ఆధారాధేయవత్ త్వ్ ఏతే ఏకాభావే వినశ్యతః । కురుతశ్ చ స్వనాశేన కార్యం మోక్షాఖ్యమ్ ఉత్తమమ్
ఇవి ఆధారం-ఆధేయం లాగా, ఒకటి లేకపోతే మరొకటి ఉండవు. రెండూ కలిసి లయమైతే, పరమమైన మోక్షం సిద్ధిస్తుంది.
ఏకతత్త్వఘనాభ్యాసాచ్ ఛాన్తం శామ్యత్య్ అలం మనః । తల్లయత్వాత్ స్వభావస్య తేన ప్రాణో ఽపి శామ్యతి
ఒకే తత్వంలో దృఢంగా లీనమయ్యే సాధన వల్ల మనస్సు పూర్తిగా శాంతమవుతుంది. అది తన స్వభావంలో లయమవడంతో, ప్రాణం కూడా శాంతమవుతుంది.
విచార్య యద్ అనన్తాత్మతత్త్వం తన్మయతాం నయేత్ । మనస్ తతస్ తల్లయతస్ తద్ ఏవ భవతి స్థిరమ్
అనంతమైన ఆత్మతత్వాన్ని లోతుగా ఆలోచించి, మనస్సును దానిలో ఏకమయ్యేలా చేయాలి. అప్పుడు మనస్సు ఆ పరమాత్మలో లయమై, స్థిరంగా స్థితి చెందుతుంది.
యద్ ఏవాతితరాం శ్రేయో ఽనుపలమ్భోపలమ్భయోః । ద్వయోర్ అప్య్ అసతోస్ తత్ర శేషే వాపి స్థిరో భవ
అనుభవాన్ని పట్టుకోవడంలోనైనా, విడిచిపెట్టడంలోనైనా, ఆ రెండింటిలోనూ ఉన్న అసత్య స్థితుల్లోనైనా, లేదా మిగిలినదానిలోనైనా, నిజమైన శ్రేయస్సు ఎక్కడ ఉందో అక్కడ స్థిరంగా ఉండాలి.
ఏకస్మిన్ సుదృఢే తత్త్వే తావద్ భావం విభావయేత్ । భావో ఽభావత్వమ్ ఆయాతి స్వాభ్యాసాద్ యావద్ ఆతతమ్
ఒకటే నిజమైన తత్వంలో దృఢంగా నిలిచి, ఆ స్థితిని మనసులో పదే పదే ఆలోచించాలి. అలాంటి అభ్యాసంతో ఆ భావం క్రమంగా లేనట్టుగా మారిపోతుంది.
ప్రత్యాహారవశాచ్ చేతస్ స్వయం భోగ్యక్షయాద్ ఇవ । విలీయతే సహ ప్రాణైః పరమ్ ఏవావశిష్యతే
ఇంద్రియాలను వశపరచడం వల్ల, అనుభవించాల్సిన వస్తువులు పోయినప్పుడు ఆనందం ఎలా అంతమవుతుందో, అలాగే మనస్సు కూడా ప్రాణాలతో కలిసి స్వయంగా లయమైపోతుంది. చివరికి పరమాత్మ మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
యదేకతానం భవతి చేతస్ తద్ భవతి క్షణాత్ । శాన్తాశేషవిశేషౌఘం చిరాభ్యాసస్వభావతః
మనస్సు ఒక్క దిశగా నిలిచినప్పుడు, ఆ క్షణంలోనే, దీర్ఘకాలపు సాధన వల్ల, అన్ని భేదాల అలలు పూర్తిగా శాంతించిపోతాయి.
అవిద్యేయం తు నాస్తీతి బుద్ధ్వా యుక్తియుతం ధియా । జ్ఞానాద్ ఏవ పరావాప్తిస్ తదభ్యాసస్ తతో వరమ్
ఈ అజ్ఞానం అసలు లేదని యుక్తితో గ్రహించినవాడు, జ్ఞానంతోనే పరమపదాన్ని పొందుతాడు. అందుకే ఆ జ్ఞాన సాధనయే మిగతావన్నిటికన్నా ఉత్తమం.
చిత్తే శాన్తే శామ్యతీయం సంసారమృగతృష్ణికా । జరామ్ ఉపగతే మేఘే మిహికా మహతీ యథా
మనస్సు శాంతంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ సంసార మృగతృష్ణ కూడా అదుపు చెంది పోతుంది. ముసలైన మేఘంలో పెద్ద మబ్బు ఎలా కరిగిపోతుందో అలా.
చిత్తమాత్రమ్ అవిద్యేతి కురు తేనైవ తత్క్షయమ్ । తద్రూపనామ చిత్తాత్మానుభావో హి పరం పదమ్
అజ్ఞానం అనేది మనస్సే అని తెలుసుకో. అదే జ్ఞానంతో దాన్ని నశింపజేయి. మనస్సే స్వరూపంగా ఉండే ఆత్మను అనుభవించడం పరమపదం.
ముహూర్తమ్ ఏవ నిర్వాణం యది చేతః పరే పదే । తత్ తత్పరిణతం విద్ధి తత్రైవాస్వాదమ్ ఆగతమ్
మనసు పరమ పదంలో క్షణమొకటి కూడా లీనమైతే, అది పూర్తిగా మారిపోతుంది. అక్కడే అది పరమానందాన్ని ఆస్వాదిస్తుంది.
యది సాఙ్ఖ్యేన విశ్రాన్తం చేతో యోగేన వా పదే । క్షణం తత్ సత్త్వతాం యాతం న భూయః పరిజాయతే
సాంక్యమార్గం ద్వారా లేదా యోగమార్గం ద్వారా మనసు ఆ స్థితిలో విశ్రాంతి పొందితే, ఆ క్షణంలో అది పవిత్రతను పొందుతుంది. ఇక మళ్లీ పుట్టిపడదు.
చేతో విగలితావిద్యం సత్త్వశబ్దేన కథ్యతే । దగ్ధం సంసారబీజం తన్ న దద్యాద్ అఙ్కురం పునః
అజ్ఞానం తొలగిపోయిన మనసును 'సత్త్వం' అని అంటారు. దాని లోకబంధ బీజం పూర్తిగా కాలిపోతుంది. అది మళ్లీ మొలకెత్తదు.
జ్ఞశ్ చిద్విగలితావిద్యస్ సత్త్వస్థశ్ శాన్తవాసనః । సమం శూన్యోపమం శాన్తం జ్యోతిః పశ్యతి శామ్యతి
అజ్ఞానం తొలగిన జ్ఞాని, సత్త్వంలో స్థిరంగా, శాంతమైన వాసనలతో ఉన్నవాడు, సమంగా, ఖాళీగా, శాంతంగా ఉన్న వెలుగును చూస్తాడు. చివరికి తాను కూడా ఆ శాంతిలో లీనమవుతాడు.
విగలితాజ్ఞపదం విమలం మనస్ సుభగ సత్త్వమ్ ఇతీహ హి కథ్యతే । న పునర్ ఏతి కలామలినం పదం కనకతామ్ ఇవ తామ్రమ్ ఉపాగతమ్
అజ్ఞాన స్థితి పోయినప్పుడు, నిర్మలమైన మనస్సును ఇక్కడ 'సత్త్వం' అని అంటారు. అది మళ్లీ మలినమైన స్థితికి వెళ్ళదు. ఎలా అంటే, బంగారం శుద్ధి అయిన తర్వాత మళ్లీ రాగి అవదు కదా, అలా.
జీవో ఽజీవీభవత్య్ ఆశు యాతి చిత్తమ్ అచిత్తతామ్ । విచారాద్ ఇత్య్ అవిద్యాన్తో మోక్ష ఇత్య్ అభిధీయతే
విచారణ వల్ల జీవుడు త్వరగా అజీవుడవుతాడు, మనస్సు కూడా మనస్సు లేనట్టవుతుంది. అప్పుడు అవిద్యకు అంతం వస్తుంది. ఇదే మోక్షం అని అంటారు.
మృగతృష్ణాజలమ్ ఇవ సర్గో ఽహన్తాది దృశ్యతే । అసద్ ఏవ మనాగ్ ఏవ తద్ విచారాత్ ప్రలీయతే
అహంకారం మొదలైన సృష్టి, మృగతృష్ణలో నీరు కనిపించినట్టు కనిపిస్తుంది. అది నిజంగా లేదు. కొంచెం విచారించినా అది కరిగిపోతుంది.
సంసృతిస్వప్నవిశ్రాన్తౌ వేతాలోదాహృతాన్ ఇమాన్ । ప్రశ్నాన్ ఆకర్ణయ శుభాన్ ప్రసఙ్గాత్ స్మృతిమ్ ఆగతాన్
ఈ సంసార స్వప్న విశ్రాంతిలో ఉన్నప్పుడు, పిశాచ కథల్లో చెప్పిన ఈ శుభప్రశ్నలను, సందర్భంలో గుర్తుకు వచ్చినవిగా, విను.
అస్తి విన్ధ్యమహాటవ్యాం వేతాలో విపులాకృతిః । స కిఞ్చిన్ మణ్డలం గర్ధాద్ ఆజగామ జిఘత్సయా
వింధ్య పర్వతాల పెద్ద అడవిలో ఒక గొప్ప రూపం కలిగిన వేతాళుడు ఉండేవాడు. ఆకలితో అతడు ఒక ప్రాంతానికి వచ్చాడు.
స వేతాలో ఽవసత్ పూర్వం కస్మింశ్చిత్ సజ్జనాస్పదే । బహుబల్యుపహారేణ నిత్యతృప్తతయా సుఖీ
ఆ వేతాళుడు ముందు ఒక మంచి మనుషులు ఉండే చోట నివసించేవాడు. అక్కడ బలమైన నైవేద్యాలు ఎక్కువగా దొరకడంతో ఎప్పుడూ తృప్తిగా, సంతోషంగా ఉండేవాడు.
నిర్నిమిత్తం నిరాగస్కం న తేనాసౌ పురోగతమ్ । క్షుధితో ఽపి నరం హన్తి సఙ్గో హి న్యాయదైశికః
ఆ వేతాళుడు కారణం లేకుండా, మమకారం లేకుండా ఏ పని చేయడు. ఆకలిగా ఉన్నప్పటికీ, ఎవ్వరినీ చంపడు. ఎందుకంటే, సత్సంగతి న్యాయాన్ని పాటించాలి.
స కాలేనాటవీగేహో జగామ నగరాన్తరమ్ । న్యాయయుక్త్యా జనం భోక్తుం క్షుధా సమభిచోదితః
కాలక్రమంలో ఆ అడవిలో ఉండే వేతాళుడు ఆకలితో, న్యాయబద్ధంగా జనులను భుజించేందుకు ఒక పట్టణంలోకి వెళ్లాడు.
తత్ర ప్రాప స భూపాలం రాత్రిచర్యావినిర్గతమ్ । తమ్ ఆహ ఘనఘోరేణ శబ్దేనోగ్రనిశాచరః
అక్కడ ఆ రాత్రి సంచారి ఒక రాజును చూశాడు. ఆ రాజు రాత్రి పనులకోసం బయటకు వచ్చాడు. ఆ భయంకరమైన రాక్షసుడు గర్జనతో, హడావుడిగా రాజును పిలిచాడు.
రాజంల్ లబ్ధో ఽసి భీమేన వేతాలేన మయాధునా । క్వ గచ్ఛసి వినష్టో ఽసి భవాన్ భోజనమ్ అద్య మే
రాజా! నేను బలమైన వేతాళుడిని, నిన్ను ఇప్పుడు పట్టుకున్నాను. నీవెక్కడికి పోతున్నావు? నువ్వు ఇక తప్పించుకోలేవు, ఈ రోజు నువ్వు నా ఆహారం అవుతావు.
భో రాత్రిచర నిర్న్యాయం మాం చేద్ అత్సి బలాద్ ఇహ । తత్ తే సహస్రధా మూర్ధా స్ఫుటిష్యతి న సంశయః
ఓ రాత్రి సంచారి! నువ్వు న్యాయబద్ధంగా కాకుండా బలవంతంగా నన్ను ఇక్కడ తినిపోతే, నీ తల వెయ్యి ముక్కలుగా పగిలిపోతుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
న త్వామ్ అద్మ్య్ అహమ్ అన్యాయం న్యాయో ఽయం తు మయోచ్యతే । రాజాసి సకలాశాశ్ చ పూరణీయాస్ త్వయార్థినామ్
నేను నిన్ను అన్యాయంగా తినను. నేను న్యాయాన్ని చెబుతున్నాను. నీవు రాజవు, అందువల్ల అడిగేవారి కోరికలు నీవు నెరవేర్చాలి.
మమేమామ్ అర్థితాం రాజన్ సమ్భవార్థం ప్రపూరయ । ప్రశ్నాన్ ఇమాన్ మయోక్తాంస్ త్వం సమ్యగ్ వ్యాఖ్యాతుమ్ అర్హసి
ఓ రాజా, నేను అడిగిన ఈ ప్రశ్నలకు నీవు సరిగ్గా సమాధానం చెప్పాలి. నేను తెలుసుకోవాలనే కోరికతో నిన్ను అడుగుతున్నాను. దయచేసి నా అభ్యర్థనను నెరవేర్చు.
కస్య సూర్యస్య రశ్మీనాం బ్రహ్మాణ్డాన్య్ అణవః కృశాః । కస్మిన్ స్ఫురన్తి పవనే మహాగగనరేణవః
ఈ సూర్యుని కిరణాలు, ఈ బ్రహ్మాండంలోని సూక్ష్మమైన అణువులు ఎవరివి? ఈ విశాలమైన ఆకాశపు ధూళికణాలు ఏదిలో మెరిసిపోతున్నాయి? అవి ఎలాంటి గాలిలో కదులుతున్నాయి?
స్వప్నాత్ స్వప్నాన్తరం గచ్ఛఞ్ శతశో ఽథ సహస్రశః । త్యజన్ న త్యజతి స్వచ్ఛం కస్ స్వరూపం ప్రభాసురమ్
వందలాది, వేలాది కలలలో ఒకటి నుంచి మరొకదానికీ మారుతూ, వదిలిపెట్టినట్టు కనిపించినా వదలని, ఎప్పటికీ నిర్మలంగా ఉండే ఆ ప్రకాశవంతమైన స్వరూపం ఎవరిది?
రమ్భాస్తమ్భో యథా పత్త్రమాత్రమ్ ఏవ పునః పునః । అన్తర్ అన్తస్ తథాన్తశ్ చ తథా కో ఽణుస్ స ఏవ హి
అరటి కాండంలోపల పొరలే పొరలు ఉండేలా, లోపలికి లోపలికి వెళ్ళినా అంతర్లయంగా ఉండే ఆ సూక్ష్మమైన అసలు తత్వం ఎవరు?