నీరాగాశ్ ఛిన్నసన్దేహా గలితగ్రన్థయో ఽనఘ । సాధవో యది విద్యన్తే కిం తపస్తీర్థసఙ్గ్రహైః
రాగం లేని, సందేహాలు తొలగిపోయిన, బంధనాలు విడిచిన సద్గుణులు ఉన్నప్పుడు, పాపరహితుడా, తపస్సు చేయడమా, తీర్థాలు సందర్శించడమా అవసరమా?
విశ్రాన్తమనసో వన్ద్యాః ప్రయత్నేన పరేణ హి । దరిద్రేణేవ మణయః ప్రేక్షణీయా హి సాధవః
శాంతమైన మనస్సున్నవారు నిజంగా పూజించదగినవారు. వారిని ఎంత కష్టపడినా కనుగొనాలి. బీదవాడు రత్నాలను ఎలా చూడదలుచుకుంటాడో, అలాగే సద్గుణులను చూడాలి.
సత్సమాగమసౌన్దర్యశాలినీ ధీమతాం మతిః । కమలేవాప్సరోవృన్దే సర్వదైవ విరాజతే
మంచి మనుషుల సమాజంలో ఉండే జ్ఞానుల బుద్ధి, కమలపువ్వు అప్సరసల మధ్య ఎలా మెరిసిపోతుందో అలా ఎప్పుడూ అందంగా ప్రకాశిస్తుంది.
తేనామలవిలాసస్య పదస్యాగ్రావచూలతా । ప్రథితా యేన భవ్యేన న త్యక్తా సాధుసఙ్గతిః
పవిత్రమైన ఆనంద స్థితిని పొందిన ఆ మహాత్ముడు, మంచి మనుషుల సాంగత్యాన్ని ఎప్పుడూ వదలడు.
విచ్ఛిన్నగ్రన్థయస్ తజ్జ్ఞాస్ సాధవస్ సర్వసమ్మతాః । సర్వోపాయేన సంసేవ్యాస్ తే హ్య్ ఉపాయా భవామ్బుధౌ
అజ్ఞాన బంధాలు తెంచుకున్న, అందరికీ గౌరవప్రదమైన ఆ సద్గురు లను అన్ని విధాలా సేవించాలి. వారు ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటడానికి మార్గం.
త ఏతే నరకాగ్నీనాం సంశుష్కేన్ధనతాం గతాః । యైర్ దృష్టా హేలయా సన్తో నరకానలవారిదాః
సద్గురువులను నిర్లక్ష్యంగా చూసినవారు నరకాగ్ని కి ఎండిన కట్టెలా అయిపోతారు. కానీ ఆ సద్గురువులు నరకాగ్నిని చల్లబరిచే మేఘాలవంటి వారు.
దారిద్ర్యం మరణం దుఃఖమ్ ఇత్యాదివిషమో భ్రమః । సమ్ప్రశామ్యత్య్ అశేషేణ సాధుసఙ్గమభేషజైః
దారిద్ర్యం, మరణం, బాధలు వంటి కల్పిత కష్టాలు, మంచి మనుషుల సాంగత్యం అనే ఔషధంతో పూర్తిగా శాంతిస్తాయి.
సన్తోషస్ సాధుసఙ్గశ్ చ విచారో ఽథ శమస్ తథా । ఏత ఏవ భవామ్భోధావ్ ఉపాయాస్ తరణే నృణామ్
సంతృప్తి, మంచి వారి సాంగత్యం, విచారణ, మనశ్శాంతి — ఇవే జనులు సంసారసముద్రాన్ని దాటేందుకు మార్గాలు.
సన్తోషః పరమో లాభస్ సత్సఙ్గః పరమా గతిః । విచారః పరమం జ్ఞానం శమో హి పరమం సుఖం
సంతృప్తే గొప్ప సంపద, మంచి వారి సాంగత్యమే ఉత్తమ మార్గం, విచారణే పరమ జ్ఞానం, మనశ్శాంతే నిజమైన ఆనందం.
చత్వార ఏతే విమలా ఉపాయా భవభేదనే । యైర్ అభ్యస్తాస్ త ఉత్తీర్ణా మోహవారేర్ భవార్ణవాత్
ఈ నాలుగు నిర్మలమైన మార్గాలు ఎవరైనా సాధన చేస్తే, వారు మాయా సముద్రాన్ని, సంసారబంధాన్ని దాటి వెళ్తారు.
ఏకస్మిన్న్ ఏవ చైతేషామ్ అభ్యస్తే విమలోదయే । చత్వారో ఽపి కిలాభ్యస్తా భవన్తి సుధియాం వర
ఈ నాలుగు విషయాలలో ఒక్కదాన్ని మనస్ఫూర్తిగా సాధన చేస్తే, ఆ సాధన వల్ల మిగతా మూడూ కూడా జ్ఞానులకు పూర్తిగా వచ్చిపోతాయని చెప్పబడింది.
ఏకో ఽప్య్ ఏకో ఽపి సర్వేషాం ఏషాం ప్రసవభూర్ ఇవ । సర్వసంసిద్ధయే తస్మాద్ యత్నేనైకం సమాశ్రయేత్
ఈ నాలుగు విషయాలలో ఒక్కటి కూడా అన్నిటికి మూలంగా ఉంటుంది. అందుచేత సంపూర్ణ ఫలితాన్ని పొందాలంటే, వాటిలో కనీసం ఒక్కదాన్ని పట్టుదలతో అనుసరించాలి.
సత్సమాగమసన్తోషవిచారాస్ త్వ్ అవిచారితమ్ । ప్రవర్తన్తే శమే స్వచ్ఛే వహనానీవ సాగరే
సద్గురువుల సాంగత్యం, సంతృప్తి, విచారణ, శాంతి — ఇవన్నీ మనసు నిర్మలమైనప్పుడు, మనం ప్రత్యేకంగా ప్రయత్నించకుండానే, సముద్రంలో ప్రవహించే నదల్లా సహజంగా కలుగుతాయి.
విచారసన్తోషశమాస్ సత్సమాగమశాలిని । ప్రవర్తన్తే శ్రియో జన్తౌ కల్పవృక్షాశ్రితే యథా
సద్గురువుల సాంగత్యాన్ని ఆస్వాదించే వ్యక్తిలో విచారణ, సంతృప్తి, శాంతి — ఇవన్నీ కల్పవృక్షం నీడలో ఉన్నవారికి ఐశ్వర్యం పెరిగినట్లే, అభివృద్ధి చెందుతాయి.
విచారశమసత్సఙ్గాస్ సన్తోషవతి మానవే । ప్రవర్తన్తే ప్రపూర్ణేన్దౌ సౌన్దర్యాద్యా గుణా ఇవ
సంతుష్టుడైన మనిషిలో విచారణ, శాంతి, సత్సంగతులు సహజంగా కలుగుతాయి. ఇవి పూర్ణచంద్రునిలో అందం మొదలైన గుణాలు కలిగినట్లే ఉత్పన్నమవుతాయి.
సత్సఙ్గసన్తోషశమా విచారవతి సన్మతౌ । ప్రవర్తన్తే మన్త్రివరే రాజనీవ జయశ్రియః
విచారణకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవారికి సత్సంగతి, సంతుష్టత, శాంతి వంటి గుణాలు కలుగుతాయి. ఇవి జ్ఞానమంత్రమున్న మంత్రి ఉన్న రాజుకు విజయశ్రీలు కలిగినట్లే కలుగుతాయి.
తస్మాద్ ఏకతమం నిత్యమ్ ఏతేషాం రఘునన్దన । పౌరుషేణ మనో జిత్వా యత్నేనాభ్యాహరేద్ గుణమ్
కాబట్టి, రఘునందన, వీటిలో కనీసం ఒక గుణాన్ని సాధించేందుకు మనస్సును పట్టుదలతో జయించి, శ్రమతో ఆ గుణాన్ని సంపాదించాలి.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య జిత్వా చిత్తమతఙ్గజమ్ । యావద్ ఏకో గుణో నాప్తస్ తావన్ నాస్త్య్ ఉత్తమా గతిః
ఉత్తమమైన ప్రయత్నంతో మనస్సు అనే ఏనుగును జయించి, కనీసం ఒక మంచి గుణాన్ని సంపాదించేవరకు పరమగమ్యం లభించదు.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన దన్తైర్ దన్తాన్ విచూర్ణయత్ । యావన్ నాభినివిష్టం తే మనో రామ గుణార్జనే
రామా, నీవు ధైర్యంగా ప్రయత్నించి, పళ్లను పళ్లతో రుద్దుతూ, నీ మనసు మంచితనాన్ని సంపాదించడంలో పట్టు పడే వరకు ఆపకుండా ప్రయత్నించు.
దేవో భవాథ యక్షో వా పురుషః పాదపో ఽథ వా । తావత్ తవ మహాబాహో నోపాయో ఽస్తీహ కశ్చన
మహాబాహువా, నీవు దేవుడైనా, యక్షుడైనా, మనిషైనా, లేక చెట్టైనా, నీకు ఇక్కడ ఇంకొక మార్గం లేదు.
ఏకస్మిన్న్ ఏవ ఫలితే గుణే బలమ్ ఉపాగతే । క్షీయన్తే సర్వ ఏవాశు దోషా విషదచేతసః
ఒక మంచి లక్షణం పండినప్పుడు, బలమొచ్చినప్పుడు, whose mind is clear (విశదమైన మనసున్నవాడిలో) అన్ని దోషాలు త్వరగా నశిస్తాయి.
గుణే వివృద్ధే వర్ధన్తే గుణా దోషక్షయావహాః । దోషే వివృద్ధే వర్ధన్తే దోషా గుణవినాశినః
మంచితనం పెరిగితే, దోషాలను తొలగించే మంచి లక్షణాలు పెరుగుతాయి. దోషాలు పెరిగితే, అవి మంచితనాన్ని నాశనం చేసే దోషాలే పెరుగుతాయి.
మనోమహావనే హ్య్ అస్మిన్ వేగినీ వాసనాసరిత్ । శుభాశుభబృహత్కూలా నిత్యం వహతి జన్తుషు
ఈ విస్తారమైన మనస్సు అరణ్యంలో, వేగంగా ప్రవహించే వాసనల నది ఉంది. ఆ నది శుభమయమైన, అశుభమయమైన రెండు పెద్ద ఒడ్డులతో జీవులను ఎప్పుడూ తనతో పాటు తీసుకెళ్తుంది.
సా హి స్వేన ప్రయత్నేన యస్మిన్న్ ఏవ నిపాత్యతే । కూలే తేనైవ వహతి యథేచ్ఛసి తథా కురు
ఆ నది మన ప్రయత్నంతో ఏ ఒడ్డున పడితే, అదే దిశగా ప్రవహిస్తుంది. కావున నీవు కోరినట్టు ఆచరించు.
పురుషయత్నజవేన మనోవనే శుభతటానుగతాం క్రమశః కురు । వరమతే నిజభావమహానదీమ్ ఇహ హి తేన మనాగ్ అపి నోహ్యసే
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో నీ మనస్సు నదిని శుభమైన ఒడ్డుకి క్రమంగా మళ్లించు. నీ స్వభావాన్ని గొప్ప ప్రవాహంలా స్థిరపరచు; అప్పుడు నిన్ను ఏమి అడ్డుకోలేవు.
ఏవమ్ ఆత్తవివేకో యస్ స భవాన్ ఇవ రాఘవ । యోగ్యో జ్ఞానగిరశ్ శ్రోతుం రాజేవ నయభారతీః
రాఘవా! నీవు లాగా వివేకాన్ని పొందినవాడు, జ్ఞానోపదేశాన్ని వినడానికి అర్హుడు. రాజు రాజధర్మాన్ని వినడానికి యోగ్యుడైనట్లు.
అవదాతో ఽవదాతస్య విజ్ఞానస్య మహాశయః । జడసఙ్గోజ్ఝితో యోగ్యశ్ శరదీన్దోర్ యథా నభః
అలంకారములేని, మలినతలేని, విశాలమైన జ్ఞానంతో నిండిన, మూర్ఖత్వానికి దూరంగా ఉండి, యోగానికి యోగ్యుడైనవాడు, శరదృతువులోని చంద్రుడు ఆకాశంలో ఎలా ప్రకాశిస్తాడో అలా ప్రకాశిస్తాడు.
త్వమ్ ఏతయాఖణ్డితయా గుణలక్ష్మ్యా సమాశ్రితః । మనోమోహహరం వాక్యం వక్ష్యమాణమ్ ఇదం శృణు
నీవు ఈ అఖండమైన సద్గుణ సంపదతో అలంకృతుడవు. మనస్సు మాయను తొలగించే ఈ మాటలు నేను చెప్పబోతున్నాను, వాటిని శ్రద్ధగా విను.
పుణ్యకల్పద్రుమో యస్య ఫలభారానతస్ స్థితః । ముక్తయే జాయతే జన్తోస్ తస్యేదం శ్రోతుమ్ ఉద్యమః
ఎవరికి పుణ్యవృక్షం ఫలభారంతో వంగి నిలిచిందో, వారి ఆత్మ విముక్తి కోసం ఈ ఉపదేశాన్ని వినాలనే ప్రయత్నం కలుగుతుంది.
పావనానామ్ ఉదారాణాం పరబోధైకదాయినామ్ । వచసాం భాజనం భూత్యై భవ్యో భవతి నాధమః
పవిత్రమైనవి, ఉదారమైనవి, పరమ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే మాటలు సౌభాగ్యానికి పాత్రలు. వాటిని గ్రహించేది మహనీయులే, నీచులకు ఆ భాగ్యం ఉండదు.