పరేణ పరిణామేన సర్గాహన్తార్థయోశ్ శమే । చిన్మాత్రమ్ అపి నాస్త్య్ ఏవ నాస్తీత్య్ అపి న విద్యతే
అత్యంతమైన మార్పుతో సృష్టి, అహంకారం అన్న భావనలు పూర్తిగా శాంతించిపోయినప్పుడు, అక్కడ స్వచ్ఛమైన చైతన్యమూ ఉండదు — దాని లేనిది అన్న భావన కూడా ఉండదు.
భేదభావనయోదేతి భేదః ప్రకృతిలాఞ్ఛనః । అభేదబోధాద్ అఖిలే గలితే శిష్యతే పరమ్
వేరు వేరు అన్న భావన వల్లే భేదం కలుగుతుంది; అది తన స్వభావాన్ని చూపుతుంది. కానీ, ఏది ఏదో అన్న భావన పూర్తిగా పోయి, ఏకత్వ జ్ఞానం వ్యాపించినప్పుడు, చివరికి పరమాత్మ మాత్రమే మిగిలిపోతాడు.
నానాతేహాస్త్య్ అబోధేన సో ఽబోధో ఽస్త్య్ అనవేక్షణాత్ । ప్రేక్షకశ్ చైవ నాస్త్య్ ఏవ తస్మాన్ నిశ్శఙ్కతా పరా
అజ్ఞానం వల్లే నాన్యత కనిపిస్తుంది; ఆ అజ్ఞానం విచారణ లేకపోవడం వల్ల కొనసాగుతుంది. కానీ, చూస్తున్నవాడు అనే వ్యక్తి నిజంగా ఉండడు. అందువల్ల, అక్కడ పరమ భయం లేనితనం ఉంటుంది.
నాతస్ స్వప్నో న జాగ్రచ్ఛ్రీర్ న సుషుప్తం న తుర్యతా । న బన్ధో ఽస్తి న మోక్షో ఽస్తి నాన్యద్ వా కలనాత్మకమ్
ఇక్కడ కల కూడా లేదు, మేల్కొన్న ఆనందం లేదు, గాఢ నిద్ర లేదు, తురీయ స్థితి లేదు; బంధం లేదు, విముక్తి లేదు, మనస్సు కల్పించిన మరే ఇతరమైనదీ లేదు.
శాన్తిర్ ఏకా జగన్నామ్నీ శాన్తావ్ ఇయమ్ అవస్థితా । అబోధో ఽసత్య ఏవాతః క్వ దృశ్యద్రష్టృదర్శనమ్
శాంతి ఒక్కటే జగత్తు అనే పేరుతో ఉంది; ఈ శాంతిలోనే ఇదంతా నిలిచిఉంది. అవిద్య నిజంగా అసత్యమే; అందువల్ల ఇక్కడ దృష్టికర్త, దృష్టి, దృష్ట్యాదులు ఎక్కడ ఉన్నాయి?
స్పన్దో ఽప్య్ అస్పన్ద ఏవాస్యా నిస్సఙ్కల్పతయా చితేః । న స్పన్దాస్పన్దయోర్ భిన్నా సఙ్కల్పరహితైవ చిత్
ఈ మనస్సుకు సంకల్పాలు లేనందువల్ల కదలిక కూడా నిజంగా కదలిక కాదు; కదలిక, అశాంతి రెండింటికీ తేడా లేదు — చైతన్యం సంకల్పరహితం.
ద్విత్వైక్యాదికలారూపస్ సఙ్కల్పశ్ చిత్తభావనమ్ । స చాభావనమాత్రేణ గలతి బ్రహ్మ శిష్యతే
రెండు, ఒకటి అనే భావాలు అన్నీ మనస్సులో కలిగే సంకల్పాలే; అలాంటి సంకల్పాలు లేకపోతే అవి అంతా కరిగిపోతాయి, బ్రహ్మ మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
చిచ్చన్ద్రబిమ్బే సఙ్కల్పకలఙ్కస్ స్ఫురతీవ యః । నాసౌ కలఙ్కస్ తద్ విద్ధి చిద్ఘనస్య ఘనం వపుః
చైతన్య చంద్రబింబంపై సంకల్పం అనే మచ్చ కనిపించినట్టు అనిపించినా, అది నిజంగా మచ్చ కాదు; అది చైతన్య ఘనత స్వరూపమే అని తెలుసుకో.
చిద్ఘనశ్ చ న సన్ నాసత్ స్థీయతాం తత్ తతే పదే । ఇత్య్ అశేషమహాబోధసారసఙ్గ్రహణం కృతమ్
ఈ ఘనమైన చైతన్య స్వరూపం, అది ఉండడమో లేక ఉండకపోవడమో కాదు; అది ఆ స్థితిలో స్థిరంగా ఉండనివ్వు. ఇలా ఈ మహా జ్ఞానమంతటిలోని సారాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పాను.
చిచ్చన్ద్రబిమ్బాత్ సఙ్కల్పకలఙ్కో ఽమృతవిగ్రహాత్ । త్వయా భావేన సమ్మృష్టో భావాభావక్షయాత్మనా
నీ స్వరూపంతో, ఉండడమూ లేక ఉండకపోవడమూ లేని స్వభావంతో, చైతన్య చంద్రబింబంపై ఉన్న సంకల్పపు మచ్చను, అమృత స్వరూపాన్ని, నీవు తుడిచివేసావు.
భావాభావాదికలనాం నీత్వా చిన్మయతాం చితా । శమోల్లాసవిలాసాన్తే సమమ్ ఆస్స్వ యథాసుఖమ్
ఉండడమూ ఉండకపోవడమూ వంటి ఆలోచనలన్నిటినీ దాటి, మనస్సును చైతన్య స్వరూపంలో నిలిపి, శాంతి, ఆనందాల ఆట ముగిసిన తర్వాత, నీవు నీ ఇష్టానుసారం సమంగా, సుఖంగా ఉండు.
స్పన్దాస్పన్దౌ కల్పనాకల్పనాంశౌ చిత్త్వాన్ నాన్యౌ చిత్ త్వ్ అనామా నిరంశా । సర్వాకారానావృతిశ్ శాన్తసత్తా సత్త్వాపూర్ణైకార్ణవాభా స్థితేతి
కదలిక, అశాంతి అన్నీ ఊహ, అనూహ్య భాగాలే; చైతన్యం తప్ప ఇంకేమీ లేదు. ఆ చైతన్యానికి పేరు లేదు, భాగాలు లేవు; అన్ని రూపాలు నిరోధం లేకుండా కనిపించే ఆ శాంతమైన సత్తా, సర్వసత్వంతో నిండిన ఒకే ఒక సముద్రంలా ఉంటుంది.
సుషుప్తమౌనవాన్ భూత్వా ధూత్వా ద్విత్వైకరూపిణీమ్ । కలనాం కాన్త చిద్రూపస్ తిష్ఠావష్టభ్య తత్ పదమ్
గాఢ నిద్రలో ఉండే మౌనంలా నిశ్శబ్దంగా మారి, ద్వంద్వ భావాలు, ఏక భావాలను తొలగించి, పరిపూర్ణమైన చైతన్య స్వరూపుడై, అందంగా ప్రకాశిస్తూ, ఆ పరమ పదంలో స్థిరంగా నిలుస్తాడు.
వాఙ్మౌనమ్ అక్షమౌనం చ కాష్ఠమౌనం చ వేద్మ్య్ అహమ్ । సుషుప్తమౌనం మౌనేశం బ్రహ్మన్ బ్రూహి కిమ్ ఉచ్యతే
నాకు మాట మౌనం, ఇంద్రియాల మౌనం, దుంగలా ఉండే మౌనం తెలుసు. కానీ బ్రహ్మన్, గాఢ నిద్రలోని మౌనం, మౌనానికి అధిపతి అయిన ఆ స్థితిని ఏమంటారో చెప్పండి.
ద్వివిధః ప్రోచ్యతే రామ మునిర్ మునివరైర్ ఇహ । ఏకః కాష్ఠతపస్వీ చ జీవన్ముక్తస్ తథేతరః
రామా, ఇక్కడ మహర్షులు ఇద్దరు రకాల మునులను చెబుతారు. ఒకరు దుంగలా ఉండే తపస్వి, మరొకరు జీవించగానే ముక్తి పొందినవాడు.
అభావితాత్మా శుష్కాయాం క్రియాయాం బద్ధనిశ్చయః । హఠాజ్ జితేన్ద్రియగ్రామో మునిస్ స్యాత్ కాష్ఠతాపసః
మనస్సు పరిపక్వం కాని వాడు, ఎలాంటి భావం లేకుండా యాంత్రికంగా కర్మలు చేసే వాడు, ఇంద్రియాలను బలవంతంగా నియంత్రించే వాడు — అలాంటి మునిని దుంగలా ఉండే తపస్వి అంటారు.
యథాభూతమ్ ఇదం బుద్ధ్వా భావితాత్మాత్మని స్థితః । లోకోపమో ఽపి తృప్తో ఽన్తర్ యస్ స ముక్తమునిస్ స్మృతః
విషయాలను నిజంగా తెలుసుకుని, మనస్సు శాంతిగా ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండి, లోపల సంతృప్తిగా ఉన్నవాడు — బయట ప్రపంచంలో అందరిలా కనిపించినా — అతడిని నిజమైన ముక్తి సాధించిన మునిగా గుర్తిస్తారు.
ఏతయోర్ యో భవేద్ భావశ్ శాన్తయోర్ మునినాథయోః । చిత్తనిశ్చయరూపాత్మా మౌనశబ్దేన స స్మృతః
ఈ ఇద్దరు శాంతమైన మునులలో ఎవరిలోనైనా కలిగే స్థితి, మనస్సు దృఢంగా నిర్ణయమైన స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటే, దానిని 'మౌనం' అని అంటారు.
చతుష్ప్రకారమ్ ఆహుస్ తన్ మౌనం మౌనవిదో జనాః । వాఙ్మౌనమ్ అక్షమౌనం చ కాష్ఠం సౌషుప్తమ్ ఏవ చ
మౌనాన్ని తెలుసుకున్నవారు దానిని నాలుగు విధాలుగా చెబుతారు: మాట మౌనం, ఇంద్రియ మౌనం, కఠినమైన మౌనం, మరియు గాఢ నిద్రలో ఉండే మౌనం.
వాఙ్మౌనం వచసాం రోధో బలాద్ ఇన్ద్రియనిగ్రహః । అక్షమౌనం పరిత్యాగశ్ చేష్టానాం కాష్ఠసఞ్జ్ఞకమ్
మాట మౌనం అంటే మాటలను నియంత్రించడం; ఇంద్రియ మౌనం అంటే ఇంద్రియాలను బలవంతంగా అదుపులో పెట్టడం; కఠినమైన మౌనం అంటే క్రియలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టడం.
మనోమౌనం పఞ్చమం యత్ తన్ మృతే కాష్ఠతాపసే । భవేత్ సుషుప్తమౌనాఖ్యం జీవన్ముక్తే హి జీవతి
ఐదవ మౌనం అనగా మనస్సు నిశ్శబ్దంగా ఉండటం. ఇది మరణించిన తరువాత, కలపలా ఉండే తపస్వికి, సుషుప్తి మౌనంగా మారుతుంది. కాని జీవన్ముక్తునికి, అదే మౌనం బ్రతికుండగానే ఉంటుంది.
త్రిషు మౌనవిశేషేషు విషయః కాష్ఠతాపసః । సుషుప్తమౌనావస్థాయాశ్ చతుర్థ్యాశ్ చైవ ముక్తధీః
ఈ మూడు ప్రత్యేకమైన మౌన స్థితుల్లో, కలపలా ఉండే తపస్వికి, సుషుప్తి మౌన స్థితికి, అలాగే నాల్గవదైన ముక్తమనస్సుకు వాటి వాటి స్థానం ఉంటుంది.
వాఙ్మౌనం మౌనమ్ ఇత్య్ ఏవ సిద్ధం తచ్ చ మనఃకలా- । మలినం జీవబన్ధాయ తత్రస్థాః కాష్ఠతాపసాః
వాక్మౌనమే నిజమైన మౌనం అని అంటారు. కానీ అది మనస్సు చలనం వల్ల మలినమై, జీవిని బంధిస్తుంది. అటువంటి మౌనంలోనే కలపలా ఉండే తపస్వులు ఉంటారు.
హఠాద్ వా యోగయుక్త్యైవ యస్ స్వాక్షాణాం వినిగ్రహః । తద్ అక్షమౌనమ్ ఇత్య్ ఆహుస్ తత్రస్థాః కాష్ఠతాపసాః
బలవంతంగా గానీ, యోగ సాధన ద్వారా గానీ, ఎవరు తమ ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తారో, ఆ నియమాన్ని అక్షమౌనం అంటారు. అలాంటి మౌనంలోనే కలపలా ఉండే తపస్వులు ఉంటారు.
అస్మరన్ సంస్మరన్ వాపి దృశ్యం వాగ్ద్వయమ్ అస్పృశన్ । అపశ్యన్న్ ఏవ పశ్యన్తీం కాష్ఠమౌనీ హి తిష్ఠతి
జ్ఞాపకం లేకపోయినా, జ్ఞాపకం వచ్చినా, మాటల ద్వంద్వాన్ని తాకకుండా, చూస్తున్నా చూడనట్టు ఉండి, ఆ యోగి చెక్కముక్కలా మౌనంగా నిలిచిపోతాడు.
ప్రస్ఫురచ్చిత్తకలనమ్ ఏతన్ మౌనత్రయం స్మృతమ్ । సమ్భవత్య్ అజ్ఞమునిషు న తు తజ్జ్ఞేషు లీలయా
మనస్సు చంచలంగా ఉండే సమయంలో కనిపించే ఈ మూడు రకాల మౌనం, అజ్ఞానులైన మునుల దగ్గర కనిపిస్తుంది. కానీ జ్ఞానులు మాత్రం దీనిని సహజంగా, ప్రయత్నం లేకుండానే పొందుతారు.
నాత్రోపాదేయతా జ్ఞానామ్ ఏతన్ మౌనత్రయం కిల । లీలయా హేలయా వాపి తజ్జ్ఞాః కుర్వన్తి వా న వా
ఇక్కడ జ్ఞానానికి అవసరం లేదు. ఈ మూడు రకాల మౌనాన్ని జ్ఞానులు కావాలంటే సరదాగా, లేక నిర్లక్ష్యంగా పాటించవచ్చు, లేదా అసలు పాటించకపోయినా పరవాలేదు.
ఇదం సుషుప్తమౌనం తు జీవన్ముక్తమతిస్థితమ్ । అపునర్జన్మనే జన్తోశ్ శృణు శ్రవణభూషణమ్
ఈ సుప్తి మౌనం జీవన్ముక్తుని వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది. మరలా జన్మించనివాడికి ఇది వరంగా ఉంటుంది. విను, శ్రోతలలో శ్రేష్ఠుడా!
నాత్ర సంయమ్యతే వాణీ త్రివిధా నాపి చోజ్ఝ్యతే । నోల్లాస్యన్తే న జీయన్తే సమస్తేన్ద్రియసంవిదః
ఇక్కడ మాటను ఏ విధంగా నియంత్రించరు, విడిచిపెట్టరు కూడా. మాట మూడు రూపాల్లోనూ అలాగే ఉంటుంది. అన్ని ఇంద్రియాల పనులు ఇక్కడ neither ఉద్భవించవు, nor నశించవు.
నానాతాకలనేయం హి న వల్గతి న శామ్యతి । చేతో న చేతో నాచేతో న సన్ నాసన్ న ఖం న గౌః
ఇది ఎన్నో విధాలుగా మారే ఆట కాదు; ఇది పెరగదు, తగ్గదు. మనస్సు మనస్సు కాదు, మనస్సు కానిది కూడా కాదు; ఇది ఉండడమూ కాదు, ఉండకపోవడమూ కాదు; ఇది ఆకాశం కాదు, భూమి కూడా కాదు.