న విరౌతి తథా రోగీ నానర్థశతజర్జరః । అవిచారవినష్టాత్మా యథాజ్ఞః పరిరోదితి
రోగంతో బాధపడేవాడు గానీ, ఎన్నో కష్టాల్లో ఉన్నవాడు గానీ, వివేకం లేక తనను తానే నాశనం చేసుకున్న అజ్ఞాని ఎంతగా విలపిస్తాడో అంతగా ఏడవరు.
వరం కర్దమకీటత్వం శ్వభ్రకణ్టకతా వరమ్ । వరమ్ అన్ధగుహాహిత్వం న నరస్యావిచారితా
చెత్తలో పురుగు అవడం మంచిదే, గుంతలో ముల్లు మధ్య ఉండటం మంచిదే, చీకటి గుహలో నివసించడం కూడా మంచిదే, కానీ మనిషికి వివేకం లేకపోవడం మాత్రం చాలా దురదృష్టకరం.
సర్వానర్థనిజావాసం సర్వసాధుతిరస్కృతమ్ । సర్వదౌస్స్థిత్యసీమాన్తమ్ అవిచారం పరిత్యజేత్
ప్రతిసారీ మనిషి విచారశూన్యతను వదిలేయాలి. అది అన్ని దురదృష్టాలకు నిలయంగా ఉంటుంది, మంచి మనుషులందరూ దాన్ని దూరంగా ఉంచుతారు, ఎప్పటికీ ఉండే బాధలకు అది పరమావధి.
నిత్యం విచారయుక్తేన భవితవ్యం మహాత్మనా । భవాన్ధకూపే పతతాం విచారో హ్య్ అవలమ్బనమ్
ఒక్కో గొప్ప మనిషి ఎప్పుడూ విచారంలో నిమగ్నంగా ఉండాలి. ఈ జనన మరణాల గుహలో పడిపోతున్నవారికి, విచారమే నిజమైన ఆధారం.
స్వయమ్ ఏవాత్మనాత్మానమ్ అవష్టభ్య విచారతః । సంసారమోహజలధేస్ తారయేత్ స్వమనోమృగమ్
తనంతట తానే తనను బలంగా పట్టుకుని విచారంతో ముందుకు నడిపిస్తే, మనస్సు అనే జింకను సంసారమనే మాయ సముద్రాన్ని దాటి పోవచ్చు.
కో ఽహం కథమ్ అయం దోషస్ సంసారాఖ్య ఉపాగతః । న్యాయేనేతి పరామర్శో విచార ఇతి కథ్యతే
'నేను ఎవరు? ఈ సంసారం అనే లోపం ఎలా వచ్చింది?' అని న్యాయబద్ధంగా విచారించడాన్ని విచారం అంటారు.
అన్ధాన్ధమోహముఖరం చిరం దుఃఖాయ కేవలమ్ । కృతం శిలాయా హృదయం దుర్మతేశ్ చావిచారిణః
ఆలోచన లేని మనిషికి, గుండె రాయి లా కఠినంగా ఉంటే, చీకటి మోహం నిండిన అంతులేని బాధలు మాత్రమే కలుగుతాయి.
భావాభావగ్రహోత్సర్గదృశామ్ ఇహ హి రాఘవ । న విచారాద్ ఋతే తత్త్వం జ్ఞాయతే సాధు కిఞ్చన
రాఘవా, వస్తువుల ఉద్భవం, నాశనం మాత్రమే చూస్తూ ఉండేవారికి, ఆలోచన లేకుండా నిజమైన విషయం ఏదీ తెలిసిపోదు.
విచారాజ్ జ్ఞాయతే తత్త్వం తత్త్వాద్ విశ్రాన్తిర్ ఆత్మని । తతో మనసి శాన్తే తు సర్వదుఃఖపరిక్షయః
ఆలోచన వల్లే నిజం తెలుస్తుంది; ఆ నిజం ద్వారా మనసు లోనికి నిశ్చలత వస్తుంది; అప్పుడు మనసు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు అన్ని బాధలు పోతాయి.
సఫలతా ఫలతే భువి కర్మణాం ప్రకటతాం కిల గచ్ఛత ఉత్తమాత్ । స్ఫుటవిచారదృశైవ విచారితా శమవతే భవతే ఽపి విరోచతామ్
ఈ లోకంలో ఉత్తముల కర్మలు ఫలించి, స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. నీ ఆలోచన కూడా స్పష్టంగా, బాగా పరిశీలించి, నిన్ను శాంతికి చేర్చాలని కోరుకుంటున్నాను.
సన్తోషో హి పరం శ్రేయస్ సన్తోషస్ సుఖమ్ ఉచ్యతే । సన్తుష్టః పరమ్ అభ్యేతి విశ్రామమ్ అరిసూదన
సంతృప్తి అనేది నిజంగా అత్యుత్తమమైన మేలు; సంతృప్తినే సుఖం అంటారు. ఓ శత్రువులను సంహరించువాడా, సంతృప్తి ఉన్నవాడు పరమ విశ్రాంతిని పొందుతాడు.
సన్తోషైశ్వర్యసుఖినాం చిరవిశ్రాన్తచేతసామ్ । సామ్రాజ్యమ్ అపి సాధూనాం జరత్తృణలవాయతే
సంతృప్తి, ఐశ్వర్య సుఖాలలో చిరకాలంగా మనస్సు నిమగ్నమైనవారికి, మంచి మనుషుల రాజ్యాధికారం కూడా ఎండిన గడ్డి ముక్కలా విలువలేనిదిగా కనిపిస్తుంది.
సన్తోషశాలినీ బుద్ధీ రామ సంసారవృత్తిషు । విషమాస్వ్ అప్య్ అనుద్విగ్నా న కదాచన దూయతే
ఓ రామా, సంతృప్తితో నిండిన మనస్సు ఈ లోక వ్యవహారాలలో ఎలాంటి కష్టాలు వచ్చినా కలవరపడదు, ఎప్పుడూ బాధపడదు.
సన్తోషామృతపానేన యే పరాం తృప్తిమ్ ఆగతాః । భోగశ్రీర్ అతులా తేషామ్ ఏషా ప్రతివిషాయతే
సంతృప్తి అనే అమృతాన్ని ఆస్వాదించి పరమ తృప్తిని పొందినవారికి, లోకంలో ఉన్న అన్ని భోగాలు పోల్చలేనివిగా, తక్కువగా అనిపిస్తాయి.
న తథా తర్పయన్త్య్ ఏతాః పీయూషరసవీచయః । యథా హి మధురాస్వాదస్ సన్తోషో దోషనాశనః
అమృతపు తరంగాలు ఎంత తృప్తిని ఇవ్వలేవో, అంతకంటే మధురమైన సంతృప్తి రుచి, మన లోపాలను తొలగిస్తూ, మనసుకు నిజమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
అప్రాప్తవాఞ్ఛామ్ ఉత్సృజ్య సమ్ప్రాప్తే సమతాం గతః । అదృష్టఖేదాఖేదో ఽన్తస్ స సన్తుష్ట ఇహోచ్యతే
తనకు రాని కోరికలను వదిలిపెట్టి, వచ్చిన దానిలో సమానంగా ఉండి, లోపల బాధలు లేకుండా ప్రశాంతంగా ఉండే వాడిని ఇక్కడ సంతుష్టుడు అంటారు.
ఆత్మనాత్మని సన్తోషం యావద్ యాతి న మానసమ్ । ఉద్భవన్త్య్ ఆపదస్ తావల్ లతా ఇవ మనోవనాత్
మనసులో లోపలినుండి సంతృప్తి కలగని వరకు, మన కష్టాలు ఎప్పటికప్పుడు, సారవంతమైన నేలలో మొక్కలు పుట్టినట్టు, మళ్లీ మళ్లీ వస్తూనే ఉంటాయి.
సన్తోషశీతలం చేతశ్ శుద్ధవిజ్ఞానదృష్టిభిః । భృశం వికాసమ్ ఆయాతి సూర్యాంశుభిర్ ఇవామ్బుజమ్
సంతృప్తితో చల్లబడిన మనసు, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానంతో చూసినప్పుడు, సూర్యకిరణాల్లో వికసించే కమలంలా ఎంతో ఆనందంగా వికసిస్తుంది.
ఆశావైవశ్యవివశే చిత్తే సన్తోషవర్జితే । మ్లానే వక్త్రమ్ ఇవాదర్శే న జ్ఞానం ప్రతిబిమ్బతి
ఆశల వశంలో ఉన్న మనస్సు, సంతృప్తి లేకపోతే, ఆ మనస్సులో జ్ఞానం ప్రతిబింబించదు. అది మలినమైన అద్దంలో మ్లానమైన ముఖం కనిపించనట్టే ఉంటుంది.
అజ్ఞానఘనయామిన్యా సఙ్కోచం న నరామ్బుజమ్ । యాత్య్ అసావ్ ఉదితో యస్య నిత్యం సన్తోషభాస్కరః
ఎవరికి సంతృప్తి అనే సూర్యుడు ఎప్పుడూ ఉదయిస్తుంటాడో, అటువంటి వారి హృదయ కమలం అజ్ఞానమైన అంధకార రాత్రిలో కూడా వాడిపోదు.
అకిఞ్చనో ఽప్య్ అసౌ జన్తుస్ సామ్రాజ్యసుఖమ్ అశ్నుతే । ఆధివ్యాధివినిర్ముక్తం సన్తుష్టం యస్య మానసమ్
ఎవరికి మనస్సు సంతృప్తిగా, బాధలు లేక, రోగాలు లేక ఉంటుందో, వారు ఏదీ కలిగి లేకపోయినా రాజసుఖాన్ని అనుభవిస్తారు.
నాభివాఞ్ఛత్య్ అసమ్ప్రాప్తం ప్రాప్తం భుఙ్క్తే యథాక్రమమ్ । యస్ స సోమ్యస్ సదాచారస్ సన్తుష్ట ఇతి కథ్యతే
ఎవరికి లభించని దానిపట్ల ఆశ ఉండదు, వచ్చినదాన్ని యథావిధిగా స్వీకరిస్తారు, అలాంటి మృదువైన, సద్గుణాలున్నవారిని సంతృప్తుడు అంటారు.
సన్తోషపరితృప్తస్య మహతః పూర్ణచేతసః । క్షీరాబ్ధేర్ ఇవ శుద్ధస్య ముఖే లక్ష్మీర్ విరాజతే
పూర్తిగా తృప్తి చెందిన, పవిత్రమైన మనస్సున్న గొప్పవాడి ముఖంలో, పాలు సముద్రంలో లక్ష్మీదేవి వెలిగినట్టు, ఐశ్వర్యం ప్రకాశిస్తుంది.
పూర్ణతామ్ అలమ్ ఆశ్రిత్య స్వాత్మన్య్ ఏవాత్మనా స్వయమ్ । పౌరుషేణ ప్రయత్నేన తృష్ణాం సర్వత్ర వర్జయేత్
పూర్ణతను పూర్తిగా ఆశ్రయించి, తనలో తానే నిలిచి, ధైర్యంగా, ప్రయత్నంతో, ఎక్కడైనా ఆశలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టాలి.
సన్తోషామృతపూర్ణస్య స్వాన్తశ్ శీతలతా స్వయమ్ । స్థైర్యమ్ ఆయాత్య్ అరిక్తస్య శీతాంశోర్ ఇవ శాశ్వతమ్
సంతుష్టత అనే అమృతంతో హృదయం నిండినవాడికి, లోపల సహజంగా చల్లదనం కలుగుతుంది; కోరికలు లేని వాడికి, చంద్రుని చల్లదనం లాగ శాశ్వతమైన స్థిరత్వం వస్తుంది.
సన్తోషపుష్టమనసం భృత్యా ఇవ మహర్ద్ధయః । రాజానమ్ ఉపతిష్ఠన్తే కిఙ్కరత్వమ్ ఉపాగతాః
సంతుష్టతతో మనస్సు బలపడినవాడిని, గొప్ప ఐశ్వర్యాలు, రాజును సేవించే సేవకుల్లా, దగ్గరగా చేరి సేవిస్తాయి.
ఆత్మనైవాత్మని స్వచ్ఛే సన్తుష్టే పురుషే స్థితే । ప్రశామ్యన్త్య్ ఆధయస్ సర్వే ప్రావృషీవాశు పాంసవః
తనలోని స్వచ్ఛమైన, సంతృప్తిగా ఉన్న ఆత్మలో మనిషి స్థిరంగా ఉంటే, అతని బాధలు వర్షాకాలంలో దుమ్ము త్వరగా కూర్చునట్లే వెంటనే శాంతిస్తాయి.
నిత్యం శీతలయా నామ కలఙ్కపరిహీనయా । పురుషశ్ శుద్ధయా వృత్త్యా భాతి పూర్ణతయేన్దువత్
నిత్యం చల్లదనంతో, మచ్చలేని స్వభావంతో, పవిత్రమైన ప్రవర్తనతో ఉండే మనిషి, పూర్ణమైన మచ్చలేని చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తాడు.
సమతాసున్దరం వక్త్రం పురుషస్యావలోకయన్ । తోషమ్ ఏతి యథా లోకో న తథా ధనసఙ్గమైః
ఒక మనిషిలో సమత్వం మెరుస్తున్న ముఖాన్ని చూసినప్పుడు, ప్రజలకు ధనం లేదా వస్తువులు ఇచ్చే సంతృప్తి అంతగా రాదు.
సమతయా మతయా గుణశాలినాం పురుషరాడ్ ఇహ యస్ సమలఙ్కృతః । తమ్ అమలం ప్రణమన్తి నభశ్చరా అపి మహామునయో రఘునన్దన
ఓ రఘునందన, సమత్వం, మంచి మనస్సుతో అలంకరించబడిన పవిత్రుడికి, మహర్షులు, ఆకాశంలో సంచరించే దేవతలు కూడా నమస్కరిస్తారు.