న తద్ అస్తి జగత్య్ అస్మిన్ యన్ న సమ్భవతి భ్రమే । విచిత్రాస్ త్రిషు లోకేషు దృశ్యన్తే వస్తుదృష్టయః
ఈ లోకంలో మాయ వల్ల జరగనిది ఏదీ లేదు. మూడు లోకాలలో అనేక రకాలైన వస్తువుల దర్శనాలు ఆశ్చర్యంగా కనిపిస్తాయి.
జలమధ్యే జ్వలత్య్ అగ్నిర్ యథాబ్ధౌ వడవానలః । నగరాణ్య్ అమ్బరే సన్తి యథా వైమానికాశ్రయాః
ఎలాగైతే సముద్రంలో వడవానలమంటూ నీటిమధ్యలో అగ్ని వెలుగుతుందో, అలాగే ఆకాశంలో విమానాలపై ఆధారపడి నగరాలు ఉంటాయి.
శిలాస్వ్ అబ్జాని జాయన్తే హేమాద్రావ్ ఇవ పాదపాః । ఏకాగే సర్వపుష్పాణి సన్తి కల్పతరౌ యథా
రాళ్లలో కమలాలు పుట్టినట్టు, హేమాద్రిలో వృక్షాలు పెరిగినట్టు, కల్పవృక్షంలో అన్నిరకాల పువ్వులు ఒకేచోట ఉంటాయి.
శిలాః ఫలన్తి ఫలవద్ యథా రత్నగులుచ్ఛకాః । శిలాన్తః ప్రాణినస్ సన్తి భేకా ఇవ శిలాన్తరే
రాళ్లు పండ్ల వృక్షాల్లా పండ్లు కాయగలవు, రత్నాలు రాళ్ల గుచ్చెలో పెరుగుతాయి, రాళ్లలో జీవులు ఉంటాయి — రాళ్లలో బొద్దింకలు ఉండినట్టే.
దృషదో వారి నిర్యాతి చన్ద్రకాన్తోపలాద్ ఇవ । నిమేషేణ ఘటో యాతి పటతాం శాపవాన్ ఇవ
చంద్రకాంత మణి నుండి నీరు ఎలా వెలువడుతుందో, అలాగే రాయి నుండి కూడా నీరు వస్తుంది. ఒక క్షణంలోనే మట్టి కుండి పగిలిపోతుంది, నేయుగాళ్లలో శాపగ్రస్తుడిలా.
స్వాసత్తామ్ అపి బుధ్యన్తే స్వప్నే స్వమరణం యథా । అధోగామి జలం వ్యోమ్ని డీయతే ఽభ్రగతం యథా
వారు కలలో తమ మరణాన్ని కూడా తెలుసుకుంటారు, ఎలా అంటే, కిందికి పోతున్న నీరు మేఘంలా ఆకాశంలో ఎగురుతున్నట్టు కనిపించడంలా.
వితానమ్ ఇవ ఖే వారి తిష్ఠతి స్వర్నదీ యథా । ఉడ్డీయన్తే శిలాస్ స్థూలాః పక్షవన్తో ఽద్రయో యథా
నీరు ఆకాశంలో ఓ పందిరిలా విస్తరించి ఉంటుంది, అది స్వర్ణనదిలా. పెద్ద పెద్ద రాళ్లు పక్షాలు ఉన్న పర్వతంలా ఎగిరిపోతాయి.
శిలాతః ప్రాప్యతే సర్వం నను చిన్తామణేర్ ఇవ । చిన్తితాని ఫలన్త్య్ ఆశు దేవోద్యానాన్తరేష్వ్ ఇవ
రాయిలోంచి అన్నీ దొరుకుతాయి, అది చింతామణి మణిలా. మనసులో ఆలోచించినవి వెంటనే ఫలిస్తాయి, దేవతల తోటల్లో జరిగేలా.
తాన్య్ ఏవ న ఫలన్త్య్ ఆశు మోక్షాదీనీవ రాఘవ । అచేతనో ఽపి కురుతే కర్మ యన్త్రపుమాన్ ఇవ
అవి కూడా వెంటనే ఫలితాన్ని ఇవ్వవు, రాఘవా! విముక్తి లాంటి వాటిలా. జడమైనవాడు కూడా యంత్రంలా పనులు చేస్తుంటాడు.
ఏవమాదిస్ తథాన్యశ్ చ విచిత్రారమ్భవిభ్రమః । దృష్టశ్ శమ్బరగన్ధర్వవిలాసైర్ అప్య్ అసమ్భవః
ఇలా మాత్రమే కాదు, ఇంకా అనేక రకాల విచిత్రమైన ఆరంభాలు కనిపిస్తాయి. శంబరుడు, గంధర్వులు చేసే లీలలు కూడా సాధ్యపడవు.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యరత్నశమ్బరశాపజాః । మయగన్ధర్వజనితా అనన్తాస్ సత్యసమ్భవాః
ప్రదేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, రత్నాలు, గుట్టలు, శాపాలు, మాయ, గంధర్వుల వల్ల పుట్టే వాటికి అంతం లేదు; అవన్నీ నిజంగా జరుగుతూనే ఉంటాయి.
అసమ్భవస్ సమ్భవానామ్ అపీహాభ్యుపపద్యతే । సమ్భవాసమ్భవాంశస్య సిద్ధయస్ స్వప్నవిభ్రమాః
ఇక్కడ అసాధ్యమైనదీ సాధ్యమైనదిగా అంగీకరించబడుతుంది; సాధ్యమైనదీ, అసాధ్యమైనదీ కలిసిన విజయాలు కలల మాయలాంటివే.
న తద్ అస్తి న యత్ సత్యం న తద్ అస్తి న యన్ మృషా । సర్వం సర్వేణ సర్వత్ర స్వప్నే సర్గాభిధానకే
ఈ సృష్టి అనే కలలో, ఏది నిజం కాదనేది లేదు, ఏది అబద్ధం కాదనేది లేదు; అన్నీ అన్నిటిలో, ఎక్కడైనా, అన్ని విధాలా ఉంటాయి.
స్వప్నే నిమగ్నధీర్ జన్తుః పశ్యతి స్థిరతాం యథా । సర్గస్వప్నే మగ్నబుద్ధిః పశ్యతి స్థిరతాం తథా
ఎలా కలలో మునిగిపోయిన మనసున్న ప్రాణి అక్కడ స్థిరతను చూస్తుందో, అలాగే సృష్టి అనే కలలో మనసు మునిగినవాడు కూడా దానిలో స్థిరతను చూస్తాడు.
భ్రమాద్ భ్రమాన్తరం గచ్ఛన్ స్వప్నాత్ స్వప్నాన్తరం వ్రజన్ । అతిస్థిరప్రత్యయభాగ్ ఇహ జీవో విముహ్యతి
ఒక మోసం నుంచి మరొక మోసానికి, ఒక కల నుంచి ఇంకొక కలకు వెళ్తూ, స్థిరమైన నమ్మకం లేని ఈ జీవుడు ఇక్కడ అయోమయంలో పడిపోతాడు.
శ్వభ్రాన్తరం శ్వభ్రనిపాతదోషాత్ సమ్ప్రాప్నువన్ ముగ్ధమృగః ప్రయాతి । మోహం యథా పాతమయైకరూపం జీవస్ తథా సంసృతిపాతమూఢః
ఎలా ఒక మూర్ఖ మృగం ఒక గుంత నుంచి ఇంకొక గుంతలో పడిపోతూ చివరికి నాశనమవుతుందో, అలాగే సంసారపు పతనంలో మాయలో పడిపోయిన జీవుడు కూడా నాశనమవుతాడు.
అత్ర రాఘవ వక్ష్యే ఽహమ్ ఇతిహాసమ్ ఇమం శృణు । యద్ వృత్తం కస్యచిద్ భిక్షోః క్వచిన్ మననశాలినః
రాఘవా, నేను నీకు ఒక కథ చెప్పబోతున్నాను. ఓ మనసు నిలిపిన యోగి గురించి ఎక్కడో జరిగిన ఈ సంఘటనను విను.
ఆసీత్ కశ్చిన్ మహాభిక్షుస్ సమాధ్యభ్యాసతత్పరః । నిత్యం స్వవ్యవహారేణ క్షపయన్న్ అఖిలం దినమ్
ఒక మహా భిక్షువు ఉండేవాడు. అతడు ఎప్పుడూ సమాధి సాధనలో నిమగ్నుడై, తన పనులతోనే ప్రతిరోజూ గడిపేవాడు.
సమాధ్యభ్యాసశుద్ధం తత్ తస్య చిత్తం క్షణేన యత్ । చిన్తయత్య్ ఆశు తద్భావం గచ్ఛత్య్ అమ్బ్వ్ ఇవ వీచితామ్
ఆ భిక్షువు మనస్సు సమాధి సాధనంతో పవిత్రమై, ఏది ఆలోచించాలనుకున్నా వెంటనే దానిలో లీనమైపోయేది. అది నీరు అలపైకి చేరినట్టు త్వరగా ఆ స్థితిని పొందేది.
కదాచిత్ స సమాధానవిరతో ఽతిష్ఠద్ ఏకధీః । కఞ్చిత్ సఞ్చిన్తయామ్ ఆస స్వాసనస్థః క్రియాక్రమమ్
ఒకసారి, ఆ భిక్షువు సమాధిని కొంతసేపు వదిలి, ఒకే దిశలో మనస్సు పెట్టి, తన ఆసనంలో కూర్చొని, ఏదో ఒక కార్యాన్ని ఆలోచించడం మొదలుపెట్టాడు.
తస్య చిన్తయతో జాతా ప్రతిభేయమ్ అథ స్వతః । భావయామ్య్ ఆశు లీలార్థం సామాన్యజనవృత్తితామ్
ఆయన ఆలోచిస్తూ ఉండగా, తనలోనే సహజంగా ఒక భావన పుట్టింది— 'సాధారణ మనుషుల జీవన విధానాన్ని, ఆటగా, త్వరగా ఊహించాలి' అని.
ఇతి సఞ్చిన్త్య చేతో ఽస్య స్థితం కిఞ్చిన్ నరాన్తరమ్ । స్పన్దసంస్థానసన్త్యాగమాత్రేణావర్తకే ఽమ్బ్వ్ ఇవ
అలా ఆలోచించగానే, అతని మనసు ఇంకొక మనిషి రూపాన్ని ధరించింది. ఇది నీటిలో గుండ్రంగా తిరిగే ప్రవాహం ఆగిపోతే, నీరు ఎలా రూపం మార్చుకుంటుందో అలా జరిగింది.
తేన చిత్తనరేణాథ కృతం నామాత్మనీచ్ఛయా । జీవటో ఽస్మీతి సహసా కాకతాలీయవత్ స్థితమ్
ఆ మనస్సు-మనిషి తన ఇష్టంతో 'నేను జీవిగా ఉన్నాను' అనే భావనను అకస్మాత్తుగా పొందాడు. అది యాదృచ్ఛికంగా కలిసొచ్చినట్టు జరిగింది.
జీవటో విజహారాథ స స్వప్నపురుషశ్ చిరమ్ । స్వప్ననిర్మాణనగరే కస్మింశ్చిత్ పురవీథిషు
ఆ జీవి, కలలో కనిపించే మనిషిలా, కలలో సృష్టించిన నగరంలోని కొన్ని వీధుల్లో చాలా కాలం సంచరించాడు.
తత్ర పానం పపౌ మత్తో భృఙ్గః పద్మరసం యథా । శిలయేవ దృఢం పిష్టస్ సుష్వాప ఘననిద్రయా
అక్కడ అతడు మత్తులో, తేనెటీగ ఒక పద్మాన్ని ఎలా రసం పీలుస్తుందో అలా, పద్మరసం తాగాడు. తర్వాత, రాయి మీద బలంగా నలిపినట్టు, అతడు గాఢ నిద్రలో మునిగిపోయాడు.
స్వప్నే దదర్శ విప్రత్వం పాఠానుష్ఠానతుష్టిమత్ । ప్రతిభామాత్రసమ్పన్నం చిత్తదేశాన్తరాప్తివత్
ఆ నిద్రలో అతడు తనను తాను ఒక బ్రాహ్మణుడిగా, పాఠాలు చదవడం, కర్మలు చేయడం వల్ల సంతృప్తిగా ఉన్నట్టు చూసాడు. అది కేవలం ప్రతిబింబంలా, మనస్సులోని మరో ప్రాంతాన్ని చేరుకున్నట్టు అనిపించింది.
కదాచిత్ స ద్విజశ్రేష్ఠస్ స్వాహర్వ్యాపారనిష్ఠయా । ఆజగామ ఘనాం నిద్రాం బీజతామ్ ఇవ పాదపః
ఒకసారి, ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు తన రోజువారీ కర్మల్లో నిమగ్నమై ఉండగా, వృక్షం మళ్లీ విత్తనంగా మారినట్టు, అతడు మళ్లీ గాఢ నిద్రలోకి వెళ్లిపోయాడు.
సో ఽప్య్ అపశ్యత్ స్వయం స్వప్నే సామన్తత్వమ్ అథాత్మని । పతాకారథహస్త్యశ్వసేనాజలదమాలితమ్
ఆయన కూడా ఆ నిద్రలో తనను తాను ఒక సామంతుడిగా, చుట్టూ జెండాలు, రథాలు, ఏనుగులు, కుదిరాళ్లు, మేఘంలా విస్తరించిన సైన్యం మధ్యలో ఉన్నట్టు చూశాడు.
స సామన్తః కృతాహారః కదాచిద్ ఘననిద్రయా । సుష్వాపాన్తర్వ్యవహృతిర్ బీజతాయామ్ ఇవ ద్రుమః
ఆ సామంతుడు భోజనం చేసిన తర్వాత ఒకసారి లోతైన నిద్రలో మునిగిపోయి, అంతర్గత క్రియలు అన్నీ ఆగిపోయి, విత్తనంలో ఉన్న వృక్షంలా నిశ్చలంగా నిద్రించాడు.
అపశ్యద్ రాజతాం స్వప్నే కకుబ్వలయమాలినీమ్ । లాలితాం భోగపూగేన పుష్పౌఘేనర్తుతామ్ ఇవ
ఆ నిద్రలో, తాను రాజుగా మారి, చుట్టూ రాజ్యాన్ని అలంకరించి, అనేక భోగాలతో ఆనందంగా, వసంతంలో పుష్పాలు విరజిల్లినట్లు, సంతోషంగా ఉన్నట్లు కనుగొన్నాడు.