ఏకాన్తే చిన్తయామ్ ఆస మహీపతిర్ అసావ్ అథ । జగద్యాత్రామ్ ఇమాం నిత్యమ్ అసమఞ్జససఙ్కులామ్
ఒంటరిగా ఉన్న ఆ రాజు, ఈ ప్రపంచంలో ఎప్పుడూ జరుగుతున్న గందరగోళమైన జీవనప్రవాహాన్ని ఆలోచించసాగాడు.
పునర్ దినం పునశ్ శ్యామా దానాదానాశనం పునః । తద్ ఏవ శుక్తవిరసం లజ్జ్యతే కర్మ కుర్వతా
రోజు రోజుకూ మళ్లీ మళ్లీ రాత్రి, మళ్లీ మళ్లీ ఇచ్చిపుచ్చుకోడం, తినడం — ఇదే రుచిలేని పనులు చేస్తూ మనసు సిగ్గుపడుతుంది.
యేన ప్రాప్తేన లోకే ఽస్మిన్ నాప్రాప్తమ్ అవశిష్యతే । తత్ కృతం సుకృతం మన్యే శేషం కర్మవిషూచికా
ఈ లోకంలో దానిని పొందితే ఇంకేమీ మిగలకుండా అన్నీ లభిస్తాయో, అదే నిజమైన పుణ్యమని నేను భావిస్తున్నాను; మిగతా అన్నీ పనుల జ్వరం మాత్రమే.
పునః పునః పర్యుషితం కర్మ కుర్వన్ న లజ్జతే । మూఢబుద్ధిర్ అమూఢస్ తు కః కుర్యాత్ కిల బాలవత్
పాతపని మళ్లీ మళ్లీ చేస్తూ కూడా సిగ్గుపడని వారు మూర్ఖులు మాత్రమే; తెలివిగలవాడు ఎవరూ పిల్లవాడిలా అలాంటి పనులు చేయడు.
అథైకదోద్విగ్నమనాః కదాచిత్ త్ర్యుత్తులం గురుమ్ । ఏకాన్తే సంసృతేర్ భీతస్ సమపృచ్ఛద్ భగీరథః
ఒకసారి, మనసు కలవరపడి, సంసార భయంతో భగీరథుడు తన గురువు దగ్గరకు ఒంటరిగా వెళ్లి, వినయంగా అడిగాడు.
అన్తశ్శూన్యాసు సుచిరం భ్రమన్ సంసారవృత్తిషు । అరణ్యానీష్వ్ ఇవైతాసు భృశం ఖిన్నా వయం విభో
ప్రభూ, ఈ లోకజీవితపు ఖాళీ పనుల్లో చాలా కాలం తిరుగుతూ, మేము ఎడారిలో నడిచినట్టు బాగా అలసిపోయాము.
జరామరణమోహాదిరూపాణాం భవకారిణామ్ । భగవన్ సర్వదుఃఖానాం కథమ్ అన్తః ప్రజాయతే
భగవంతుడా, మూడుపాళ్ల వృద్ధాప్యం, మరణం, మాయ వంటి బాధలకు అంతం ఎలా కలుగుతుంది?
చిరసామ్యాత్మనాచ్ఛేన నిర్విభాగవిలాసినా । రాజఞ్ జ్ఞేయావబోధేన పూర్ణేన భరితాత్మనా
రాజా, స్వచ్ఛమైన, ఏకరూపమైన, సంపూర్ణమైన ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా అన్ని బాధలకు అంతం కలుగుతుంది.
క్షీయన్తే సర్వదుఃఖాని త్రుట్యన్తి గ్రన్థయో ఽభితః । సంశయాశ్ శమమ్ ఆయాన్తి సర్వకర్మాణి చానఘ
పాపరహితుడా, అన్ని బాధలు పూర్తిగా తొలగిపోతాయి, మనసులోని అన్ని ముడులు విడిపోతాయి, సందేహాలు శాంతిస్తాయి, అన్ని క్రియలు కూడా నిశ్చలమవుతాయి.
జ్ఞేయం తు విదుర్ ఆత్మానం సంశుద్ధజ్ఞప్తిరూపిణమ్ । స చ సర్వగతో నిత్యం నాస్తమ్ ఏతి న చోదయమ్
జ్ఞానులు ఆత్మను శుద్ధమైన, స్పష్టమైన జ్ఞానరూపంగా తెలుసుకుంటారు. అది ఎక్కడికైనా వ్యాపించి, శాశ్వతంగా ఉంటుంది; దానికి neither అస్తమయం లేదు, neither ఉదయం లేదు.
చిన్మాత్రం సర్వగం శాన్తమ్ అస్తి నిర్మలమ్ అచ్యుతమ్ । దేహాది నేతరత్ కిఞ్చిద్ ఇతి వేద్మి మునీశ్వర
మహామునీశ్వరా, కేవలం పరిపూర్ణమైన, శాంతమైన, కలుషరహితమైన, ఎప్పటికీ మారని చైతన్యమే ఉంది. దాని బయట, శరీరం సహా మరేదీ నాకు తెలియదు.
కిం త్వ్ అత్ర ప్రతిపత్తిర్ మే స్ఫుటతామ్ ఏతి నోతరామ్ । ఏతావన్మాత్రసంవిత్తిస్ స్యామ్ అహం భగవన్ కథమ్
భగవంతుడా, ఈ సత్యం నాకు ఇంకా స్పష్టంగా ఎలా అవుతుంది? నేను పూర్తిగా ఈ జ్ఞానంలోనే ఎలా నిలిచి ఉండగలను?
జ్ఞానేన జ్ఞేయనిష్ఠత్వమ్ ఏతి చేతో హృదన్తరే । తతస్ సర్వవపుర్ భూత్వా భూయో జీవో న జాయతే
జ్ఞానంతో మనస్సు హృదయ గర్భంలో తెలిసినదానిపై స్థిరంగా నిలుస్తుంది. అప్పుడు ఆత్మ అన్ని రూపాలుగా మారి, మళ్లీ జన్మించదు.
అసక్తిర్ అనభిష్వఙ్గః పుత్రదారగృహాదిషు । నిత్యం చ సమచిత్తత్వమ్ ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు
పిల్లలు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిపై ఆసక్తి లేకపోవడం, ఎప్పుడూ ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సమానంగా చూడగలగడం—
ఆత్మనో ఽనన్యయోగేన సద్భావనమ్ అనారతమ్ । వివిక్తదేశసేవిత్వమ్ అరతిర్ జనసంసది
ఆత్మ స్వరూపంలో ఎప్పుడూ నిలకడగా ఉండటం, ఒంటరిగా ఉండటం, జన సమూహాల్లో ఆసక్తి లేకపోవడం—
అధ్యాత్మజ్ఞాననిష్ఠత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ । ఏతజ్ జ్ఞానమ్ ఇతి ప్రోక్తమ్ అజ్ఞానం యద్ అతో ఽన్యథా
ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండటం, తత్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే దృష్టి—ఇవి జ్ఞానం అని అంటారు. వీటి విరుద్ధమైనది అజ్ఞానం.
రాగద్వేషక్షయాకారాత్ సంసారవ్యాధిభేషజాత్ । అహమ్భావోపశాన్తౌ తు రాజఞ్ జ్ఞానమ్ అవాప్యతే
రాజా, రాగం ద్వేషం పోయినప్పుడు — ఇవి సంసారం అనే వ్యాధికి మందులాంటివి — 'నేను' అనే భావన కూడా శాంతించగానే, నిజమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది.
శరీరే ఽస్మింశ్ చిరం రూఢో గిరౌ తరుర్ ఇవోచ్చకైః । అహమ్భావో మహాభోగో వద మే త్యజ్యతే కథమ్
శరీరంలో 'నేను' అనే భావన కొండపై వృక్షం బలంగా నిలిచినట్టు, చాలా కాలంగా బలంగా పాతుకుపోయింది. ఇది గొప్ప ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. దయచేసి చెప్పు, దీన్ని ఎలా వదిలేయాలి?
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన త్యక్త్వా భోగౌఘభావనమ్ । గత్వాన్విష్య చితా తత్త్వమ్ అహఙ్కారో విలీయతే
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో, అనేక రకాల అనుభవాల కోరికను వదిలిపెట్టి, నిజం ఏమిటో తెలుసుకుని గ్రహించినప్పుడు, అహంకారం కరిగిపోతుంది.
యన్త్రాణాం పఞ్జరం యావద్ భగ్నం లజ్జాది నాఖిలమ్ । అకిఞ్చనత్వశేషేణ స్ఫుటా తావద్ అహఙ్కృతిః
యంత్రముల పంజరం పూర్తిగా పగలకపోతే, కొంత మాత్రంగా దారిద్య్రం మిగిలి ఉన్నంత కాలం, అహంకారం స్పష్టంగా ఉండిపోతుంది.
సర్వమ్ ఏవ ధియస్ త్యక్త్వా యది తిష్ఠసి నిశ్చలః । తద్ అహఙ్కారవిలయీ త్వమ్ ఏవ పరమం పదమ్
నీవు అన్ని ఆలోచనలను వదిలేసి, అచంచలంగా నిలబడితే, అహంకారం పూర్తిగా లయమై, నీవే పరమ స్థితిని పొందుతావు.
శాన్తాశేషవిశేషణో విగతభీస్ సన్త్యక్తసర్వైషణో గత్వా నూనమ్ అకిఞ్చనత్వమ్ అరిషు త్యక్త్వా సమగ్రాం శ్రియమ్ । శాన్తాహఙ్కృతిర్ అస్తదేహకలనస్ తేష్వ్ ఏవ భిక్షామ్ అటన్ మామ్ అప్య్ ఉజ్ఝితవాన్ అలం యది భవస్య్ ఉచ్చైస్ తద్ ఉచ్చైర్ అసి
ఎలాంటి భేదాలు లేకుండా, భయాన్ని విడిచిపెట్టి, అన్ని కోరికలను త్యజించి, శత్రువుల మధ్య దరిద్రుడై, సంపదను పూర్తిగా వదిలి, మనస్సు ప్రశాంతంగా, శరీర భావన పోయినవాడై, వారి మధ్య భిక్షాటన చేస్తూ, నన్ను కూడా వదిలిపెట్టినా, నీవు నిజంగా ఉన్నత స్థితికి చేరితే, అది నిజమైన ఉన్నత స్థితే.
అథ తస్య గురోర్ వక్త్రాద్ ఇత్య్ ఆకర్ణ్య భగీరథః । మనస్య్ ఆహితకర్తవ్యస్ స్వవ్యాపారపరో ఽభవత్
తర్వాత గురువు మాటలు వినగానే, భగీరథుడు మనసులో చేయాల్సిన పనిని నిర్ణయించుకుని, తన కార్యంలో నిమగ్నుడయ్యాడు.
తతః కతిపయేష్వ్ ఏవ వాసరేషు గతేష్వ్ అసౌ । అగ్నిష్టోమమఖం చక్రే సర్వత్యాగైకసిద్ధయే
అంతే కొద్దిరోజుల్లో, భగీరథుడు సంపూర్ణ త్యాగం కోసం అగ్నిష్టోమ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు.
గోభూమ్యశ్వహిరణ్యాది దదౌ ధనమ్ అశేషతః । ద్విజదేవార్తబన్ధుభ్యో గుణ్యగుణ్యవిచారవాన్
ఆ రాజు తన దగ్గర ఉన్న ఆవులు, భూమి, కుదుర్లు, బంగారం ఇంకా ఇతర ధనాన్ని, మంచి చెడు తారతమ్యాన్ని బాగా తెలుసుకుని, బ్రాహ్మణులకు, దేవతలకు, బాధపడుతున్నవారికి, బంధువులకు అన్నీ ఇచ్చిపెట్టాడు.
దివసత్రయమాత్రేణ సర్వమ్ ఏవం పరిత్యజన్ । స్వవస్త్రమాత్రశేషో ఽసావ్ ఆసీద్ రాజా భగీరథః
ఇలా మూడు రోజుల్లోనే అన్నీ విడిచిపెట్టి, భగీరథుడు తన దేహంపై ఉన్న వస్త్రం తప్ప ఇంకేమీ మిగలకుండా పోయాడు.
అథ సర్వార్థరిక్తం తం ఖిన్నప్రకృతిపౌరకమ్ । సీమాన్తినే తృణమ్ ఇవ రాజ్యం స్వమ్ అరయే దదౌ
అంతా కోల్పోయి, ప్రజలు, మంత్రి వర్గం కూడా దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు, సరిహద్దులో ఉన్న శత్రువుకి తన రాజ్యాన్ని ఒక గడ్డి తంతువులా లెక్కచేయకుండా అప్పగించాడు.
ఆక్రాన్తే ద్విషతా రాజ్యే పురే సద్మని మణ్డలే । అధోవాసోఽవశేషో ఽసౌ నిర్జగామ స్వమణ్డలాత్
శత్రువు రాజ్యాన్ని, నగరాన్ని, రాజప్రాసాదాన్ని ఆక్రమించుకున్నప్పుడు, భగీరథుడు తన దగ్గర మిగిలిన కిందటి వస్త్రంతో మాత్రమే తన రాజ్యాన్ని విడిచిపోతూ బయటకు వెళ్లిపోయాడు.
యత్ర న జ్ఞాయతే నామ్నా యత్ర న జ్ఞాయతే ముఖాత్ । తత్ర గ్రామేష్వ్ అరణ్యేషు దూరేషూవాస ధైర్యవాన్
తన పేరు గానీ, ముఖం గానీ ఎవరూ గుర్తించని గ్రామాల్లో గానీ, అరణ్యాల్లో గానీ, దూర ప్రాంతాల్లో గానీ, ధైర్యంగా నివసించాడు.
ఇత్య్ అల్పేనైవ కాలేన ప్రశాన్తసకలైషణః । పరమేణ శమేనాసౌ ప్రాప విశ్రాన్తిమ్ ఆత్మని
ఇలా కొద్దికాలంలోనే అతని అన్ని కోరికలు శాంతించిపోయాయి; పరమమైన మనశ్శాంతితో తనలోనే విశ్రాంతిని పొందాడు.