కదాచిద్ ధి సుషుప్తస్థః కదాచిత్ స్వప్నసంస్థితః । ఆతివాహికదేహో ఽయం సర్వస్యైవావతిష్ఠతే
కొన్నిసార్లు లోతైన నిద్రలోనూ, ఇంకొన్ని సార్లు కలలలోనూ, ఈ సూక్ష్మదేహం ప్రతి ఒక్కరికీ కొనసాగుతుంది.
యదా సుషుప్తభావస్థో భావిదుఃఖప్రబోధనః । తదాకాశోపలసమస్ తిష్ఠత్య్ అనుదితాకృతిః
ఎప్పుడైతే లోతైన నిద్రలో ఉండి, భవిష్యత్తులో బాధల వల్ల మేల్కొనబోతాడో, అప్పుడు అతడు ఆకారమేమీ లేకుండా, ఆకాశంలో రాయి లాగా నిశ్చలంగా ఉంటాడు.
స్థావరాద్యాస్వ్ అవస్థాసు కల్పవృక్షదశాసు చ । భవత్య్ ఏష సుషుప్తస్థో ఘనమోహశ్ శిలాఘనః
అచేతనమైన జీవులలోనూ, కల్పవృక్షాల స్థితులలోనూ, ఈ వ్యక్తి లోతైన నిద్రలో, మోహంతో కట్టుదిట్టంగా, రాయి మాదిరిగా ఉంటాడు.
సుషుప్తతాస్య జడతా స్వప్నో ఽస్యేయం తు సంసృతిః । యః ప్రబోధో ఽస్య సా ముక్తిస్ తజ్ జాగ్రత్ సా చ తుర్యతా
వాడి లోతైన నిద్ర అనేది జడత్వం, కల అనేది ఈ సంసారం, మేల్కొనడం అంటే విముక్తి, మెలకువగా ఉండడమే తురీయ స్థితి.
జీవప్రబోధో ముక్తిర్ హి సా చేహ ద్వివిధోచ్యతే । ఏకా జీవన్ముక్తతేతి ద్వితీయాదేహముక్తతా
ఆత్మ జాగృతి అంటేనే ముక్తి. ఈ ముక్తికి రెండు రకాలు ఉన్నాయని ఇక్కడ చెప్పబడింది. ఒకటి జీవన్ముక్తి, రెండవది శరీరాన్ని విడిచిన తర్వాత కలిగే ముక్తి.
జీవన్ముక్తిర్ హి తుర్యత్వం తుర్యాతీతం పరం తతః । ముక్తిర్ జీవప్రబోధో హి స చ బుద్ధిప్రయత్నతః
జీవన్ముక్తి అనేది నాలుగవ స్థితి, ఆ స్థితిని దాటి ఉన్నది పరమ స్థితి. ముక్తి అనగా ఆత్మ జాగృతి, అది బుద్ధి ప్రయత్నంతోనే కలుగుతుంది.
జ్ఞానప్రమాణో జీవో ఽన్తర్ యజ్ జానాతి హి తన్మయః । జానాతు జ్ఞప్తిమ్ ఏవాతో భవత్య్ ఆశు స తన్మయః
జీవుడు అనగా లోపల ఉన్న జ్ఞానానికి ప్రమాణం. ఏది తెలుసుకుంటాడో, ఆ దానిగా మారిపోతాడు. అందువల్ల, బోధను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తే, వెంటనే ఆ బోధగా మారిపోతాడు.
పశ్యతీమమ్ అయం జీవస్ సుదీర్ఘం స్వప్నవిభ్రమమ్ । మిథ్యోదితం స్వహృదయే స్వచ్ఛ ఏవ శిలీకృతే
ఈ జీవుడు తన హృదయంలో తప్పుడు కల్పనలతో పొడవుగా సాగిన కలల గందరగోళాన్ని చూస్తూ ఉంటాడు. అవి తప్పుడు భావనలు అయినా, జీవుడు స్వచ్ఛంగా స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు అవి స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
జీవాణోర్ అన్తర్ అస్త్య్ అస్య న కిఞ్చిచ్ చిత్కలాం వినా । తామ్ ఏవాన్యతయా పశ్యన్ ముధైవ పరిశోచతి
ఈ జీవరాశిలో, చైతన్య కిరణం తప్ప మరొకటి లేదు. దాన్ని వేరుగా చూస్తూ, అవివేకంగా దుఃఖించటం వృథా.
జీవాణోర్ అన్తర్ అస్త్య్ అస్య న కిఞ్చిత్ పరమాద్ ఋతే । యత్ర తత్ర జగద్ దృష్టమ్ అహో మాయావిజృమ్భితమ్
ఈ జీవరాశిలో పరమాత్మను తప్ప మరొకటి లేదు. ఎక్కడైనా ఈ లోకాన్ని చూస్తే, అది మాయా లీల మాత్రమే.
స్థాల్యన్తః క్వథదమ్బూనాం యథాన్నానాం భ్రమోదయః । జీవాణూనాం తథా స్వాన్తర్ మిథ్యా సంసరణోదయః
పాత్రలో మరిగే నీటిలో అన్నాలు కలిసినట్టు, జీవరాశులలో కూడా మాయగా సంసారం ఉద్భవిస్తుంది.
బన్ధో ఽస్య వాసనావత్త్వం మోక్షస్ స్యాద్ వాసనాక్షయః । వాసనాతో ఽస్య సౌషుప్తీ స్వాప్నీ చ స్ఫురతి స్థితిః
వాసనలుండటం బంధనం; వాసనలు పోవడం విముక్తి. ఆ వాసనల వల్లే దీని నిద్రా, స్వప్న స్థితులు కలుగుతాయి.
ఘనవాసనమోహో ఽయం సుషుప్తాత్మా జడస్ స్మృతః । తదన్తర్భావినా స్వప్నేనావశ్యమ్భావినాన్వితః
ఈ మాయావాసనల సముదాయం 'సుషుప్తి ఆత్మ'గా, అజ్ఞానంగా భావించబడుతుంది. దీని లోపల, లోనుండే భావాల వల్ల తప్పక కలలు ఉత్పన్నమవుతాయి.
వాసనావేశనిద్రాలుర్ జీవః పశ్యతి విభ్రమమ్ । యదాస్య వాసనానిద్రా క్షీయతే బుధ్యతే తదా
వాసనల నిద్రలో మునిగిపోయిన జీవుడు గందరగోళాన్ని చూస్తాడు. ఆ వాసనల నిద్ర తొలగినప్పుడు, అతడు మేలుకొంటాడు.
వాసనోక్తా దృశ్యరతిర్ దృశ్యత్వం చ న విద్యతే । హేమ్నీవ కటకాదిత్వం సర్వాత్మన్య్ ఆత్మనా క్వచిత్
వాసనల వల్ల వస్తువుల పట్ల కలిగే ఆసక్తి నిజంగా ఉండదు. బంగారంలో కంకణం రూపం లేనట్లే, సమస్తాన్ని వ్యాపించిన ఆత్మలో, ఆత్మ తప్ప మరొకటి ఉండదు.
అబోధాద్ ఏతద్ అభవద్ విలీనం చేత్ ప్రబోధతః । తద్ వాస్యవాసనాయాస్ తు క్షయాద్ ఉదయ ఏవ వః
అజ్ఞానం వల్ల ఇది ఉద్భవించి, లీనమవుతుంది. మేల్కొనడం వల్ల ఇది పరిష్కరించబడుతుంది. మీకు, దీని ఉత్పత్తి, లయలు వాసనల నశనం మీదే ఆధారపడి ఉంటాయి.
ఘనం స్వవాసనామోహం క్షపయిత్వా సుషుప్తగః । తనువాసనతామ్ ఏత్య స్వప్నం పశ్యతి సంసృతిమ్
తనలో ఉన్న బలమైన వాసనల మాయను తొలగించి, లోతైన నిద్రలోకి ప్రవేశించినవాడు, ఆ తర్వాత మృదువైన వాసనలతో సంసారం అనే కలను చూస్తాడు.
ఘనవాసనమోహో ఽయం జీవస్ స్థావరతాదిభాక్ । మధ్యస్థవాసనస్ తిర్యక్ పురుషస్ తనువాసనః
ఈ బలమైన వాసనల మాయ వల్ల జీవుడు స్థావరాదుల స్థితిని పొందుతాడు; మధ్యస్థమైన వాసనలతో పశువుగా అవతరిస్తాడు; మృదువైన వాసనలతో మనిషిగా జన్మిస్తాడు.
యదాన్తర్ జీవితేనాత్తా బహిర్ జీవా ఘటాదయః । జీవైక్యాద్ ఉభయోస్ సత్తా గ్రాహ్యగ్రాహకయోస్ తతః
లోపల జీవుడు ప్రాణంగా అనుభూతి చెందితే, బయట పానపాత్రలు మొదలైన వస్తువులుగా కనిపిస్తే, ఆ జీవుని ఏకత్వం వల్ల గ్రాహకుడు, గ్రాహ్యం రెండింటికీ ఉనికి కలుగుతుంది.
ఆత్మనాత్మా సమాలీఢో బహిర్ అన్తర్ యదా చితా । తదా గ్రాహ్యగ్రహణధీర్ మృగతృష్ణేవ సోదయా
ఆత్మ తనను తానే లోపల, బయట కూడా చైతన్యంగా ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు, గ్రాహకుడు, గ్రాహ్యం అనే భావన మృగతృష్ణ వలె ఉద్భవిస్తుంది.
నేహ సన్త్యజ్యతే కిఞ్చిన్ నేహ కిఞ్చన గృహ్యతే । బాహ్యాన్తరకలాకారశ్ చిదాత్మైకః ప్రకాశతే
ఇక్కడ ఏదీ వదిలిపెట్టబడదు, ఏదీ పట్టుకోబడదు. లోపల బయట అన్నీ రూపాలుగా కనిపించే ఒకే ఒక చైతన్య స్వరూపమే ప్రకాశిస్తుంది.
త్రిజగచ్ చిచ్చమత్కారస్ త్వ్ అలం భేదవికల్పనైః । చేతితాస్ స్మశ్ చితి చితా బాహ్యాద్య్ అన్యన్ న విద్మహే
ఈ మూడు లోకాలు అన్నీ చైతన్యానికి ఒక అద్భుతమైన లీల మాత్రమే. భేదాల ఊహలు ఇక చాలును. మనం చైతన్యమే, చైతన్యంతోనే తెలిసేవారు. బయటగానీ, మరేదైనా గానీ, మేము ఇంకొకటి ఎరుగము.
అబ్ధేర్ యథామలమ్ అపాస్తసమస్తభేదం స్వాద్వ్ అచ్ఛమ్ ఏవ సకలం ద్రవమ్ ఏకశుద్ధమ్ । సర్వం తథేదమ్ అపహస్తితభేదజాతమ్ ఆద్యం పరం పదమ్ అనామయమ్ ఏవ బుద్ధమ్
ఎలా సముద్రపు స్వచ్ఛమైన నీరు, అన్ని భేదాలు పోయి, మధురంగా, పారదీయంగా, ఒకే ఒక్క పరిశుద్ధ ద్రవంగా ఉంటుందో, అలాగే అన్ని భేదాలు తొలగిపోయిన ఈ పరమ పదం కూడా మొదటి, శుద్ధమైనది, నిత్యమైనది, శాంతియుతమైనది.
యో జీవస్యోదితస్ స్వప్నో నానాకలనకోమలః । తమ్ ఇమం విద్ధి సంసారం న సత్యం నాప్య్ అసన్మయమ్
జీవునికి కలిగే కల, ఎన్నో ఊహలతో అలంకరించబడినది, ఇదే ఈ సంసారం అని తెలుసుకో. ఇది పూర్తిగా నిజమూ కాదు, పూర్తిగా అబద్ధమూ కాదు.
న పుంస ఇవ జీవస్య స్వప్నస్ సమ్భవతి క్వచిత్ । తేనైతే జాగతా భావా జాగ్రత్స్వప్నైకతాత్ర హి
ఎలాగైతే మానవుడు మెలకువలో ఉండగా కలలు కనడు, అలాగే జీవుడికి కూడా ఎప్పుడూ కలలు ఉండవు. అందువల్ల ఈ మెలకువలో కనిపించే అన్ని విషయాలు మెలకువ, కల రెండింటి కలయికగా ఉన్నాయి.
జీవస్వప్నమ్ ఇదం దీర్ఘం క్షిప్రం చ ప్రతిభాసతే । అసత్యమ్ అప్య్ అవస్తుత్వాద్ విద్ధి వేద్యవిదాం వర
ఈ జీవుని దీర్ఘమైన కల కొన్నిసార్లు తక్కువసేపు అనిపిస్తుంది. ఇది వాస్తవంగా లేనిదే అయినా, దాని అసారత వల్ల, ఓ జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడా! ఇది అలా ఉందని తెలుసుకో.
స్వప్నాత్ స్వప్నాన్తరమ్ ఇవ గచ్ఛన్తో జీవజీవకాః । అసత్యమ్ ఏవ పశ్యన్తి ఘనసత్యతయా చిరమ్
జీవులు ఒక కల నుండి మరో కలలోకి మారుతూ, వాస్తవంగా లేనివాటిని నిజమైనవిగా భావిస్తూ, చాలా కాలం అలా చూస్తూ ఉంటారు.
అజడా జడతాం యాతా జాడ్యే చాజాడ్యతోదితా । అసత్యే సత్యతా జాతా జీవానుభవమోహతః
చైతన్యం ఉన్నది జడత్వాన్ని పొందింది; జడత్వంలోను చైతన్యం కనిపిస్తుంది. జీవుని అనుభవ భ్రమ వల్ల అసత్యంలోనూ సత్యం కనిపిస్తుంది.
స్థాణోర్ అప్య్ అన్తర్ అఖిలం పశ్యన్తస్ త్రిజగద్భ్రమమ్ । భ్రమన్తి స్వప్నసమ్భ్రాన్తా ఇహ జీవాహిరాశయః
ఒక స్థిరమైన వస్తువులోనూ మొత్తం లోకమంతా మాయగా కనిపిస్తూ, కలలో మాయలో మునిగిపోయిన మనసుతో జీవులు ఇక్కడ అయోమయంలో తిరుగుతుంటారు.
సర్వగత్వాద్ అనన్తస్య స్వస్య జీవస్య వై చితేః । యద్ భావయన్తి చేతన్తి తద్ ఏవాశ్వ్ ఏతి సత్యతామ్
అనంతమైన ఆత్మ యొక్క చైతన్యం ఎక్కడికక్కడ వ్యాపించి ఉండటంవల్ల, జీవుడు ఏది ఊహించినా, ఆలోచించినా, అదే త్వరగా నిజమవుతుంది.