం జలం కరతలాద్ ఇవ । ప్రావృషీవ లతాతుమ్బీ తృష్ణైకా దీర్ఘతాం గతా
జీవితం, చేతిలోని నీరు ఎప్పటికప్పుడు జారిపోతున్నట్టు, నిత్యం క్షీణించిపోతుంది. వర్షాకాలంలో పెరిగే గుమ్మడికాయ తీగలా, తృష్ణ మాత్రమే పొడవుగా పెరుగుతుంది.
శైలనద్యా రయ ఇవ సమ్ప్రయాత్య్ ఏవ యౌవనమ్ । ఇన్ద్రజాలమ్ ఇవాసత్యం జీవితం క్షణసంస్థితి
పర్వత నదిలో ప్రవాహం ఎలా ముందుకు పోతుందో, యవ్వనం కూడా అలాగే దూరమవుతుంది. మాయాజాలంలా, క్షణకాలమే నిలిచే ఈ జీవితం నిజమైనదికాదు.
సుఖాని ప్రపలాయన్తే శరా ఇవ గుణచ్యుతాః । పతన్తి చేతో దుఃఖాని ధృష్టా గృధ్రా ఇవామిషమ్
సుఖాలు విలువైన బాణాలు విల్లు నుండి విడిపోతున్నట్టు వెంటనే పారిపోతాయి. బాధలు మాత్రం ధైర్యంగా ఉన్న గద్దలు మాంసం కోసం దూకినట్టు మనసుపై పడతాయి.
బుద్బుదః ప్రావృషీవాప్సు శరీరం క్షణభఙ్గురమ్ । రమ్భాగర్భ ఇవాసారో వ్యవహారో విరాగదః
వర్షాకాలంలో నీటిలో ఉన్న గుబ్బురుబ్బురులా శరీరం క్షణంలో పోయిపోతుంది. మామూలు విషయాల్లో ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం అరటి చెట్టు మధ్యలో రసం లేని భాగంలా ఉంటుంది.
సత్వరం యువతా యాతా కాన్తేవాప్రియకామినః । బలాద్ అరతిర్ ఆయాతా వైరస్యమ్ ఇవ పాదపమ్
యవ్వనం త్వరగా పోయిపోతుంది, ప్రియమైనవాడు ఇష్టం లేని ప్రియురాలు వదిలిపోతున్నట్టు. ఆసక్తి లేకపోవడం బలవంతంగా వస్తుంది, చెట్టుకు రుచి పోయినట్టు.
తద్ ఇహ స్యాత్ కుసంసారే కిం నామ బత శోభనమ్ । యద్ ఆసాద్య పునశ్ చేతో దశాసు న విదూయతే
ఈ మాయా లోకంలో నిజంగా ఏమి గొప్పదిగా చెప్పుకోగలము? దాన్ని పొందిన తర్వాత మనసు మళ్లీ ఎన్నో స్థితుల్లో బాధపడకపోతే మాత్రమే అది శ్రేష్ఠమని చెప్పగలం.
ఇతి నిర్ణీయ యుగ్మం తత్ సంసారవ్యాధిభేషజమ్ । చిరం విచారయామ్ ఆస శాస్త్రమ్ అధ్యాత్మ సమ్మతమ్
ఇలా సంసారం అనే వ్యాధి, దానికి ఔషధం ఏమిటో నిర్ణయించుకుని, ఆత్మజ్ఞానం గురించి గొప్పవారు అంగీకరించిన గ్రంథాన్ని వారు చాలా కాలం ఆలోచిస్తూ పరిశీలించారు.
ఆత్మజ్ఞానైకమన్త్రేణ సంసృత్యాఖ్యా విషూచికా । సంశామ్యతీతి నిశ్చిత్య తావ్ ఆస్తాం తత్పరాయణౌ
సంసారం అనే వ్యాధికి ఆత్మజ్ఞానమే ఒక్కటే మందు అని నిశ్చయించుకుని, ఇద్దరూ దానికి అంకితమై ఆ మార్గంలో నడిచారు.
తచ్చిత్తౌ తద్గతప్రాణౌ తత్కథౌ తద్విదాశ్రయౌ । తద్విదేకార్చనపరౌ తదీహౌ తౌ బభూవతుః
వారి మనస్సు, ప్రాణం అంతా దానిలో లీనమై, మాటలు, ఆశ్రయం కూడా దానిలోనే ఉండేవి. ఆ పరమార్థాన్ని మాత్రమే పూజిస్తూ, అదే సాధనగా వారు జీవించారు.
తత్రైవాతిఘనాభ్యాసౌ బోధయన్తౌ పరస్పరమ్ । తత్ప్రీతౌ తత్సమారమ్భౌ చిరకాలం బభూవతుః
అక్కడే, గాఢమైన సాధనతో ఒకరినొకరు బోధిస్తూ, దానిలో ఆనందిస్తూ, దానికోసం కృషి చేస్తూ, చాలా కాలం గడిపారు.
అథ సావిరతం బాలా రమణీయపదక్రమాన్ । శ్రుత్వాధ్యాత్మవిదాం వక్త్రాచ్ ఛాస్త్రార్థాంస్ తారణక్షమాన్
ఆ యువతి, ఆత్మజ్ఞుల మాటల ద్వారా అందమైన ధర్మపదాలను, శాస్త్రార్థాలను నిరంతరం వినుతూ, అవి మనిషిని రక్షించగలవని తెలుసుకుంది.
ఇత్థం విచారయామ్ ఆస స్వమ్ ఆత్మానమ్ అహర్నిశమ్ । అవ్యాపృతా వ్యాపృతా చ ధియా ధవలయాశయే
ఆమె, తన మనసు నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు కానీ, పనిలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు కానీ, శుద్ధమైన సంకల్పంతో రాత్రింబవళ్ళు తనను తాను పరిశీలించసాగింది.