ఏకతత్త్వఘనాభ్యాసః ప్రాణానాం విలయస్ తతః । మనోవినిగ్రహశ్ చేతి మోక్షశబ్దార్థకారణమ్
ఒకే పరమసత్యంలో మనస్సును లీనంచేయడం, ప్రాణాలను శాంతింపజేయడం, మనస్సును అదుపులో పెట్టడం—ఇవి 'విముక్తి' అనే పదానికి కారణాలు.
యది హి ప్రాణవిలయో మునే మోక్షస్య కారణమ్ । మృతా ఏవ హి ముచ్యన్తే తన్ మన్యే సర్వజన్తవః
ఓ మునీంద్రా! ప్రాణాలు లయమవడమే విముక్తికి కారణమైతే, మరణించిన ప్రతి జీవి విముక్తి పొందాలి కదా అని నేను అనుకుంటున్నాను.
త్రిష్వ్ ఏతేషు ప్రయోగేషు మనఃప్రశమనం వరమ్ । సాధ్యం విద్ధి తద్ ఏవాశు యథా భవతి తచ్ ఛివమ్
ఈ మూడు సాధనల్లో మనస్సు శాంతిపరచడం ఉత్తమం. అదే లక్ష్యమని తెలుసుకో, ఎందుకంటే దానివల్ల కలిగేవన్నీ మంగళకరమైనవే.
యదా నిర్వాసనం ప్రాణాస్ త్యజన్తీదం శరీరకమ్ । తదా న భూయస్ తన్మాత్రైర్ యాన్తి వ్యోమని సఙ్గమమ్
ప్రాణాలు వాసనలేని స్థితిలో ఈ శరీరం విడిచిపోతే, అవి ఇకపై ఆ సూక్ష్మతత్త్వాలతో కలవవు.
వాసనాంశాత్మకాన్య్ ఏవ విద్ధి తన్మాత్రకాణి వై । తదాత్మకైర్ మనోవద్భిః ప్రాణాశ్ శ్లిష్యన్తి నేతరైః
సూక్ష్మతత్త్వాలు వాసనలతోనే ఏర్పడినవని తెలుసుకో. మనస్సుతో కూడిన ప్రాణాలు, అదే స్వభావం ఉన్న వాటితోనే కలుస్తాయి, ఇతరులతో కాదు.
సవాసనాస్ తు యద్య్ ఏతే ప్రాణా ముఞ్చన్తి దేహకమ్ । తద్ వ్యోమవాయుసంశ్లేషం యాన్తి దుఃఖాయ గన్ధవత్
కానీ ప్రాణాలు వాసనలతో కూడి శరీరం విడిచితే, అవి పరిమళంలా వాయువు, ఆకాశంతో కలసి బాధను కలిగిస్తాయి.
మనస్ సామ్బుర్ ఇవామ్భోదో న శామ్యతి సవాసనమ్ । నామనస్కాస్ సమ్భవన్తి ప్రాణాస్ సూర్యా ఇవాత్విషః
మనస్సు, దానిలో ఉన్న వాసనలతో కూడి, మేఘంలో నీరు ఎలా నిలవదో అలా శాంతించదు. మనస్సు లేని వారు, సూర్యుని నుండి వేడి లేకుండా వెలుతురు ఎలా వస్తుందో అలా ప్రాణాలు కలుగుతాయి.
న జహాతి మనః ప్రాణాన్ వినా జ్ఞానేన కర్హిచిత్ । తృణాన్తరేణైవ వినా తృణాగ్రమ్ ఇవ తిత్తిరిః
మనస్సు, జ్ఞానం లేకుండా, ఎప్పుడూ ప్రాణాలను విడిచిపెట్టదు. అది గడ్డి తుప్పు లేకుండా తిత్తిరిపిట్ట గడ్డి అంచును తాకలేకపోవడంలాంటిది.
జ్ఞానాద్ అవాసనీభావం స్వనాశం ప్రాప్య వై మనః । ప్రాణస్పన్దం చ నాదత్తే తతశ్ శాన్తిర్ హి శిష్యతే
జ్ఞానంతో, మనస్సు వాసనలేని స్థితిని, తన అంతరించడాన్ని పొందుతుంది. అప్పుడు అది ప్రాణాల కదలికను పట్టుకోదు. అలా నిజమైన శాంతి మిగిలిపోతుంది.
జ్ఞానాత్ సర్వపదార్థానామ్ అసత్త్వం సముదేత్య్ అలమ్ । తతో ఽఙ్గ వాసనానాశాద్ వియోగః ప్రాణచేతసోః
జ్ఞానం వల్ల అన్ని వస్తువుల అసత్యత్వం పూర్తిగా తెలుస్తుంది. ఆ తరువాత, ప్రియమైనవాడా, వాసనలు నశించాక, ప్రాణాలు-మనస్సు వేరవుతాయి.
తతో న పశ్యతి మనః ప్రశాన్తం దేహతాం పునః । స్వనాశేన పదం ప్రాప్తం వాసనైవ మనో విదుః
ఆ మనస్సు శాంతిని పొంది, తానూ లయమైపోయిన తర్వాత, మళ్లీ శరీరభావాన్ని చూడదు. అప్పుడది పూర్తిగా నశించిపోతుంది. మిగిలిపోయేది వాసనలే. అందుకే వాసనలనే మనస్సు అంటారు.
చేతో హి వాసనామాత్రం తదభావః పరం పదమ్ । తచ్ చ సమ్పద్యతే జ్ఞానాజ్ జ్ఞానమ్ ఆహుర్ విచారణమ్
మనస్సు అనేది వాస్తవానికి వాసనల సమాహారం మాత్రమే. అవి పోయినప్పుడు పరమపదాన్ని పొందినట్టే. అది జ్ఞానంతో సాధ్యమవుతుంది. ఆ జ్ఞానాన్నే విచారణ అంటారు.
ఇత్య్ అస్యాస్ సంసృతే రామ పర్యన్తస్ సమ్ప్రవర్తతే । స్వయం వివేకమాత్రేణ రజ్జుసర్పభ్రమాకృతేః
ఇలా, రామా, ఈ సంసారం చివరకు విచారణ ద్వారానే ముగుస్తుంది. ఇది తాడు లో పాము కనిపించినట్టు, అవిద్య వల్ల కలిగిన భ్రమ మాత్రమే.
ఏకార్థాభ్యసనప్రాణరోధచేతఃపరిక్షయాః । ఏకస్మిన్న్ ఏవ సంసిద్ధే సంసిధ్యన్తి పరస్పరమ్
ఒకే విషయాన్ని పదే పదే ధ్యానం చేయడం, శ్వాసను నియంత్రించడం, మనస్సు బలహీనపడటం — ఇవన్నీ ఒకటి పూర్తయితే మిగతావన్నీ కూడా సహజంగా పూర్తవుతాయి.
తాలవృన్తపరిస్పన్దే శాన్తే శాన్తో యథానిలః । ప్రాణానిలపరిస్పన్దే శాన్తే శాన్తం తథా మనః
తాళిపత్రం కదలకుండా నిశ్శబ్దంగా ఉన్నప్పుడు, గాలి కూడా ఆగిపోతుంది. అలాగే, శ్వాస ఆగిపోయినప్పుడు మనస్సు కూడా ప్రశాంతంగా నిలుస్తుంది.
ప్రాణాశ్ శరీరవిలయే ప్రయాన్తి వ్యోమవాయుతామ్ । యథావాసితమ్ ఏవేదం మనః పశ్యన్తి తత్ర చ
శరీరం క్షీణించినప్పుడు, ప్రాణాలు ఆకాశంలో కలిసిపోతాయి. అప్పుడు మనస్సు తనలో ముద్రించబడిన వాటినే చూస్తుంది.
యథా విదేహాః పశ్యన్తి ప్రాణా వ్యోమని దేహకమ్ । సమనస్కాస్ తథాచారం సర్వం చానుభవన్తి తే
దేహం లేని వారు ఆకాశంలో సూక్ష్మదేహాన్ని చూస్తారు. అలాగే, మనస్సుతో ఉన్నవారు తమ కార్యాలన్నీ, అనుభూతులన్నీ అనుభవిస్తారు.
శాన్తే వాతపరిస్పన్దే యథా గన్ధః ప్రశామ్యతి । తథా శాన్తే మనస్స్పన్దే శామ్యన్తి ప్రాణవాయవః
గాలి కదలకుండా ఆగిపోయినప్పుడు, వాసన కూడా మాయమవుతుంది. అలాగే, మనస్సు కదలకుండా ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు, ప్రాణవాయువులు కూడా ఆగిపోతాయి.
అవినాభావినీ నిత్యం జన్తూనాం ప్రాణచేతసీ । కుసుమామోదవన్ మిశ్రే తిలతైలే ఇవ స్థితే
ప్రాణం, మనస్సు జీవులలో ఎప్పుడూ విడివిడిగా ఉండవు. అవి పువ్వులో పరిమళం లాగా, నువ్వులలో నూనె లాగానే కలిసిపోతూ ఉంటాయి.
మనసస్ స్పన్దనం ప్రాణః ప్రాణస్య స్పన్దనం మనః । ఏతే విహరతో నిత్యమ్ అన్యోఽన్యం రథసారథీ
మనస్సు కదలికే ప్రాణం, ప్రాణం కదలికే మనస్సు. ఇవి రెండూ ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటూ, ఒకదానికొకటి రథసారధిలా మారతాయి.
ఆధారాధేయవత్ త్వ్ ఏతే ఏకాభావే వినశ్యతః । కురుతశ్ చ స్వనాశేన కార్యం మోక్షాఖ్యమ్ ఉత్తమమ్
ఇవి ఆధారం-ఆధేయం లాగా, ఒకటి లేకపోతే మరొకటి ఉండవు. రెండూ కలిసి లయమైతే, పరమమైన మోక్షం సిద్ధిస్తుంది.
ఏకతత్త్వఘనాభ్యాసాచ్ ఛాన్తం శామ్యత్య్ అలం మనః । తల్లయత్వాత్ స్వభావస్య తేన ప్రాణో ఽపి శామ్యతి
ఒకే తత్వంలో దృఢంగా లీనమయ్యే సాధన వల్ల మనస్సు పూర్తిగా శాంతమవుతుంది. అది తన స్వభావంలో లయమవడంతో, ప్రాణం కూడా శాంతమవుతుంది.
విచార్య యద్ అనన్తాత్మతత్త్వం తన్మయతాం నయేత్ । మనస్ తతస్ తల్లయతస్ తద్ ఏవ భవతి స్థిరమ్
అనంతమైన ఆత్మతత్వాన్ని లోతుగా ఆలోచించి, మనస్సును దానిలో ఏకమయ్యేలా చేయాలి. అప్పుడు మనస్సు ఆ పరమాత్మలో లయమై, స్థిరంగా స్థితి చెందుతుంది.
యద్ ఏవాతితరాం శ్రేయో ఽనుపలమ్భోపలమ్భయోః । ద్వయోర్ అప్య్ అసతోస్ తత్ర శేషే వాపి స్థిరో భవ
అనుభవాన్ని పట్టుకోవడంలోనైనా, విడిచిపెట్టడంలోనైనా, ఆ రెండింటిలోనూ ఉన్న అసత్య స్థితుల్లోనైనా, లేదా మిగిలినదానిలోనైనా, నిజమైన శ్రేయస్సు ఎక్కడ ఉందో అక్కడ స్థిరంగా ఉండాలి.
ఏకస్మిన్ సుదృఢే తత్త్వే తావద్ భావం విభావయేత్ । భావో ఽభావత్వమ్ ఆయాతి స్వాభ్యాసాద్ యావద్ ఆతతమ్
ఒకటే నిజమైన తత్వంలో దృఢంగా నిలిచి, ఆ స్థితిని మనసులో పదే పదే ఆలోచించాలి. అలాంటి అభ్యాసంతో ఆ భావం క్రమంగా లేనట్టుగా మారిపోతుంది.
ప్రత్యాహారవశాచ్ చేతస్ స్వయం భోగ్యక్షయాద్ ఇవ । విలీయతే సహ ప్రాణైః పరమ్ ఏవావశిష్యతే
ఇంద్రియాలను వశపరచడం వల్ల, అనుభవించాల్సిన వస్తువులు పోయినప్పుడు ఆనందం ఎలా అంతమవుతుందో, అలాగే మనస్సు కూడా ప్రాణాలతో కలిసి స్వయంగా లయమైపోతుంది. చివరికి పరమాత్మ మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
యదేకతానం భవతి చేతస్ తద్ భవతి క్షణాత్ । శాన్తాశేషవిశేషౌఘం చిరాభ్యాసస్వభావతః
మనస్సు ఒక్క దిశగా నిలిచినప్పుడు, ఆ క్షణంలోనే, దీర్ఘకాలపు సాధన వల్ల, అన్ని భేదాల అలలు పూర్తిగా శాంతించిపోతాయి.
అవిద్యేయం తు నాస్తీతి బుద్ధ్వా యుక్తియుతం ధియా । జ్ఞానాద్ ఏవ పరావాప్తిస్ తదభ్యాసస్ తతో వరమ్
ఈ అజ్ఞానం అసలు లేదని యుక్తితో గ్రహించినవాడు, జ్ఞానంతోనే పరమపదాన్ని పొందుతాడు. అందుకే ఆ జ్ఞాన సాధనయే మిగతావన్నిటికన్నా ఉత్తమం.
చిత్తే శాన్తే శామ్యతీయం సంసారమృగతృష్ణికా । జరామ్ ఉపగతే మేఘే మిహికా మహతీ యథా
మనస్సు శాంతంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ సంసార మృగతృష్ణ కూడా అదుపు చెంది పోతుంది. ముసలైన మేఘంలో పెద్ద మబ్బు ఎలా కరిగిపోతుందో అలా.
చిత్తమాత్రమ్ అవిద్యేతి కురు తేనైవ తత్క్షయమ్ । తద్రూపనామ చిత్తాత్మానుభావో హి పరం పదమ్
అజ్ఞానం అనేది మనస్సే అని తెలుసుకో. అదే జ్ఞానంతో దాన్ని నశింపజేయి. మనస్సే స్వరూపంగా ఉండే ఆత్మను అనుభవించడం పరమపదం.