భూర్ భారపరిభూతాఙ్గీ హరిం శరణమ్ ఏష్యతి । కాన్తా దస్యుపరాభూతా దీనా పతిమ్ ఇవ ప్రియమ్
భూమి, ఈ భారాన్ని తట్టుకోలేక, హరి ఆశ్రయాన్ని కోరుతుంది. దుష్టుల చేతిలో బాధపడే ప్రియమైన భార్య తన భర్తను ఆశ్రయించ듯, భూమి కూడా బాధతో ప్రియమైన హరిని చేరుతుంది.
హరిర్ దేహద్వయేనాథ మహీమ్ అవతరిష్యతి । దేవాంశైర్ అఖిలైస్ సార్ధం నరనాయకతాం గతైః
అప్పుడు హరి, రెండు రూపాలతో, భూమిపై అవతరిస్తాడు. దేవతల భాగాలతో కూడిన వారు, మానవుల నాయకత్వాన్ని స్వీకరించినవారితో కలిసి భూమిపైకి వస్తాడు.
వసుదేవసుతస్ త్వ్ ఏకో వాసుదేవ ఇతి శ్రుతః । దేహో భవిష్యతి హరేర్ ద్వితీయః పాణ్డవో ఽర్జునః
వసుదేవుని కుమారుడు వాసుదేవుడు అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, హరిలో ఒక శరీరంగా అవుతాడు; రెండవవాడు పాండవుడు అర్జునుడు.
యుధిష్ఠిర ఇతి ఖ్యాతో ధర్మపుత్రో భవిష్యతి । అమ్భోధిమేఖలాభూపః పాణ్డోః పుత్రస్ స ధర్మవిత్
ధర్ముని కుమారుడిగా పేరుగాంచిన యుధిష్ఠిరుడు, సముద్రంతో చుట్టబడి ఉన్న రాజ్యానికి రాజుగా, పాండువు కుమారుడిగా, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడిగా అవుతాడు.
దుర్యోధన ఇతి ఖ్యాతస్ తస్య భ్రాతా పితృవ్యజః । భవిష్యతి దృఢద్వన్ద్వో భీమో బభ్రుర్ అహేర్ ఇవ
దుర్యోధనుడు అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, అతని అన్నయ్య, తండ్రి సోదరుని కుమారుడు; బలమైన పోటీతో భీముడు, పసుపు పాము లాగా ఉండేవాడు.
అన్యోఽన్యం హరతోర్ ఉర్వీం తయోస్ సఙ్గ్రామలాలసాః । అష్టాదశాక్షౌహిణ్యో హి ఘటిష్యన్త్య్ అత్ర భీషణాః
ఆ ఇద్దరూ యుద్ధానికి తహతహలాడుతూ, ఒకరినొకరు జయించి భూమిని స్వాధీనం చేసుకోవాలని చూస్తారు; ఇక్కడ పదహారు అక్షౌహిణి సైన్యాలు భయంకరంగా పోరాడతాయి.
తత్క్షయేణ విభారత్వం భువో విష్ణుః కరిష్యతి । రాఘవార్జునదేహేన బృహద్గాణ్డీవధన్వనా
ఆ వినాశం సంభవించినప్పుడు, విష్ణువు భూమికి కాంతిని ప్రసాదిస్తాడు. అప్పుడు ఆయన బ్రహద్గాండీవ ధనుస్సును ధరించిన అర్జునుడి రూపంలో అవతరిస్తాడు.
విష్ణోర్ అర్జుననామాసౌ ప్రాకృతం భావమ్ ఆస్థితః । హర్షామర్షాన్వితో దేహో నరధర్మా భవిష్యతి
విష్ణువు అర్జునుడనే పేరుతో, సాధారణ మనిషిగా ప్రవర్తిస్తాడు. ఆనందం, కోపం వంటి భావాలతో నిండిన ఆయన శరీరం, మనుషుల స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది.
సేనాద్వయగతాన్ దృష్ట్వా స్వజనాన్ మరణోన్ముఖాన్ । విషాదమ్ ఏష్యత్య్ ఉద్యోగం యుద్ధాయ న కరిష్యతి
రెండు సేనల్లోనూ తనవాళ్లు మరణానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు అని చూసి, అర్జునుడు మానసికంగా దిగులుకు లోనవుతాడు. యుద్ధానికి ప్రయత్నించడాన్ని వదిలేస్తాడు.
తమ్ అర్జునాభిధం దేహం ప్రాప్తకార్యైకసిద్ధయే । హరిర్ బుద్ధేన దేహేన బోధయిష్యతి రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఆ అవసరమైన కార్యాన్ని నెరవేర్చేందుకు, హరి జ్ఞానంతో నిండిన శరీరంతో అర్జునుడనే శరీరాన్ని బోధిస్తాడు.
త్వం మానుషేణోపహతాన్తరాత్మా విషాదమోహాభిభవాద్ విసఞ్జ్ఞః । నష్టస్ స్వమ్ ఉత్సృజ్య పరం ప్రకాశం తదాత్మతత్త్వం నను రాజసింహ
నరుడిగా జన్మించిన నీ అంతరాత్మ మానవ పరిమితుల వల్ల మబ్బుగా మారింది. బాధతో, మాయతో నీవు మునిగిపోయి, నీ అసలైన స్వరూపాన్ని మరచిపోయావు. రాజులలో సింహమా, నీవు నీలోని పరమజ్యోతిని, నిజమైన ఆత్మతత్వాన్ని గ్రహించలేకపోతున్నావు.
అనన్తమ్ అవ్యక్తమ్ అనాదిమధ్యమ్ ఆత్మానమ్ ఆలోకయ సంవిదాత్మన్ । సంవిద్వపుస్ స్ఫారమ్ అలగ్నదోషమ్ అజో ఽసి నిత్యో ఽసి నిరామయో ఽసి
అనంతమైనది, కనిపించని, ఆది మధ్యలేని ఆ ఆత్మను, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానరూపాన్ని చూడు. నీ రూపం జ్ఞానమే, విస్తృతమైనది, ఎలాంటి మలినతలు లేవు. నీవు పుట్టని వాడివి, నిత్యుడివి, ఎలాంటి వ్యాధులు లేవు.
న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిన్ నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః । అజో నిత్యశ్ శాశ్వతో ఽయం పురాణో న హన్యతే హన్యమానే శరీరే
ఆ ఆత్మ ఎప్పుడూ పుట్టదు, ఎప్పుడూ చావదు. ఒకసారి ఉనికిలోకి వచ్చిన తర్వాత మళ్లీ పోదు. అది పుట్టని, నిత్యమైన, శాశ్వతమైన, పురాతనమైనది. శరీరం నశించినా అది నశించదు.
య ఏనం వేత్తి హన్తారం యశ్ చైనం మన్యతే హతమ్ । ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హన్తి న హన్యతే
ఈ ఆత్మను హంతకుడని భావించేవాడు, హతుడైందని అనుకునేవాడు—ఇద్దరూ నిజాన్ని గ్రహించరు. ఇది ఎవ్వరిని హతముచేయదు, ఎవ్వరిచేత హతమవదు.
అనన్తస్యైకరూపస్య సతస్ సూక్ష్మస్య ఖాద్ అపి । ఆత్మనః పరమేశస్య కిం కథం కేన హన్యతే
అనంతమైన, ఒక్కటే రూపమైన, సూత్ష్మమైన, ఆకాశంలా విస్తరించిన పరమాత్మను ఎవరు, ఎప్పుడు, ఎలా హతముచేయగలరు?
నార్జునస్ త్వం న హన్తా త్వమ్ అభిమానమ్ అలం త్యజ । జరామరణనిర్ముక్తస్ స్వయమ్ ఆత్మాసి శాశ్వతః
నీవు అర్జునుడు కాను, నీవు హంతకుడూ కాను. ఈ అహంభావాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టు. నీవు పాతికీ మరణానికీ అతీతమైన శాశ్వతాత్మవే.
యస్య నాహఙ్కృతో భావో యస్య బుద్ధిర్ న లిప్యతే । హత్వాపి స ఇమాంల్ లోకాన్ న హన్తి న నిబధ్యతే
ఎవరికి అహంభావం ఉండదో, ఎవరి బుద్ధి కలుషితమయ్యి ఉండదో, వారు ఈ లోకాలను హతముచేసినా, వారు హంతకులు కారు, బంధించబడరు కూడా.
యైవ సఞ్జాయతే సంవిద్ అన్తస్ సైవానుభూయతే । అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇత్య్ అతస్ సంవిదం త్యజ
మనసులో ఉద్భవించే ఆ చైతన్యమే అనుభూతి అవుతుంది. కాబట్టి, 'నేనేను, ఇది నాది, ఇది నేనే' అనే భావనను విడిచిపెట్టు.
అనయైవ చ యుక్తో ఽస్మి నష్టో ఽస్మీతి చ భారత । అభితస్ సుఖదుఃఖాభ్యామ్ అవశః పరికృష్యసే
ఈ భావంతోనే — 'నేను కలిసిపోయాను', 'నేను పోయిపోయాను' అని అనుకుంటూ — ఓ భారతా, నువ్వు ఆనందం, దుఃఖం రెండింటి చేత కూడా ఎటు చూసినా బలవంతంగా లాగించబడుతున్నావు.
స్వాత్మాంశైః క్రియమాణాని గుణైః కర్మాణి భాగశః । అహఙ్కారవిమూఢాత్మా కర్తాహమ్ ఇతి మన్యతే
మన ఆత్మ భాగాల ద్వారా, లక్షణాల వల్ల పనులు జరుగుతుంటాయి. కానీ అహంకారంతో మాయలో పడినవాడు మాత్రం 'నేనే చేస్తున్నాను' అని భావిస్తాడు.
చక్షుః పశ్యతు కర్ణశ్ చ శృణోతు త్వక్ స్పృశత్వ్ ఇయమ్ । రసనా చ రసం యాతు కో ఽత్రైకో ఽహమ్ ఇతి స్థితః
కళ్ళు చూడనీ, చెవులు విననీ, చర్మం తాకనీ, నాలుక రుచి చూడనీ — వీటిలో నేను ఒక్కడినే అని ఎవడు వేరుగా నిలబడి అంటున్నాడు?
కలనాకర్మనిరతే మనస్య్ అపి మహామతే । న కశ్చిద్ అత్రాహమ్ ఇతి క్లేశభాగీ క ఏవ తే
ఓ మహామతి! ఆలోచనలూ, కార్యాలూ చేసే మనస్సులో కూడా 'ఇది నేనే' అని అనుకుంటూ ఎవడు బాధపడుతున్నాడు? నీకోసం బాధపడేది ఎవరు?
బహుభిస్ సమవాయేన యత్ కృతం తత్ర భారత । ఏకో ఽభిమానదుఃఖేన హాసాయైవ హి గృహ్యతే
ఓ భారతా, అనేక మంది కలిసి చేసిన పనిని, ఒక్కరే గర్వం, దుఃఖంతో బాధపడితే, అది తేలికగా తీసుకుంటారు.
కాయేన మనసా బుద్ధ్యా కేవలైర్ ఇన్ద్రియైర్ అపి । యోగినః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గం త్యక్త్వాత్మసిద్ధయే
యోగులు శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి, ఒక్కో ఇంద్రియంతో కూడా, ఆశక్తిని విడిచిపెట్టి, ఆత్మసిద్ధి కోసం కర్మలు చేస్తారు.
అహన్త్వవిషచూర్ణేన యేషాం కాయో న భావితః । కుర్వన్తో ఽపి హరన్తో ఽపి త ఏతే నిర్విషూచికాః
ఎవరికి అహంకారవిషం శరీరంలో కలగలిపి ఉండదో, వారు చేసే పనుల్లోనూ, సంపాదనలోనూ, ఆ విషవ్యాధి కలగదు.
న క్వచిద్ రాజతే కాయో మమత్వామేధ్యదూషితః । ప్రాజ్ఞో ఽప్య్ అతిబహుజ్ఞో ఽపి దుశ్శీల ఇవ మానవః
యావద్దూ మమకారమలంతో కలుషితమైన శరీరం ఎక్కడా ప్రకాశించదు; ఎంత తెలివిగలవాడైనా, ఎంత పండితుడైనా, చెడు ప్రవర్తన ఉంటే, సాధారణ మనిషిలాగానే ఉంటాడు.
నిర్మమో నిరహఙ్కారస్ సమదుఃఖసుఖః క్షమీ । యస్ స కార్యమ్ అకార్యం వా కుర్వన్న్ అపి న లిప్యతే
ఎవరైనా స్వార్థం లేకుండా, అహంకారం లేకుండా, సుఖదుఃఖాల్లో సమంగా ఉండి, సహనంగా ఉంటే, వారు ఏ పని చేసినా, అది మంచిదైనా, చెడ్డదైనా, వారికి ఎలాంటి మచ్చ పట్టదు.
ఇదం చ తే పాణ్డుసుత స్వకర్మ క్షాత్రమ్ ఉత్తమమ్ । అతిక్రూరమ్ అపి శ్రేయస్ సుఖాయైవోదయాయ చ
పాండవ కుమారా, నీకు కలిగిన ఈ క్షత్రియ ధర్మం, ఎంత కఠినమైనదైనా, అది మేలు కొరకు, సుఖం కొరకు, అభివృద్ధి కొరకు కలిగింది.
అపి కుత్సితమ్ అప్య్ అన్త్యమ్ అప్య్ అధర్మమయం కృశమ్ । శ్రేయసే స్వం యథా కర్మ న తథేహామృతాసవః
తక్కువగా కనిపించినా, చివరగా ఉన్నా, ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఉన్నా, తక్కువ ఫలితమైనా, మన పని మనకే మేలు చేస్తుంది; ఇతరుల అమృతం అంత మేలు చేయదు.
మూర్ఖస్యాపి స్వకర్మైవ శ్రేయసే కిమ్ ఉ సన్మతేః । మతిర్ గలదహఙ్కారా పతితాపి న లిప్యతే
మూఢునికైనా తన పని తనకే మేలు చేస్తుంది; మంచి జ్ఞానం అవసరం లేదు. మనస్సు అహంకారపు గోతిలో పడిపోయినా, దానికి మచ్చ పట్టదు.