స్వప్నో ఽగ్రపురుషస్యాస్య ప్రతిభాసశ్ చ యో భవేత్ । రామాస్మదాదిసర్గాత్మా భవేత్ తాదృశ ఏవ సః
ఈ ఆదిపురుషునికి కల లేదా రూపం ఎలా ఉంటుందో, రాముడు, నేను, ఇతరులు కలిసిన ఈ సృష్టి కూడా అలాగే ఉంటుంది.
యత్ స్వప్నపురుషాజ్ జాతం తత్ స్వప్నపురుషాత్మకమ్ । భవతీత్య్ అనుభూతం హి యద్ బీజం తత్ ఫలం యథా
కలలోని మనిషి నుండి ఏది పుట్టిందో, అది కలమనిషి స్వభావమే కలిగి ఉంటుంది. ఎందుకంటే విత్తనం ఎలా ఉంటే ఫలం కూడా అలాగే ఉంటుందని అనుభవంలోకి వస్తుంది.
అసత్యమ్ ఏవ తద్ విద్ధి యద్ అసత్యేన సాధ్యతే । అసత్య్ అర్థే సమర్థే ఽపి న యుక్తం భావబన్ధనమ్
అసత్యమైన దానితో సాధించబడినది కూడా అసత్యమే అని తెలుసుకో. అసత్యమైనది ఎంత శక్తివంతంగా కనిపించినా, దానిపట్ల మనసు పెట్టడం సరైంది కాదు.
అసత్య్ అర్థే సమర్థే ఽపి సత్తా భావనసమ్భవా । యతస్ తేన పరిత్యాజ్యమ్ అసద్భావనభావనమ్
అసత్యమైనది ఎంత శక్తివంతంగా కనిపించినా, దాని ఉనికి ఊహలో నుండే వస్తుంది. అందుకే అసత్యాన్ని నిజమని నమ్మడాన్ని పూర్తిగా వదిలేయాలి.
దృఢప్రత్యయినస్ స్వప్నపురుషాద్ యత్ సముత్థితమ్ । భవత్య్ ఆత్మని సర్గాది దృఢప్రత్యయమ్ ఏవ తత్
గాఢంగా నమ్మిన కలలోని మనిషి నుండి ఏది పుట్టినా, సృష్టి మొదలైనవి అన్నీ మనలోనే ఉన్న గాఢమైన నమ్మకమే.
నిమేషమాత్రమ్ ఏవాయం సర్గస్వప్నస్ స్ఫురన్ స్థితః । తస్మిన్ నిమేష ఏవాస్మత్కల్పతా పరికల్పితా
ఈ సృష్టి కల కేవలం కనురెప్ప ఆపేసినంత సేపే నిలుస్తుంది. ఆ క్షణంలోనే మన యుగమంతా ఊహగా ఏర్పడుతుంది.
సుదీర్ఘస్వప్నషణ్డో ఽయం యథోదేతి ప్రజాపతేః । సర్గాద్యాస్ సర్వభూతానాం ప్రత్యేకమ్ ఉదితాస్ తథా
ఎలా ఈ సృష్టికర్త నుండి అనేక కలల పరంపర ఉద్భవించునో, అలాగే సృష్టి మొదలు ప్రతి జీవి ఒక్కొక్కరుగా ఉద్భవిస్తారు.
చిత్తత్త్వస్యైవ భావేన సర్గస్వప్నపరమ్పరాః । స్ఫురన్త్య్ అమ్భో ద్రవత్వేన యథావర్తవివర్తనైః
మనస్సు స్వభావం వల్లే సృష్టి కలల పరంపర వెలిగిపోతుంది. ఇది నీరు తన ప్రవాహంతో అలలు తళుకుబెట్టి చూపించునట్లు ఉంటుంది.
యదా స్వప్నాత్మికైవేయం సర్గలక్ష్మీర్ న వాస్తవీ । ఇదం సమ్భవతీదం నో వేత్య్ అతః ప్రలయం గతమ్
ఈ సృష్టి మహిమ కలలా, వాస్తవం కానప్పుడు, 'ఇది ఉద్భవించింది', 'ఇది లేదు' అన్న భావనలు అంతా లయమైపోతాయి.
యద్ యథా యాదృశం దృష్టం తత్ తాదృగ్ విద్యతే తథా । న హి పర్యనుయుజ్యన్తే స్వప్నవిభ్రమనీతయః
ఏది ఎలా, ఎలాంటి రూపంలో కనిపిస్తే, అది అలా ఉండిపోతుంది. కలలో వచ్చే మాయలు విచారణకు లోబడవు.
న తద్ అస్తి జగత్య్ అస్మిన్ యన్ న సమ్భవతి భ్రమే । విచిత్రాస్ త్రిషు లోకేషు దృశ్యన్తే వస్తుదృష్టయః
ఈ లోకంలో మాయ వల్ల జరగనిది ఏదీ లేదు. మూడు లోకాలలో అనేక రకాలైన వస్తువుల దర్శనాలు ఆశ్చర్యంగా కనిపిస్తాయి.
జలమధ్యే జ్వలత్య్ అగ్నిర్ యథాబ్ధౌ వడవానలః । నగరాణ్య్ అమ్బరే సన్తి యథా వైమానికాశ్రయాః
ఎలాగైతే సముద్రంలో వడవానలమంటూ నీటిమధ్యలో అగ్ని వెలుగుతుందో, అలాగే ఆకాశంలో విమానాలపై ఆధారపడి నగరాలు ఉంటాయి.
శిలాస్వ్ అబ్జాని జాయన్తే హేమాద్రావ్ ఇవ పాదపాః । ఏకాగే సర్వపుష్పాణి సన్తి కల్పతరౌ యథా
రాళ్లలో కమలాలు పుట్టినట్టు, హేమాద్రిలో వృక్షాలు పెరిగినట్టు, కల్పవృక్షంలో అన్నిరకాల పువ్వులు ఒకేచోట ఉంటాయి.
శిలాః ఫలన్తి ఫలవద్ యథా రత్నగులుచ్ఛకాః । శిలాన్తః ప్రాణినస్ సన్తి భేకా ఇవ శిలాన్తరే
రాళ్లు పండ్ల వృక్షాల్లా పండ్లు కాయగలవు, రత్నాలు రాళ్ల గుచ్చెలో పెరుగుతాయి, రాళ్లలో జీవులు ఉంటాయి — రాళ్లలో బొద్దింకలు ఉండినట్టే.
దృషదో వారి నిర్యాతి చన్ద్రకాన్తోపలాద్ ఇవ । నిమేషేణ ఘటో యాతి పటతాం శాపవాన్ ఇవ
చంద్రకాంత మణి నుండి నీరు ఎలా వెలువడుతుందో, అలాగే రాయి నుండి కూడా నీరు వస్తుంది. ఒక క్షణంలోనే మట్టి కుండి పగిలిపోతుంది, నేయుగాళ్లలో శాపగ్రస్తుడిలా.
స్వాసత్తామ్ అపి బుధ్యన్తే స్వప్నే స్వమరణం యథా । అధోగామి జలం వ్యోమ్ని డీయతే ఽభ్రగతం యథా
వారు కలలో తమ మరణాన్ని కూడా తెలుసుకుంటారు, ఎలా అంటే, కిందికి పోతున్న నీరు మేఘంలా ఆకాశంలో ఎగురుతున్నట్టు కనిపించడంలా.
వితానమ్ ఇవ ఖే వారి తిష్ఠతి స్వర్నదీ యథా । ఉడ్డీయన్తే శిలాస్ స్థూలాః పక్షవన్తో ఽద్రయో యథా
నీరు ఆకాశంలో ఓ పందిరిలా విస్తరించి ఉంటుంది, అది స్వర్ణనదిలా. పెద్ద పెద్ద రాళ్లు పక్షాలు ఉన్న పర్వతంలా ఎగిరిపోతాయి.
శిలాతః ప్రాప్యతే సర్వం నను చిన్తామణేర్ ఇవ । చిన్తితాని ఫలన్త్య్ ఆశు దేవోద్యానాన్తరేష్వ్ ఇవ
రాయిలోంచి అన్నీ దొరుకుతాయి, అది చింతామణి మణిలా. మనసులో ఆలోచించినవి వెంటనే ఫలిస్తాయి, దేవతల తోటల్లో జరిగేలా.
తాన్య్ ఏవ న ఫలన్త్య్ ఆశు మోక్షాదీనీవ రాఘవ । అచేతనో ఽపి కురుతే కర్మ యన్త్రపుమాన్ ఇవ
అవి కూడా వెంటనే ఫలితాన్ని ఇవ్వవు, రాఘవా! విముక్తి లాంటి వాటిలా. జడమైనవాడు కూడా యంత్రంలా పనులు చేస్తుంటాడు.
ఏవమాదిస్ తథాన్యశ్ చ విచిత్రారమ్భవిభ్రమః । దృష్టశ్ శమ్బరగన్ధర్వవిలాసైర్ అప్య్ అసమ్భవః
ఇలా మాత్రమే కాదు, ఇంకా అనేక రకాల విచిత్రమైన ఆరంభాలు కనిపిస్తాయి. శంబరుడు, గంధర్వులు చేసే లీలలు కూడా సాధ్యపడవు.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యరత్నశమ్బరశాపజాః । మయగన్ధర్వజనితా అనన్తాస్ సత్యసమ్భవాః
ప్రదేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, రత్నాలు, గుట్టలు, శాపాలు, మాయ, గంధర్వుల వల్ల పుట్టే వాటికి అంతం లేదు; అవన్నీ నిజంగా జరుగుతూనే ఉంటాయి.
అసమ్భవస్ సమ్భవానామ్ అపీహాభ్యుపపద్యతే । సమ్భవాసమ్భవాంశస్య సిద్ధయస్ స్వప్నవిభ్రమాః
ఇక్కడ అసాధ్యమైనదీ సాధ్యమైనదిగా అంగీకరించబడుతుంది; సాధ్యమైనదీ, అసాధ్యమైనదీ కలిసిన విజయాలు కలల మాయలాంటివే.
న తద్ అస్తి న యత్ సత్యం న తద్ అస్తి న యన్ మృషా । సర్వం సర్వేణ సర్వత్ర స్వప్నే సర్గాభిధానకే
ఈ సృష్టి అనే కలలో, ఏది నిజం కాదనేది లేదు, ఏది అబద్ధం కాదనేది లేదు; అన్నీ అన్నిటిలో, ఎక్కడైనా, అన్ని విధాలా ఉంటాయి.
స్వప్నే నిమగ్నధీర్ జన్తుః పశ్యతి స్థిరతాం యథా । సర్గస్వప్నే మగ్నబుద్ధిః పశ్యతి స్థిరతాం తథా
ఎలా కలలో మునిగిపోయిన మనసున్న ప్రాణి అక్కడ స్థిరతను చూస్తుందో, అలాగే సృష్టి అనే కలలో మనసు మునిగినవాడు కూడా దానిలో స్థిరతను చూస్తాడు.
భ్రమాద్ భ్రమాన్తరం గచ్ఛన్ స్వప్నాత్ స్వప్నాన్తరం వ్రజన్ । అతిస్థిరప్రత్యయభాగ్ ఇహ జీవో విముహ్యతి
ఒక మోసం నుంచి మరొక మోసానికి, ఒక కల నుంచి ఇంకొక కలకు వెళ్తూ, స్థిరమైన నమ్మకం లేని ఈ జీవుడు ఇక్కడ అయోమయంలో పడిపోతాడు.
శ్వభ్రాన్తరం శ్వభ్రనిపాతదోషాత్ సమ్ప్రాప్నువన్ ముగ్ధమృగః ప్రయాతి । మోహం యథా పాతమయైకరూపం జీవస్ తథా సంసృతిపాతమూఢః
ఎలా ఒక మూర్ఖ మృగం ఒక గుంత నుంచి ఇంకొక గుంతలో పడిపోతూ చివరికి నాశనమవుతుందో, అలాగే సంసారపు పతనంలో మాయలో పడిపోయిన జీవుడు కూడా నాశనమవుతాడు.
అత్ర రాఘవ వక్ష్యే ఽహమ్ ఇతిహాసమ్ ఇమం శృణు । యద్ వృత్తం కస్యచిద్ భిక్షోః క్వచిన్ మననశాలినః
రాఘవా, నేను నీకు ఒక కథ చెప్పబోతున్నాను. ఓ మనసు నిలిపిన యోగి గురించి ఎక్కడో జరిగిన ఈ సంఘటనను విను.
ఆసీత్ కశ్చిన్ మహాభిక్షుస్ సమాధ్యభ్యాసతత్పరః । నిత్యం స్వవ్యవహారేణ క్షపయన్న్ అఖిలం దినమ్
ఒక మహా భిక్షువు ఉండేవాడు. అతడు ఎప్పుడూ సమాధి సాధనలో నిమగ్నుడై, తన పనులతోనే ప్రతిరోజూ గడిపేవాడు.
సమాధ్యభ్యాసశుద్ధం తత్ తస్య చిత్తం క్షణేన యత్ । చిన్తయత్య్ ఆశు తద్భావం గచ్ఛత్య్ అమ్బ్వ్ ఇవ వీచితామ్
ఆ భిక్షువు మనస్సు సమాధి సాధనంతో పవిత్రమై, ఏది ఆలోచించాలనుకున్నా వెంటనే దానిలో లీనమైపోయేది. అది నీరు అలపైకి చేరినట్టు త్వరగా ఆ స్థితిని పొందేది.
కదాచిత్ స సమాధానవిరతో ఽతిష్ఠద్ ఏకధీః । కఞ్చిత్ సఞ్చిన్తయామ్ ఆస స్వాసనస్థః క్రియాక్రమమ్
ఒకసారి, ఆ భిక్షువు సమాధిని కొంతసేపు వదిలి, ఒకే దిశలో మనస్సు పెట్టి, తన ఆసనంలో కూర్చొని, ఏదో ఒక కార్యాన్ని ఆలోచించడం మొదలుపెట్టాడు.