భావాభావాదికలనాం నీత్వా చిన్మయతాం చితా । శమోల్లాసవిలాసాన్తే సమమ్ ఆస్స్వ యథాసుఖమ్
ఉండడమూ ఉండకపోవడమూ వంటి ఆలోచనలన్నిటినీ దాటి, మనస్సును చైతన్య స్వరూపంలో నిలిపి, శాంతి, ఆనందాల ఆట ముగిసిన తర్వాత, నీవు నీ ఇష్టానుసారం సమంగా, సుఖంగా ఉండు.
స్పన్దాస్పన్దౌ కల్పనాకల్పనాంశౌ చిత్త్వాన్ నాన్యౌ చిత్ త్వ్ అనామా నిరంశా । సర్వాకారానావృతిశ్ శాన్తసత్తా సత్త్వాపూర్ణైకార్ణవాభా స్థితేతి
కదలిక, అశాంతి అన్నీ ఊహ, అనూహ్య భాగాలే; చైతన్యం తప్ప ఇంకేమీ లేదు. ఆ చైతన్యానికి పేరు లేదు, భాగాలు లేవు; అన్ని రూపాలు నిరోధం లేకుండా కనిపించే ఆ శాంతమైన సత్తా, సర్వసత్వంతో నిండిన ఒకే ఒక సముద్రంలా ఉంటుంది.
సుషుప్తమౌనవాన్ భూత్వా ధూత్వా ద్విత్వైకరూపిణీమ్ । కలనాం కాన్త చిద్రూపస్ తిష్ఠావష్టభ్య తత్ పదమ్
గాఢ నిద్రలో ఉండే మౌనంలా నిశ్శబ్దంగా మారి, ద్వంద్వ భావాలు, ఏక భావాలను తొలగించి, పరిపూర్ణమైన చైతన్య స్వరూపుడై, అందంగా ప్రకాశిస్తూ, ఆ పరమ పదంలో స్థిరంగా నిలుస్తాడు.
వాఙ్మౌనమ్ అక్షమౌనం చ కాష్ఠమౌనం చ వేద్మ్య్ అహమ్ । సుషుప్తమౌనం మౌనేశం బ్రహ్మన్ బ్రూహి కిమ్ ఉచ్యతే
నాకు మాట మౌనం, ఇంద్రియాల మౌనం, దుంగలా ఉండే మౌనం తెలుసు. కానీ బ్రహ్మన్, గాఢ నిద్రలోని మౌనం, మౌనానికి అధిపతి అయిన ఆ స్థితిని ఏమంటారో చెప్పండి.
ద్వివిధః ప్రోచ్యతే రామ మునిర్ మునివరైర్ ఇహ । ఏకః కాష్ఠతపస్వీ చ జీవన్ముక్తస్ తథేతరః
రామా, ఇక్కడ మహర్షులు ఇద్దరు రకాల మునులను చెబుతారు. ఒకరు దుంగలా ఉండే తపస్వి, మరొకరు జీవించగానే ముక్తి పొందినవాడు.
అభావితాత్మా శుష్కాయాం క్రియాయాం బద్ధనిశ్చయః । హఠాజ్ జితేన్ద్రియగ్రామో మునిస్ స్యాత్ కాష్ఠతాపసః
మనస్సు పరిపక్వం కాని వాడు, ఎలాంటి భావం లేకుండా యాంత్రికంగా కర్మలు చేసే వాడు, ఇంద్రియాలను బలవంతంగా నియంత్రించే వాడు — అలాంటి మునిని దుంగలా ఉండే తపస్వి అంటారు.
యథాభూతమ్ ఇదం బుద్ధ్వా భావితాత్మాత్మని స్థితః । లోకోపమో ఽపి తృప్తో ఽన్తర్ యస్ స ముక్తమునిస్ స్మృతః
విషయాలను నిజంగా తెలుసుకుని, మనస్సు శాంతిగా ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండి, లోపల సంతృప్తిగా ఉన్నవాడు — బయట ప్రపంచంలో అందరిలా కనిపించినా — అతడిని నిజమైన ముక్తి సాధించిన మునిగా గుర్తిస్తారు.
ఏతయోర్ యో భవేద్ భావశ్ శాన్తయోర్ మునినాథయోః । చిత్తనిశ్చయరూపాత్మా మౌనశబ్దేన స స్మృతః
ఈ ఇద్దరు శాంతమైన మునులలో ఎవరిలోనైనా కలిగే స్థితి, మనస్సు దృఢంగా నిర్ణయమైన స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటే, దానిని 'మౌనం' అని అంటారు.
చతుష్ప్రకారమ్ ఆహుస్ తన్ మౌనం మౌనవిదో జనాః । వాఙ్మౌనమ్ అక్షమౌనం చ కాష్ఠం సౌషుప్తమ్ ఏవ చ
మౌనాన్ని తెలుసుకున్నవారు దానిని నాలుగు విధాలుగా చెబుతారు: మాట మౌనం, ఇంద్రియ మౌనం, కఠినమైన మౌనం, మరియు గాఢ నిద్రలో ఉండే మౌనం.
వాఙ్మౌనం వచసాం రోధో బలాద్ ఇన్ద్రియనిగ్రహః । అక్షమౌనం పరిత్యాగశ్ చేష్టానాం కాష్ఠసఞ్జ్ఞకమ్
మాట మౌనం అంటే మాటలను నియంత్రించడం; ఇంద్రియ మౌనం అంటే ఇంద్రియాలను బలవంతంగా అదుపులో పెట్టడం; కఠినమైన మౌనం అంటే క్రియలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టడం.
మనోమౌనం పఞ్చమం యత్ తన్ మృతే కాష్ఠతాపసే । భవేత్ సుషుప్తమౌనాఖ్యం జీవన్ముక్తే హి జీవతి
ఐదవ మౌనం అనగా మనస్సు నిశ్శబ్దంగా ఉండటం. ఇది మరణించిన తరువాత, కలపలా ఉండే తపస్వికి, సుషుప్తి మౌనంగా మారుతుంది. కాని జీవన్ముక్తునికి, అదే మౌనం బ్రతికుండగానే ఉంటుంది.
త్రిషు మౌనవిశేషేషు విషయః కాష్ఠతాపసః । సుషుప్తమౌనావస్థాయాశ్ చతుర్థ్యాశ్ చైవ ముక్తధీః
ఈ మూడు ప్రత్యేకమైన మౌన స్థితుల్లో, కలపలా ఉండే తపస్వికి, సుషుప్తి మౌన స్థితికి, అలాగే నాల్గవదైన ముక్తమనస్సుకు వాటి వాటి స్థానం ఉంటుంది.
వాఙ్మౌనం మౌనమ్ ఇత్య్ ఏవ సిద్ధం తచ్ చ మనఃకలా- । మలినం జీవబన్ధాయ తత్రస్థాః కాష్ఠతాపసాః
వాక్మౌనమే నిజమైన మౌనం అని అంటారు. కానీ అది మనస్సు చలనం వల్ల మలినమై, జీవిని బంధిస్తుంది. అటువంటి మౌనంలోనే కలపలా ఉండే తపస్వులు ఉంటారు.
హఠాద్ వా యోగయుక్త్యైవ యస్ స్వాక్షాణాం వినిగ్రహః । తద్ అక్షమౌనమ్ ఇత్య్ ఆహుస్ తత్రస్థాః కాష్ఠతాపసాః
బలవంతంగా గానీ, యోగ సాధన ద్వారా గానీ, ఎవరు తమ ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తారో, ఆ నియమాన్ని అక్షమౌనం అంటారు. అలాంటి మౌనంలోనే కలపలా ఉండే తపస్వులు ఉంటారు.
అస్మరన్ సంస్మరన్ వాపి దృశ్యం వాగ్ద్వయమ్ అస్పృశన్ । అపశ్యన్న్ ఏవ పశ్యన్తీం కాష్ఠమౌనీ హి తిష్ఠతి
జ్ఞాపకం లేకపోయినా, జ్ఞాపకం వచ్చినా, మాటల ద్వంద్వాన్ని తాకకుండా, చూస్తున్నా చూడనట్టు ఉండి, ఆ యోగి చెక్కముక్కలా మౌనంగా నిలిచిపోతాడు.
ప్రస్ఫురచ్చిత్తకలనమ్ ఏతన్ మౌనత్రయం స్మృతమ్ । సమ్భవత్య్ అజ్ఞమునిషు న తు తజ్జ్ఞేషు లీలయా
మనస్సు చంచలంగా ఉండే సమయంలో కనిపించే ఈ మూడు రకాల మౌనం, అజ్ఞానులైన మునుల దగ్గర కనిపిస్తుంది. కానీ జ్ఞానులు మాత్రం దీనిని సహజంగా, ప్రయత్నం లేకుండానే పొందుతారు.
నాత్రోపాదేయతా జ్ఞానామ్ ఏతన్ మౌనత్రయం కిల । లీలయా హేలయా వాపి తజ్జ్ఞాః కుర్వన్తి వా న వా
ఇక్కడ జ్ఞానానికి అవసరం లేదు. ఈ మూడు రకాల మౌనాన్ని జ్ఞానులు కావాలంటే సరదాగా, లేక నిర్లక్ష్యంగా పాటించవచ్చు, లేదా అసలు పాటించకపోయినా పరవాలేదు.
ఇదం సుషుప్తమౌనం తు జీవన్ముక్తమతిస్థితమ్ । అపునర్జన్మనే జన్తోశ్ శృణు శ్రవణభూషణమ్
ఈ సుప్తి మౌనం జీవన్ముక్తుని వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది. మరలా జన్మించనివాడికి ఇది వరంగా ఉంటుంది. విను, శ్రోతలలో శ్రేష్ఠుడా!
నాత్ర సంయమ్యతే వాణీ త్రివిధా నాపి చోజ్ఝ్యతే । నోల్లాస్యన్తే న జీయన్తే సమస్తేన్ద్రియసంవిదః
ఇక్కడ మాటను ఏ విధంగా నియంత్రించరు, విడిచిపెట్టరు కూడా. మాట మూడు రూపాల్లోనూ అలాగే ఉంటుంది. అన్ని ఇంద్రియాల పనులు ఇక్కడ neither ఉద్భవించవు, nor నశించవు.
నానాతాకలనేయం హి న వల్గతి న శామ్యతి । చేతో న చేతో నాచేతో న సన్ నాసన్ న ఖం న గౌః
ఇది ఎన్నో విధాలుగా మారే ఆట కాదు; ఇది పెరగదు, తగ్గదు. మనస్సు మనస్సు కాదు, మనస్సు కానిది కూడా కాదు; ఇది ఉండడమూ కాదు, ఉండకపోవడమూ కాదు; ఇది ఆకాశం కాదు, భూమి కూడా కాదు.
అవిభాగమ్ అనాయాసం యద్ అనాద్యన్తమ్ ఆసితమ్ । ధ్యాయతో ధావతశ్ చైవ సౌషుప్తం మౌనమ్ అఙ్గ తత్
ఏ విభాగమూ లేని, కష్టమూ లేని, ఆది అంతములేని, మనిషి ధ్యానం చేసినా, తిరిగినా అలాగే ఉండే స్థితి — ప్రియమైనవాడా, అదే నిద్రలోని మౌనం.
యథాభూతమ్ ఇమం బుద్ధ్వా జగన్నానాత్వవిభ్రమమ్ । యద్ ఆసితమ్ అసఙ్గేహం సౌషుప్తం మౌనమ్ అఙ్గ తత్
ఈ ప్రపంచం ఎన్నో రూపాలుగా కనిపించే మాయ అని నిజంగా తెలుసుకున్న తర్వాత, ఏదీ అంటుకోని, కలవని స్థితి మిగిలి ఉంటుంది. ప్రియమైనవాడా, అదే నిద్రలోని మౌనం.
అనేకసంవిద్రూపాత్మ చైకమ్ ఏవేదమ్ ఆతతమ్ । ఇత్య్ ఆసితమ్ అనన్తం యత్ సౌషుప్తం మౌనమ్ అఙ్గ తత్
అనేకమైన చైతన్య రూపాలలో ఒకటిగా వ్యాపించి ఉన్నది ఇదే. ఇది అనంతంగా నిలిచి ఉంటుంది. ప్రియమైనవాడా, ఇది నిద్రలో ఉండే మౌనమే.
ఆకాశం నైవ చాకాశం సర్వమ్ అస్మి న చాస్మి చ । ఇతి స్థితం సమం శాన్తం యత్ తన్ మౌనం సుషుప్తవత్
నేను ఆకాశం కాదు, ఆకాశం కానిది కూడా కాదు. నేను అన్నీ, అయినా అన్నీ కాదు. ఇలాంటి సమమైన, శాంతమైన స్థితి నిద్రలో ఉండే మౌనంలా ఉంటుంది.
సర్వం శూన్యం నిరాలమ్బం శాన్తం విజ్ఞప్తిమాత్రకమ్ । న సన్ నాసద్ ఇతి స్వస్థమ్ ఆసితం మౌనమ్ ఉత్తమమ్
అన్నీ శూన్యమే, ఆధారం లేవు, శాంతంగా ఉంది, కేవలం జ్ఞానం మాత్రమే ఉంది. ఇది ఉండడమూ కాదు, ఉండకపోవడమూ కాదు. ఇలాంటి స్థితిలో ఉండడమే ఉత్తమ మౌనం.
భావాభావదశోన్మేషవిశేషైర్ వితథోత్థితైః । సంవిదో యద్ అనామర్శస్ తన్ మౌనం పరమం విదుః
ఉత్పత్తి, లయ, ఉండటం, ఉండకపోవడం అనే తేడాలు కల్పితమైనవి. వాటి ద్వారా తాకబడని ఆ జ్ఞానాన్ని పరమ మౌనంగా తెలుసుకుంటారు.
అసతైవ సతేవాన్తశ్ చేతసా వృత్తిరూపిణా । యద్ అనావర్తనం సంవిద్వృత్తేస్ తన్ మౌనమ్ అక్షయమ్
మనస్సు అస్తి, నాస్తి అనే భావాల వైపు తిరిగి తిరిగి పోకుండా, ఆలోచనలు ఆగిపోయినప్పుడు, ఆ నిలకడైన జ్ఞానం ఎప్పటికీ చెదరని మౌనంగా ఉంటుంది.
నాహమ్ అస్మి న చాన్యో ఽస్తి న మనో న చ మానసమ్ । ఇతి సంవిదసంవిత్తిర్ అవిచ్ఛిన్నాతిమౌనతా
నేను లేను, ఇంకొకరు లేరు, మనస్సు లేదు, మనస్సుకు సంబంధించినదేమీ లేదు అని స్పష్టమైన అవగాహన నిరంతరంగా ఉండిపోతే, అదే అత్యున్నత మౌనం.
అహమ్ అస్మి జగచ్ చాస్తి త్వ్ అస్తిశబ్దార్థమాత్రకమ్ । సత్తాసామాన్యమ్ ఏవేతి సౌషుప్తం మౌనమ్ ఉచ్యతే
నేను ఉన్నాను, జగత్ ఉంది, నువ్వు ఉన్నావు అని భావించడమూ, కేవలం 'ఉంటుంది' అనే అర్థంలో మాత్రమే, ఆ ఉనికిలోని సాధారణతను మాత్రమే గ్రహించినప్పుడు, దాన్ని నిద్ర మౌనంగా అంటారు.
సత్త్వాత్ సంవిద ఏవాన్యాస్ స్వప్నాదికలనాః కుతః । అనన్తమ్ ఏవ సౌషుప్తం సర్వం మౌనమ్ అతస్ తతమ్
అన్ని కలలవంటి ఊహలు ఆ చైతన్యంనుంచే వస్తాయంటే, అవి దాని నుండి వేరుగా ఎలా ఉంటాయి? ఆ నిద్రలోని మౌనం అనంతమైనది, అందుకే అన్నీ మౌనంతో నిండిపోయి ఉంటాయి.