ఖాద్ అప్య్ అతితరామ్ అచ్ఛమ్ ఆత్మాకాశం చిదాత్మకమ్ । తత్ర ప్రాప్తిః పరం శ్రేయస్ సా కథం ప్రాప్యతే శృణు
మన మనస్సులో ఉన్న ఆకాశం, అది ఎంతో నిర్మలంగా, చైతన్య స్వరూపంగా ఉంటుంది. ఆ స్థితిని పొందడం అత్యంత శ్రేయస్సు. ఆ స్థితిని ఎలా పొందాలో విను.
సమ్యగ్జ్ఞానావబోధేన నిత్యమ్ ఏకసమాధినా । సఙ్ఖ్యయైవావబుద్ధా యే తే సాఙ్ఖ్యా యోగినస్ స్మృతాః
సరైన జ్ఞానం ద్వారా, ఎప్పుడూ ఏకత్వ ధ్యానంలో లీనమై, వివేచనతో ఆ స్థితిని తెలుసుకున్నవారు, వారిని సాంఖ్యయోగులు అంటారు.
ప్రాణాద్యనిలసంశాన్తౌ యుక్తా యే పదమ్ ఆగతాః । అనామయమ్ అనాద్యన్తం తే స్మృతా యోగయోగినః
ప్రాణం, మనస్సు అనే వాయువులను శాంతపరిచి, ఆది అంతం లేని, వ్యాధిలేని స్థితిని చేరినవారు, వారిని యోగయోగులు అంటారు.
ఉపాదేయం తు సర్వేషాం శాన్తం పదమ్ అకృత్రిమమ్ । తత్ కైశ్చిత్ సఙ్ఖ్యయా ప్రాప్తం కైశ్చిద్ యోగేన దేహతః
అందరికీ స్వీకరించదగినది శాంతమైన, సహజమైన స్థితి. కొందరు దాన్ని వివేచన ద్వారా, మరికొందరు యోగ సాధన ద్వారా శరీరంతో పొందుతారు.
ఏకం సాఙ్ఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి స పశ్యతి । యత్ సాఙ్ఖ్యైః ప్రాప్యతే స్థానం పరం యోగైస్ తద్ ఏవ హి
సాంఖ్యాన్ని, యోగాన్ని ఒకటిగా చూస్తాడు వాడు నిజంగా చూస్తున్నవాడే. ఎందుకంటే, సాంఖ్యుల ద్వారా అందుకునే పరమ స్థితి, యోగుల ద్వారా కూడా అదే స్థితి పొందబడుతుంది.
యత్ర ప్రాప్తా మనోవృత్తిర్ అత్యన్తం నోపలభ్యతే । వాసనావాగురాక్రాన్తా తద్ విద్ధి పరమం పదమ్
మనస్సు ప్రవాహం పూర్తిగా ఆగిపోయి, వాసనల బంధంలో చిక్కుకుని కనిపించకపోతే, అదే పరమ పదమని తెలుసుకో.
వాసనాం చిత్తమ్ ఏవాహుః కారణం తద్ ధి సంసృతేః । తద్ అకారణతామ్ ఏతి విలీయ భవకర్మసు
వాసనలే మనస్సు అని, అవే జనన మరణాల కారణమని చెబుతారు. అవి లోక కార్యాలలో కలిసిపోయి, కారణం లేకుండా పోతాయి.
మనః పశ్యతి వై దేహం బాలో వేతాలకం యథా । ఆత్మానం విలయం నీత్వా న భూయస్ తం ప్రపశ్యతి
మనస్సు శరీరాన్ని ఒక చిన్నపిల్ల వేటాళాన్ని చూసినట్టు చూస్తుంది. కానీ, అది తనను తాను లయమయ్యే స్థితికి చేర్చిన తర్వాత, మళ్లీ దాన్ని చూడదు.
మనో ముధైవాభ్యుదితమ్ అసద్ ఏవానవేక్షణాత్ । స్వప్నే స్వమరణాకారం ప్రేక్ష్యమాణం న విద్యతే
మనస్సు మాయలో పుట్టినదే, అది నిజంగా లేదు, ఎందుకంటే మనం విచారించకుండా చూస్తాం. కలలో మనం తాము చనిపోతున్నట్టు చూస్తాం, కానీ నిజంగా అలాంటి మరణం ఉండదు.
మనోఽభావాన్ న సంసారః క్వామోదః కుసుమం వినా । ఉపదేశ్యోపదేశాది బన్ధమోక్షౌ చ తత్ కుతః
మనస్సు లేకపోతే ఈ లోకజీవితం ఉండదు. పువ్వు లేక ఆనందం ఎక్కడ ఉంటుంది? అందువల్ల బోధన, ఉపదేశం, బంధం, విముక్తి ఇవన్నీ ఎలా కలుగుతాయి?
ఏకతత్త్వఘనాభ్యాసః ప్రాణానాం విలయస్ తతః । మనోవినిగ్రహశ్ చేతి మోక్షశబ్దార్థకారణమ్
ఒకే పరమసత్యంలో మనస్సును లీనంచేయడం, ప్రాణాలను శాంతింపజేయడం, మనస్సును అదుపులో పెట్టడం—ఇవి 'విముక్తి' అనే పదానికి కారణాలు.
యది హి ప్రాణవిలయో మునే మోక్షస్య కారణమ్ । మృతా ఏవ హి ముచ్యన్తే తన్ మన్యే సర్వజన్తవః
ఓ మునీంద్రా! ప్రాణాలు లయమవడమే విముక్తికి కారణమైతే, మరణించిన ప్రతి జీవి విముక్తి పొందాలి కదా అని నేను అనుకుంటున్నాను.
త్రిష్వ్ ఏతేషు ప్రయోగేషు మనఃప్రశమనం వరమ్ । సాధ్యం విద్ధి తద్ ఏవాశు యథా భవతి తచ్ ఛివమ్
ఈ మూడు సాధనల్లో మనస్సు శాంతిపరచడం ఉత్తమం. అదే లక్ష్యమని తెలుసుకో, ఎందుకంటే దానివల్ల కలిగేవన్నీ మంగళకరమైనవే.
యదా నిర్వాసనం ప్రాణాస్ త్యజన్తీదం శరీరకమ్ । తదా న భూయస్ తన్మాత్రైర్ యాన్తి వ్యోమని సఙ్గమమ్
ప్రాణాలు వాసనలేని స్థితిలో ఈ శరీరం విడిచిపోతే, అవి ఇకపై ఆ సూక్ష్మతత్త్వాలతో కలవవు.
వాసనాంశాత్మకాన్య్ ఏవ విద్ధి తన్మాత్రకాణి వై । తదాత్మకైర్ మనోవద్భిః ప్రాణాశ్ శ్లిష్యన్తి నేతరైః
సూక్ష్మతత్త్వాలు వాసనలతోనే ఏర్పడినవని తెలుసుకో. మనస్సుతో కూడిన ప్రాణాలు, అదే స్వభావం ఉన్న వాటితోనే కలుస్తాయి, ఇతరులతో కాదు.
సవాసనాస్ తు యద్య్ ఏతే ప్రాణా ముఞ్చన్తి దేహకమ్ । తద్ వ్యోమవాయుసంశ్లేషం యాన్తి దుఃఖాయ గన్ధవత్
కానీ ప్రాణాలు వాసనలతో కూడి శరీరం విడిచితే, అవి పరిమళంలా వాయువు, ఆకాశంతో కలసి బాధను కలిగిస్తాయి.
మనస్ సామ్బుర్ ఇవామ్భోదో న శామ్యతి సవాసనమ్ । నామనస్కాస్ సమ్భవన్తి ప్రాణాస్ సూర్యా ఇవాత్విషః
మనస్సు, దానిలో ఉన్న వాసనలతో కూడి, మేఘంలో నీరు ఎలా నిలవదో అలా శాంతించదు. మనస్సు లేని వారు, సూర్యుని నుండి వేడి లేకుండా వెలుతురు ఎలా వస్తుందో అలా ప్రాణాలు కలుగుతాయి.
న జహాతి మనః ప్రాణాన్ వినా జ్ఞానేన కర్హిచిత్ । తృణాన్తరేణైవ వినా తృణాగ్రమ్ ఇవ తిత్తిరిః
మనస్సు, జ్ఞానం లేకుండా, ఎప్పుడూ ప్రాణాలను విడిచిపెట్టదు. అది గడ్డి తుప్పు లేకుండా తిత్తిరిపిట్ట గడ్డి అంచును తాకలేకపోవడంలాంటిది.
జ్ఞానాద్ అవాసనీభావం స్వనాశం ప్రాప్య వై మనః । ప్రాణస్పన్దం చ నాదత్తే తతశ్ శాన్తిర్ హి శిష్యతే
జ్ఞానంతో, మనస్సు వాసనలేని స్థితిని, తన అంతరించడాన్ని పొందుతుంది. అప్పుడు అది ప్రాణాల కదలికను పట్టుకోదు. అలా నిజమైన శాంతి మిగిలిపోతుంది.
జ్ఞానాత్ సర్వపదార్థానామ్ అసత్త్వం సముదేత్య్ అలమ్ । తతో ఽఙ్గ వాసనానాశాద్ వియోగః ప్రాణచేతసోః
జ్ఞానం వల్ల అన్ని వస్తువుల అసత్యత్వం పూర్తిగా తెలుస్తుంది. ఆ తరువాత, ప్రియమైనవాడా, వాసనలు నశించాక, ప్రాణాలు-మనస్సు వేరవుతాయి.
తతో న పశ్యతి మనః ప్రశాన్తం దేహతాం పునః । స్వనాశేన పదం ప్రాప్తం వాసనైవ మనో విదుః
ఆ మనస్సు శాంతిని పొంది, తానూ లయమైపోయిన తర్వాత, మళ్లీ శరీరభావాన్ని చూడదు. అప్పుడది పూర్తిగా నశించిపోతుంది. మిగిలిపోయేది వాసనలే. అందుకే వాసనలనే మనస్సు అంటారు.
చేతో హి వాసనామాత్రం తదభావః పరం పదమ్ । తచ్ చ సమ్పద్యతే జ్ఞానాజ్ జ్ఞానమ్ ఆహుర్ విచారణమ్
మనస్సు అనేది వాస్తవానికి వాసనల సమాహారం మాత్రమే. అవి పోయినప్పుడు పరమపదాన్ని పొందినట్టే. అది జ్ఞానంతో సాధ్యమవుతుంది. ఆ జ్ఞానాన్నే విచారణ అంటారు.
ఇత్య్ అస్యాస్ సంసృతే రామ పర్యన్తస్ సమ్ప్రవర్తతే । స్వయం వివేకమాత్రేణ రజ్జుసర్పభ్రమాకృతేః
ఇలా, రామా, ఈ సంసారం చివరకు విచారణ ద్వారానే ముగుస్తుంది. ఇది తాడు లో పాము కనిపించినట్టు, అవిద్య వల్ల కలిగిన భ్రమ మాత్రమే.
ఏకార్థాభ్యసనప్రాణరోధచేతఃపరిక్షయాః । ఏకస్మిన్న్ ఏవ సంసిద్ధే సంసిధ్యన్తి పరస్పరమ్
ఒకే విషయాన్ని పదే పదే ధ్యానం చేయడం, శ్వాసను నియంత్రించడం, మనస్సు బలహీనపడటం — ఇవన్నీ ఒకటి పూర్తయితే మిగతావన్నీ కూడా సహజంగా పూర్తవుతాయి.
తాలవృన్తపరిస్పన్దే శాన్తే శాన్తో యథానిలః । ప్రాణానిలపరిస్పన్దే శాన్తే శాన్తం తథా మనః
తాళిపత్రం కదలకుండా నిశ్శబ్దంగా ఉన్నప్పుడు, గాలి కూడా ఆగిపోతుంది. అలాగే, శ్వాస ఆగిపోయినప్పుడు మనస్సు కూడా ప్రశాంతంగా నిలుస్తుంది.
ప్రాణాశ్ శరీరవిలయే ప్రయాన్తి వ్యోమవాయుతామ్ । యథావాసితమ్ ఏవేదం మనః పశ్యన్తి తత్ర చ
శరీరం క్షీణించినప్పుడు, ప్రాణాలు ఆకాశంలో కలిసిపోతాయి. అప్పుడు మనస్సు తనలో ముద్రించబడిన వాటినే చూస్తుంది.
యథా విదేహాః పశ్యన్తి ప్రాణా వ్యోమని దేహకమ్ । సమనస్కాస్ తథాచారం సర్వం చానుభవన్తి తే
దేహం లేని వారు ఆకాశంలో సూక్ష్మదేహాన్ని చూస్తారు. అలాగే, మనస్సుతో ఉన్నవారు తమ కార్యాలన్నీ, అనుభూతులన్నీ అనుభవిస్తారు.
శాన్తే వాతపరిస్పన్దే యథా గన్ధః ప్రశామ్యతి । తథా శాన్తే మనస్స్పన్దే శామ్యన్తి ప్రాణవాయవః
గాలి కదలకుండా ఆగిపోయినప్పుడు, వాసన కూడా మాయమవుతుంది. అలాగే, మనస్సు కదలకుండా ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు, ప్రాణవాయువులు కూడా ఆగిపోతాయి.
అవినాభావినీ నిత్యం జన్తూనాం ప్రాణచేతసీ । కుసుమామోదవన్ మిశ్రే తిలతైలే ఇవ స్థితే
ప్రాణం, మనస్సు జీవులలో ఎప్పుడూ విడివిడిగా ఉండవు. అవి పువ్వులో పరిమళం లాగా, నువ్వులలో నూనె లాగానే కలిసిపోతూ ఉంటాయి.
మనసస్ స్పన్దనం ప్రాణః ప్రాణస్య స్పన్దనం మనః । ఏతే విహరతో నిత్యమ్ అన్యోఽన్యం రథసారథీ
మనస్సు కదలికే ప్రాణం, ప్రాణం కదలికే మనస్సు. ఇవి రెండూ ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటూ, ఒకదానికొకటి రథసారధిలా మారతాయి.