అనాయత్తమ్ అసఙ్కల్పమ్ ఆత్మరూపం యద్ అవ్యయమ్ । ప్రబోధాద్ వాసనాముక్తం తం మోక్షం విద్ధి భారత
ఏదైతే స్వతంత్రంగా, సంకల్పం లేకుండా, ఆత్మరూపంలో మార్పు లేకుండా, జ్ఞానంతో వాసనల నుంచి విముక్తమై ఉంటుందో, దానినే, ఓ భారత, మోక్షం అని తెలుసుకో.
జీవన్న్ ఏవ మహాబాహో తత్త్వం ప్రేక్ష్య యథాస్థితమ్ । వాసనావాగురాముక్తో ముక్త ఇత్య్ అభిధీయతే
బలమైన భుజాలవాడా! ఎవడు జీవించుచూ నిజాన్ని యథాతథంగా గ్రహించి, వాసనల బందనాల నుంచి విముక్తుడవుతాడో, వాడినే ముక్తుడు అంటారు.
యో న నిర్వాసనో నూనం సర్వధర్మపరో ఽపి సః । సర్వజ్ఞో ఽప్య్ అభితో బద్ధః పఞ్జరస్థో యథా ఖగః
ఎవరైనా మనసులో దాగిన వాసనల నుండి విముక్తి పొందకపోతే, వారు అన్ని ధర్మాలలో నిష్ణాతులైనా, అన్నీ తెలిసినవారైనా, పంజరంలో ఉన్న పక్షిలా బంధించబడినవారే.
దుర్దర్శనస్య గగనే శిఖిపిఞ్ఛికేవ సూక్ష్మాపి విస్ఫురతి యస్య న వాసనాన్తః । ముక్తస్ స ఏవ భవతీహ హి వాసనైవ బన్ధో ఽనఘస్య నను తత్క్షయ ఏవ మోక్షః
ఆకాశంలో నీలకంఠపు పిచ్చుక పింఛం ఎంత సున్నితంగా మెరిసినా, అది కనిపించటం ఎంత కష్టం, అంతే మనసులో వాసనలు కదలకపోతే, అటువంటి వాడు ఇక్కడే నిజమైన ముక్తుడు. వాసనలే బంధనం, అవి పూర్తిగా పోయినప్పుడే నిజమైన విముక్తి.
ఇతి నిర్వాసనత్వేన జీవన్ముక్తతయాత్మని । అన్తశ్శీతలతామ్ ఏత్య బన్ధుదుఃఖమ్ అలం త్యజ
ఇలా వాసనల నుండి పూర్తిగా విముక్తుడై, జీవన్ముక్తుడిగా మనసులో చల్లదనాన్ని పొందుతూ, బంధన బాధను పూర్తిగా వదిలిపెట్టు.
జరామరణనిశ్శఙ్క ఆకాశవిశదాశయః । త్యక్తేష్టానిష్టసఙ్కల్పో వీతరాగో భవానఘ
వృద్ధాప్యం, మరణం అనే భయాలు లేకుండా, ఆకాశంలా నిర్మలమైన మనసుతో, ఇష్టమైనదానికీ, ఇష్టంలేనిదానికీ ఆశలు వదిలిపెట్టి, రాగద్వేషాలు లేకుండా, నిశ్చలుడవు, పాపరహితుడవు.
ప్రవాహాపతితం కార్యమ్ ఇదం కిఞ్చిద్ యథాగతమ్ । కురు కార్యమ్ అకార్పణ్యం న కిఞ్చిద్ ఇహ నశ్యతి
ఈ లోకంలో జరిగే పనులు ప్రవాహంలో పడినట్టు వస్తుంటాయి. నీవు దయ చూపకుండా నీ పనిని చేయు, ఎందుకంటే ఇక్కడ ఏదీ వృథా కాదు.
ప్రవాహాపతితం కర్మ స్వమ్ ఏవ క్రియతే హి యత్ । జీవన్ముక్తస్వభావో ఽసావ్ అజీవన్ముక్తతాన్యథా
ప్రవాహంలో పడిన పనులు తానే తాను జరుగుతాయి. ఇది జీవన్ముక్తుని స్వభావం; లేకపోతే అది సాధారణ మనిషి స్వభావం.
ఇదం కర్మ త్యజామీదమ్ ఆశ్రయామీత్య్ అనిర్మలమ్ । మూఢస్య మనసో రూపం జ్ఞమనస్ తు సమస్థితి
‘ఈ పని వదిలేస్తాను, ఆ పని చేస్తాను’ అని అనుకోవడం మూర్ఖుని మనసు లక్షణం. జ్ఞానిని మనసు మాత్రం సమతలో నిలుస్తుంది.
ప్రవాహాపతితం కార్యం కుర్వన్తశ్ శాన్తచేతసః । జీవన్ముక్తాస్ సుషుప్తస్థాస్ స్ఫురన్త్య్ అర్ధప్రబుద్ధవత్
ప్రవాహంలో వచ్చిన పనులు శాంతమైన మనసుతో చేసే వారు జీవన్ముక్తులు. వారు నిద్రలో ఉన్నట్టు కనిపించినా, అరవేలుకున్నవారిలా ప్రకాశిస్తారు.
స్థిరాం సంహృతిమ్ ఆయాన్తి కూర్మాఙ్గానీవ సర్వశః । ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యో హృది జ్ఞస్య స్వభావతః
జ్ఞాని సహజంగా తన హృదయంలోకి, తన ఇంద్రియాలను వాటి విషయాలనుంచి, తాబేలు తన కాళ్లను లోపలికి తీసుకునేలా, స్థిరంగా ఉపసంహరించుకుంటాడు.
చిన్మాత్రే వితతే తన్తౌ దృఢే స్రగ్ ఇవ సంస్థితమ్ । సదసద్గ్రథితం విశ్వం విశ్వాఙ్గే విశ్వకర్మణి
శుద్ధమైన చైతన్యరూపమైన దారంపై, దృఢంగా విస్తరించి ఉన్నదానిపై, ఉన్నదీ లేనిదీ కలిసిన ఈ జగత్తు, విశ్వకర్త విశ్వరూపంలో, పూవులమాలలా అమర్చబడి ఉంది.
ప్రసారితే ప్రసరతి త్వ్ అన్తర్ధిం యాతి సంవృతే । విచిత్రరచనాజాలమ్ అనన్యచ్ చిద్వితానకే
ఆ చైతన్యపు విస్తారపు గడిలో, ఈ విచిత్రమైన సృష్టి జాలం, విస్తరించినప్పుడు వ్యాపిస్తుంది, ఉపసంహరించినప్పుడు అంతరించిపోతుంది.
అనన్యద్ అప్య్ అన్యద్ ఇవ స్వాఙ్గరూపమ్ అనఙ్గవత్ । చిత్రం వితానక ఇవ స్థితం జగద్ ఇదం చితి
ఇది వేరేలా కనిపించినా, వాస్తవానికి వేరేది కాదు; తన స్వంత అవయవాల రూపంలో, శరీరం లేని దానిలా, ఈ జగత్తు చైతన్యంలో ఒక అద్భుతమైన తలుపు వలె నిలిచి ఉంది.
యథైవారచితం చిత్రం స్థితం చిత్రకృదీహితే । తథా జాతమ్ అజాతం చ విశ్వం సంస్థితమ్ ఆత్మని
ఎలా ఒక చిత్రకారుడు వేసిన చిత్రం అతని మనస్సులో నిలిచిపోతుందో, అలాగే ఈ సృష్టమైనదీ, సృష్టించబడని దీ అయిన విశ్వం కూడా ఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
యథా స్ఫురతి కర్తవ్యం చిత్రం చిత్రకృతశ్ చితి । విశ్వాత్మని తథా విశ్వం కాలత్రయమయోదయమ్
ఎలా చిత్రకారుడి మనస్సులో వేయబోయే చిత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే మూడు కాలాల్లో ఉద్భవించే ఈ విశ్వం కూడా విశ్వాత్మలో ప్రకాశిస్తుంది.
అభిత్తి త్రిజగచ్చిత్రం కురుతే చిత్తచిత్రకృత్ । వ్యోమ్ని వ్యోమాత్మకమ్ అపి ప్రస్ఫుటం వృత్తివర్తిభిః
మనస్సు చిత్రకారుడిగా మారి, మూడు లోకాల చిత్రాన్ని గోడపై వేసినట్టు, ఆకాశస్వరూపమైన ఆకాశంలో కూడా మనస్సు రూపాంతరాల ద్వారా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
చిత్తచిత్రకరేణాదౌ చిత్రం చిత్రం వితానితమ్ । పశ్చాద్ భిత్తిః కృతా వ్యోమరూపా చాసావ్ అహో భ్రమః
మనస్సు చిత్రకారుడిగా ముందుగా చిత్రాన్ని విస్తరించుతుంది. తరువాత, ఆకాశస్వరూపమైన గోడను ఊహించుకుంటుంది. ఓహో! ఇది ఎంత ఆశ్చర్యకరమైన మాయ!
అపూర్వైవాతిమాయేయం కిల యత్ర ఖకుడ్యయోః । న మనాగ్ అపి భేదో ఽస్తి స్ఫుటమ్ అప్య్ ఉపలబ్ధయోః
ఇది నిజంగా ఆశ్చర్యకరమైన మాయ. ఇక్కడ ఆకాశం, గోడ రెండింటిని స్పష్టంగా చూస్తున్నా, వాటి మధ్య కొద్దిగానైనా తేడా లేదు.
ఇమా యా ఉపలక్ష్యన్తే భిత్తయశ్ చిత్తచిత్రజాః । వ్యోమ్నశ్ శూన్యతయా విద్ధి తాస్ తామరసలోచన
హేమంతకంటి! మనసు చిత్రంగా సృష్టించిన ఈ గోడలు, నీవు చూస్తున్నవి, నిజానికి ఖాళీగా ఉన్న ఆకాశ స్వభావమే అని తెలుసుకో.
క్షణేన చేతసి యథా భాతో లోకక్షయోదయౌ । ఖాత్మా జగత్ తథైవేదం సబాహ్యాభ్యన్తరం నభః
ఎలా మనసులో ఒక్క క్షణంలోనే లోకాల ఉద్భవం, నాశనం కనిపిస్తాయో, అలాగే ఈ జగత్తు కూడా, లోపల బయట అన్నీ, ఆకాశ స్వరూపమైన ఖంలోనే ఉన్నాయి.
చిరన్తనమనోరాజ్యమాత్రే ఽస్మిన్ కిల సత్యతా । కథమ్ ఆలోకితే ఽపి స్యాత్ సత్యం నాస్త్య్ ఏవ విభ్రమే
ఇది పాతకాలపు మనోరాజ్యమే గనక, ఇక్కడ ఎంత చూసినా నిజం ఎలా ఉంటుంది? భ్రమలో అసలు నిజం ఉండదు.
భ్రమేణాలోకితస్ సత్యమ్ ఆలోకేన విలీయతే । దృశ్యమానమ్ అపి క్షామం శరదీవాభ్రమ్ అమ్బరే
మోసంతో చూస్తే నిజం కూడా ఆ దృష్టితో కలిసిపోతుంది. కనబడుతున్నది కూడా అసలు స్థిరంగా ఉండదు, శరదృతువులో ఆకాశంలో కనిపించే మబ్బుల్లా ఉండిపోతుంది.
చిత్తచిత్రకృతశ్ చిత్తే సంస్థితాశ్ చిత్రపుత్రికాః । భిత్త్యభావాద్ అనాధారా బహిస్ త్రిభువనాదికాః
మనస్సు వేసిన చిత్రాలు మనస్సులోనే ఉంటాయి, గోడపై వేసిన బొమ్మల్లా. నిజమైన ఆధారం లేకుండా, బయట ఉన్న మూడు లోకాలు కూడా స్థిరంగా ఉండవు.
నైతాస్ సన్తి న చాసి త్వం కిం కేన పరిరుధ్యతే । రోధ్యరోధకసమ్మోహం త్యక్త్వా ఖవిమలో భవ
ఇవి ఏవీ లేవు, నువ్వు కూడా నిజంగా లేవు—అయితే ఎవరు ఎవరిని కట్టిపడేస్తారు? బంధనమా, విమోచనమా అన్న అయోమయాన్ని వదిలిపెట్టి, ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉండు.
ప్రవృత్తిర్ ఏవ కా వ్యోమ్నః ప్రవృత్తిశ్ చైవ ఖాత్మికా । అతః కాలక్రియాకుడ్యకలాది విమలం నభః
ఆకాశానికి ఏ పని ఉంటుంది? అది సహజంగా నిశ్చలమైనదే. అందుకే, కాలం, క్రియ, గోడలు ఇవన్నీ ఆ నిర్మలమైన ఆకాశాన్ని తాకలేవు.
చిత్తసంస్థం యథా చిత్రం సద్రూపమ్ అపి ఖాత్మకమ్ । వ్యోమ్నశ్ శూన్యతమం విద్ధి తథేదమ్ అఖిలం జగత్
మనస్సులో ఏర్పడే చిత్రాన్ని చూడు. అది నిజమైనదైనా, అంతా ఆకాశ స్వరూపమే. అలాగే, ఈ మొత్తం లోకమూ ఖాళీ ఆకాశంలా ఉన్నదని తెలుసుకో.
చిత్తభిత్తౌ కృతం చిత్రం యచ్ చిచ్చిత్రకరేణ తత్ । సర్వం శూన్యతయా వ్యోమ్నో మనాగ్ అపి న భిద్యతే
మనస్సు అనే గోడపై, చైతన్యమనే చిత్రకారుడు వేసిన చిత్రమంతా, తన స్వభావంలో పూర్తిగా శూన్యమే. అది ఆకాశంతో ఏమాత్రం తేడా లేదు.
యథా ప్రకచతశ్ చిత్తే జగన్నిర్మాణసఙ్క్షయౌ । క్షణేనైవ తథైవేమౌ బహిస్స్థావ్ ఇతి విద్ధి హే
మనస్సులో లోక సృష్టి, లయ రెండూ క్షణంలోనే జరుగుతాయి. అలాగే, బయట జరిగేవి కూడా ఇలానే క్షణంలోనే జరుగుతాయని తెలుసుకో, ప్రియమైనవాడా.
ఆద్యక్షణమనోరాజ్యే నానాభువననామని । క్షణభావిని మోహేన కల్పతా పరికల్పితా
ఆలోచనల మొదటి క్షణంలోనే ఎన్నో లోకాలు ఊహించబడతాయి. క్షణికమైన మాయ వల్ల వాటికి వాస్తవికత కలిగినట్టు అనిపిస్తుంది.