వజ్రసారమ్ అపి ప్రోతమ్ అజ్వలన్న్ ఏవ యో ఽభినత్ । అయోమణిర్ అయోయన్త్రమ్ ఇవ దుర్జనచేష్టితమ్
వజ్రంలా గట్టి దుష్టుల కార్యాలను, తాను వెలిగిపోకుండా, ఇనుము మణి ఇనుము పరికరాన్ని విరిచినట్టు, ఆయన ధ్వంసం చేసేవాడు.
అధూమో హ్య్ అదహఞ్ శీతో వితైక్ష్ణ్యో హార్దమ్ అప్య్ అలమ్ । తమో ఽహరన్ నృణాం నైశం యో మణిర్ వేశ్మనామ్ ఇవ
ఆయన పొగ లేకుండా, కాల్చకుండా, చల్లగా ఉండేవాడు. కానీ హృదయాన్ని తాకే తాపాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఇల్లు లోపల రాత్రి చీకటిని మణి పోగొట్టినట్టు, ఆయన జనుల చీకటి దుఃఖాన్ని తొలగించేవాడు.
కిరన్న్ అగ్నికణాసారమ్ అభితస్ స్వప్రతాపజమ్ । మధ్యాహ్నసూర్యకాన్తాగ్నిర్ ఇవ జ్వలతి యో ఽరిషు
తన స్వంత తేజస్సుతో పుట్టిన అగ్ని చినుకుల సారాన్ని పొదిగినవాడు, మధ్యాహ్న సూర్యుని కాంతి మంటలా శత్రువుల మధ్యలో ప్రకాశిస్తూ ఉడికిపోతాడు.
మృదుశీతసుఖస్పర్శో యస్ సమాహ్లాదయన్ మహీమ్ । స్వే జనే ద్రవతి స్నిగ్ధస్ సేన్దుర్ ఇన్దుమణిర్ యథా
తన స్పర్శ మృదువుగా, చల్లగా, సుఖంగా ఉండి భూమిని ఆనందింపజేసే వాడు, తనవాళ్ల మధ్య చంద్రకాంతి రత్నం చంద్రునితో కలిసినట్టు ప్రేమతో కరిగిపోతాడు.
జగద్యజ్ఞోపవీతస్య స్వర్గపాతాలవాహినః । గఙ్గావాహస్య యేనోర్వ్యాం తృతీయః పూరితో గుణః
స్వర్గం, పాతాళం మీదుగా ప్రవహించే గంగానది ప్రవాహానికి, ఈ భూమిపై జగత్తు యజ్ఞోపవీతానికి మూడవ గుణాన్ని నింపినవాడు.
అగస్త్యశోషితో ఽమ్భోధిర్ గఙ్గాపూరేణ పూరితః । యేన దుష్పూరరూపో ఽపి మహాసార్థో ఽర్థినామ్ ఇవ
అగస్త్యుడు ఎండబెట్టిన సముద్రాన్ని, నింపలేనట్టు అనిపించినా, గంగానదిని పోసి నింపినవాడు; అది పెద్ద బృందం కోరికలతో వచ్చినవారిని తీరుస్తున్నట్టు జరిగింది.
గఙ్గాసోపానపద్ధత్యా యేన పాతాలవాసినః । యోజితా బ్రహ్మణో లోకే బాన్ధవా లోకబన్ధునా
గంగానది మెట్లదారిలోంచి పాతాళంలో నివసించే వారు, బ్రహ్మలోకానికి బంధువులుగా కలిపినవాడు, అందరికీ మిత్రుడైనవాడిలా వారిని కలిపాడు.
బ్రహ్మాణం శఙ్కరం జహ్నుం తపసారాధయంశ్ చ యః । భూయో భూయో యయౌ ఖేదం న మూర్తవ్యవసాయవత్
బ్రహ్మ, శంకరుడు, జహ్నుని తపస్సుతో ఆరాధిస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ అలసటకు లోనయ్యాడు; ఎందుకంటే అతనికి దృఢనిశ్చయం లేకపోయింది.
యౌవనే వర్తమానస్య తస్య భూమిపతేర్ అథ । ప్రవిచారయతో లోకయాత్రాం పర్యాకులామ్ ఇమామ్
తరువాత, తన యవ్వనంలోనే ఉన్న ఆ రాజు, ఈ లోకజీవితపు కలకలాన్ని ఆలోచిస్తూ, మనసులో చాలా కలవరపడ్డాడు.
స్వవిరాగచమత్కారవిచారకణికోదభూత్ । చేతస్య్ అపి సుతారుణ్యే దైవాద్ వల్లీ మరావ్ ఇవ
తన విరక్తి ఆశ్చర్యం వల్ల, దైవకృపతో, మనసు ఇంకా యవ్వనంగా ఉన్నప్పుడే, ఒక చిన్న విరక్తి మొక్క మొలిచింది, అది వృక్షంపై ఎదిగే లతలా పెరిగింది.
ఏకాన్తే చిన్తయామ్ ఆస మహీపతిర్ అసావ్ అథ । జగద్యాత్రామ్ ఇమాం నిత్యమ్ అసమఞ్జససఙ్కులామ్
ఒంటరిగా ఉన్న ఆ రాజు, ఈ ప్రపంచంలో ఎప్పుడూ జరుగుతున్న గందరగోళమైన జీవనప్రవాహాన్ని ఆలోచించసాగాడు.
పునర్ దినం పునశ్ శ్యామా దానాదానాశనం పునః । తద్ ఏవ శుక్తవిరసం లజ్జ్యతే కర్మ కుర్వతా
రోజు రోజుకూ మళ్లీ మళ్లీ రాత్రి, మళ్లీ మళ్లీ ఇచ్చిపుచ్చుకోడం, తినడం — ఇదే రుచిలేని పనులు చేస్తూ మనసు సిగ్గుపడుతుంది.
యేన ప్రాప్తేన లోకే ఽస్మిన్ నాప్రాప్తమ్ అవశిష్యతే । తత్ కృతం సుకృతం మన్యే శేషం కర్మవిషూచికా
ఈ లోకంలో దానిని పొందితే ఇంకేమీ మిగలకుండా అన్నీ లభిస్తాయో, అదే నిజమైన పుణ్యమని నేను భావిస్తున్నాను; మిగతా అన్నీ పనుల జ్వరం మాత్రమే.
పునః పునః పర్యుషితం కర్మ కుర్వన్ న లజ్జతే । మూఢబుద్ధిర్ అమూఢస్ తు కః కుర్యాత్ కిల బాలవత్
పాతపని మళ్లీ మళ్లీ చేస్తూ కూడా సిగ్గుపడని వారు మూర్ఖులు మాత్రమే; తెలివిగలవాడు ఎవరూ పిల్లవాడిలా అలాంటి పనులు చేయడు.
అథైకదోద్విగ్నమనాః కదాచిత్ త్ర్యుత్తులం గురుమ్ । ఏకాన్తే సంసృతేర్ భీతస్ సమపృచ్ఛద్ భగీరథః
ఒకసారి, మనసు కలవరపడి, సంసార భయంతో భగీరథుడు తన గురువు దగ్గరకు ఒంటరిగా వెళ్లి, వినయంగా అడిగాడు.
అన్తశ్శూన్యాసు సుచిరం భ్రమన్ సంసారవృత్తిషు । అరణ్యానీష్వ్ ఇవైతాసు భృశం ఖిన్నా వయం విభో
ప్రభూ, ఈ లోకజీవితపు ఖాళీ పనుల్లో చాలా కాలం తిరుగుతూ, మేము ఎడారిలో నడిచినట్టు బాగా అలసిపోయాము.
జరామరణమోహాదిరూపాణాం భవకారిణామ్ । భగవన్ సర్వదుఃఖానాం కథమ్ అన్తః ప్రజాయతే
భగవంతుడా, మూడుపాళ్ల వృద్ధాప్యం, మరణం, మాయ వంటి బాధలకు అంతం ఎలా కలుగుతుంది?
చిరసామ్యాత్మనాచ్ఛేన నిర్విభాగవిలాసినా । రాజఞ్ జ్ఞేయావబోధేన పూర్ణేన భరితాత్మనా
రాజా, స్వచ్ఛమైన, ఏకరూపమైన, సంపూర్ణమైన ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా అన్ని బాధలకు అంతం కలుగుతుంది.
క్షీయన్తే సర్వదుఃఖాని త్రుట్యన్తి గ్రన్థయో ఽభితః । సంశయాశ్ శమమ్ ఆయాన్తి సర్వకర్మాణి చానఘ
పాపరహితుడా, అన్ని బాధలు పూర్తిగా తొలగిపోతాయి, మనసులోని అన్ని ముడులు విడిపోతాయి, సందేహాలు శాంతిస్తాయి, అన్ని క్రియలు కూడా నిశ్చలమవుతాయి.
జ్ఞేయం తు విదుర్ ఆత్మానం సంశుద్ధజ్ఞప్తిరూపిణమ్ । స చ సర్వగతో నిత్యం నాస్తమ్ ఏతి న చోదయమ్
జ్ఞానులు ఆత్మను శుద్ధమైన, స్పష్టమైన జ్ఞానరూపంగా తెలుసుకుంటారు. అది ఎక్కడికైనా వ్యాపించి, శాశ్వతంగా ఉంటుంది; దానికి neither అస్తమయం లేదు, neither ఉదయం లేదు.
చిన్మాత్రం సర్వగం శాన్తమ్ అస్తి నిర్మలమ్ అచ్యుతమ్ । దేహాది నేతరత్ కిఞ్చిద్ ఇతి వేద్మి మునీశ్వర
మహామునీశ్వరా, కేవలం పరిపూర్ణమైన, శాంతమైన, కలుషరహితమైన, ఎప్పటికీ మారని చైతన్యమే ఉంది. దాని బయట, శరీరం సహా మరేదీ నాకు తెలియదు.
కిం త్వ్ అత్ర ప్రతిపత్తిర్ మే స్ఫుటతామ్ ఏతి నోతరామ్ । ఏతావన్మాత్రసంవిత్తిస్ స్యామ్ అహం భగవన్ కథమ్
భగవంతుడా, ఈ సత్యం నాకు ఇంకా స్పష్టంగా ఎలా అవుతుంది? నేను పూర్తిగా ఈ జ్ఞానంలోనే ఎలా నిలిచి ఉండగలను?
జ్ఞానేన జ్ఞేయనిష్ఠత్వమ్ ఏతి చేతో హృదన్తరే । తతస్ సర్వవపుర్ భూత్వా భూయో జీవో న జాయతే
జ్ఞానంతో మనస్సు హృదయ గర్భంలో తెలిసినదానిపై స్థిరంగా నిలుస్తుంది. అప్పుడు ఆత్మ అన్ని రూపాలుగా మారి, మళ్లీ జన్మించదు.
అసక్తిర్ అనభిష్వఙ్గః పుత్రదారగృహాదిషు । నిత్యం చ సమచిత్తత్వమ్ ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు
పిల్లలు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిపై ఆసక్తి లేకపోవడం, ఎప్పుడూ ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సమానంగా చూడగలగడం—
ఆత్మనో ఽనన్యయోగేన సద్భావనమ్ అనారతమ్ । వివిక్తదేశసేవిత్వమ్ అరతిర్ జనసంసది
ఆత్మ స్వరూపంలో ఎప్పుడూ నిలకడగా ఉండటం, ఒంటరిగా ఉండటం, జన సమూహాల్లో ఆసక్తి లేకపోవడం—
అధ్యాత్మజ్ఞాననిష్ఠత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ । ఏతజ్ జ్ఞానమ్ ఇతి ప్రోక్తమ్ అజ్ఞానం యద్ అతో ఽన్యథా
ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండటం, తత్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే దృష్టి—ఇవి జ్ఞానం అని అంటారు. వీటి విరుద్ధమైనది అజ్ఞానం.
రాగద్వేషక్షయాకారాత్ సంసారవ్యాధిభేషజాత్ । అహమ్భావోపశాన్తౌ తు రాజఞ్ జ్ఞానమ్ అవాప్యతే
రాజా, రాగం ద్వేషం పోయినప్పుడు — ఇవి సంసారం అనే వ్యాధికి మందులాంటివి — 'నేను' అనే భావన కూడా శాంతించగానే, నిజమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది.
శరీరే ఽస్మింశ్ చిరం రూఢో గిరౌ తరుర్ ఇవోచ్చకైః । అహమ్భావో మహాభోగో వద మే త్యజ్యతే కథమ్
శరీరంలో 'నేను' అనే భావన కొండపై వృక్షం బలంగా నిలిచినట్టు, చాలా కాలంగా బలంగా పాతుకుపోయింది. ఇది గొప్ప ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. దయచేసి చెప్పు, దీన్ని ఎలా వదిలేయాలి?
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన త్యక్త్వా భోగౌఘభావనమ్ । గత్వాన్విష్య చితా తత్త్వమ్ అహఙ్కారో విలీయతే
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో, అనేక రకాల అనుభవాల కోరికను వదిలిపెట్టి, నిజం ఏమిటో తెలుసుకుని గ్రహించినప్పుడు, అహంకారం కరిగిపోతుంది.
యన్త్రాణాం పఞ్జరం యావద్ భగ్నం లజ్జాది నాఖిలమ్ । అకిఞ్చనత్వశేషేణ స్ఫుటా తావద్ అహఙ్కృతిః
యంత్రముల పంజరం పూర్తిగా పగలకపోతే, కొంత మాత్రంగా దారిద్య్రం మిగిలి ఉన్నంత కాలం, అహంకారం స్పష్టంగా ఉండిపోతుంది.