బ్రహ్మణి త్వ్ ఆత్మనాత్మైవ స్థితః కచతి బిమ్బతి । ద్వైతీభవత్య్ అదేహో ఽపి చిన్మయత్వాత్ స్వభావతః
బ్రహ్మంలో ఆత్మ మాత్రమే నిలిచి, ప్రకాశిస్తూ, ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తుంది. శరీరం లేకపోయినా, స్వభావంగా అది చైతన్యమే కాబట్టి, ద్వైతంగా అనిపిస్తుంది.
యద్ యథైవాత్మకచనం చేతితం కచతాత్మనా । అసత్యమ్ అపి తన్ నేహ వ్యభిచారి కదాచన
ప్రకాశించే ఆత్మ ద్వారా ఏది వెలుగులోకి వస్తుందో, అది అసత్యమైనదైనా, ఇక్కడ ఆ రూపాన్ని ఎప్పుడూ వదలదు.
హేమత్వకటకత్వే ద్వే సత్యాసత్యస్వరూపిణీ । హేమ్ని భాణ్డమతౌ యద్వచ్ చిత్త్వాచిత్త్వే తథాత్మని
బంగారం, కంకణం అనే రెండు స్థితులు నిజమైనవీ, అబద్ధమైనవీ కూడా. బంగారంలో పాత్రను ఊహించడంలా, ఆత్మలో చైతన్యం, అచేతనత్వం కూడా ఊహించబడతాయి.
సర్వగత్వాచ్ చితేశ్ చిత్త్వం నిత్యం మనసి విద్యతే । హేమత్వం కటకస్యేవ జడతా చ స్థితాన్యదా
చైతన్యం అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉండడంవల్ల, మనస్సులో ఎప్పుడూ చైతన్య లక్షణం ఉంటుంది. కంకణానికి బంగారం ఉన్నట్టే, మరొక సమయంలో అచేతనత్వం కూడా ఉంటుంది.
చిత్త్వజాడ్యాత్మకం చిత్తం దృఢం భావయతి స్వయమ్ । యదా యథైవ యద్భావం తదా భవతి తత్ తథా
మనస్సు చైతన్యం, జడత్వం కలిగి ఉంటుంది. అది ఏ భావనను గట్టిగా ఆలోచిస్తే, ఆ సమయంలో, ఆ విధంగా, ఆ భావనను పూర్తిగా స్వీకరించి అదే అవుతుంది.
కాలే కాలే చితా జీవస్ త్వ్ అన్యో ఽన్యో భవతి స్వయమ్ । భావితాకారవాన్ అన్తర్ వాసనాకణికోదయాత్
ప్రతి కాలంలో, ఆ అంతరంగ వాసనల వల్ల, మనసు ఒక్కొక్కసారి ఒక్కొక్క జీవిగా మారుతుంది. లోపల ఏ రూపాన్ని ఆలోచిస్తే, అదే రూపాన్ని ధరించి, వేరువేరు జీవులుగా అవుతుంది.
స్వప్నే దృష్టో యథా గ్రామో యాతి సత్యాత్మతాం క్షణమ్ । దేహాద్ దేహం తథా యాతి జీవో ఽయం ప్రతిభాత్మకమ్
కలలో మనం ఊహించిన ఊరు ఒక క్షణం నిజంగా అనిపించడంలా, ఈ చైతన్య జీవుడు కూడా శరీరం మారుతూ, ఒక్కొక్క రూపంలో కనిపిస్తూ ఉంటుంది.
ప్రతిభాసో యథా స్వప్నే నరః కుడ్యం పటం భవేత్ । భవత్య్ అసత్యమ్ ఏవైవం దేహాద్ దేహాన్తరం స నః
కలలో మనిషి గోడను లేదా వస్త్రాన్ని చూసినట్టు, అవి నిజంగా లేనట్టు, మనం శరీరం మారడం కూడా నిజమైనది కాదు, కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమే.
అసత్యమ్ ఏవ మ్రియతే త్వ్ అసత్యం జాయతే పునః । జీవస్ స్వప్రతిభాసేన స్వప్నవత్ స్వాన్యరూపవత్
అసత్యమే నశిస్తుంది, మళ్లీ అదే అసత్యమే పుడుతుంది. జీవుడు తన స్వంత భావనలతో, కలలో లాగానే, తన రూపాన్ని లేదా వేరొకరి రూపాన్ని ధరించుకుంటూ ఉంటాడు.
కాలేనైతావతా రూపమ్ ఇదం త్యాజ్యం మయేత్య్ అసౌ । ప్రాకృతం నిశ్చయం రూఢం భవత్య్ అనుభవత్ స్వతః
కాలక్రమంలో, 'ఇది నాది' అనే భావంతో ఈ శరీరాన్ని వదిలిపెట్టాలి. అనుభవం ద్వారా, ఈ విషయంపై సహజమైన నమ్మకం మనలో బలంగా ఏర్పడుతుంది.
వస్తు దృష్టమ్ అదృష్టం చ స్వప్నే సమనుభూయతే । జీవస్వప్నం జగద్రూపం విద్ధి వేద్యవిదాం వర
కలలో కనిపించిన వస్తువులు, కనిపించని వస్తువులు రెండూ అనుభవించబడతాయి. తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా, ఈ జగత్తు జీవుని కలలాంటిదని తెలుసుకో.
అజాగ్రద్ద్రష్టృదృశ్యో యస్ సో ఽభిధానాదినా వినా । న స్వప్నో భిద్యతే స్వస్మాద్ అచ్ఛాత్ సంవిత్తిమాత్రకాత్
జాగ్రత్త స్థితి లేకుండా, పేర్లు ఇతర లక్షణాలు లేకుండా, ఎవరికి కనిపించే, ఎవరు చూస్తున్నా, అది కల నుండి వేరుగా ఉండదు. అది స్వచ్ఛమైన చైతన్యమే, ఏకరూపంగా, స్పష్టంగా ఉంటుంది.
అన్యపూర్వాభిధబృహత్స్వప్నం పశ్యతి నా యథా । అప్రాగ్దృష్టం తథైషా స్వం చేతనం చిత్ ప్రపశ్యతి
మనిషి తన కలలో ఎప్పుడూ వినని, చూడని విషయాన్ని చూడడు. అలాగే, ఈ చైతన్యం కూడా గతంలో అనుభవించిన వాటినే గుర్తు చేసుకుంటుంది.
ప్రాక్కృతా వాసనాద్యాశు పౌరుషేణైవ జీయతే । హ్యఃకుకర్మాద్య యత్నేన ప్రయాతి హి సుకర్మతామ్
మునుపు ఏర్పడిన వాసనలను మన ప్రయత్నంతో త్వరగా జయించవచ్చు. నిన్న చేసిన చెడు పనులు కూడా శ్రమతో మంచి పనులుగా మారిపోతాయి.
మోక్షాద్ ఋతే న శామ్యన్తి జీవానాం చక్షురాదయః । ఉన్మజ్జన్తి నిమజ్జన్తి కేవలం దేశకాలతః
మోక్షం తప్ప జీవుల్లో కన్ను మొదలైన ఇంద్రియాలు ఎప్పుడూ నిశ్చలంగా ఉండవు. అవి కాలం, స్థలాన్ని బట్టి ఎప్పుడూ ఉప్పొంగి, మళ్లీ మునిగిపోతూ ఉంటాయి.
చిత్త్వస్య కలనాత్ తస్య దేహో ఽగ్ర ఇవ తిష్ఠతి । పఞ్చాత్మా భావితో ఽసత్యో మహాయక్షశ్ శిశోర్ ఇవ
చైతన్యం కల్పన వల్ల దేహం నిజమైనదిగా కనిపిస్తుంది. అది ఐదు భూతాలతో కూడినదిగా ఊహించబడుతుంది కాని వాస్తవానికి అది అసత్యం, చిన్నపిల్లకు పెద్ద రాక్షసుడు కనిపించినట్టే.
మనో బుద్ధిర్ అహఙ్కారస్ తథా తన్మాత్రపఞ్చకమ్ । ఇతి పుర్యష్టకం ప్రోక్తం దేహో ఽసావ్ ఆతివాహికః
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, అలాగే ఐదు సూక్ష్మభూతాలు — ఇవన్నీ కలిసే ఎనిమిది భాగాల సూక్ష్మదేహంగా పిలవబడతాయి. ఇదే మనిషిని తీసుకెళ్లే దేహం.
అమూర్త ఏవ చిత్తాత్మా ఖత్వమ్ అస్యాతిపీనతా । వాతతాస్య మహాగుల్ఫో దేహతాస్య సుమేరుతా
చైతన్యం స్వరూపంగా రూపరహితం అయినా, దాని విస్తృతి ఆకాశంలా అపారంగా ఉంటుంది. దాని చలనం గాలిలా ఉంటుంది; దేహమే దానికి గొప్ప మోకాళి; దాని ఘనత సుమేరు పర్వతంలా ఉంటుంది.
ద్విరవస్థః క్రమేణైష నిరవస్థస్ తు ముక్తిభాక్ । సుషుప్తతైకావస్థాస్య జడా క్రోడీకృతోదయా
ఈ సూక్ష్మదేహానికి వరుసగా రెండు స్థితులు ఉంటాయి. కానీ ముక్తులకు మాత్రం ఎలాంటి స్థితి ఉండదు. గాఢనిద్రలో ఇది ఒక్కటే స్థితిలో ఉండి, దాని శక్తులు అంతా లోపలికి లయమై, జడంగా మారిపోతాయి.
స్వప్నతాస్యేతరావస్థా దేహప్రత్యయశాలినీ । ఆమోక్షం భ్రమతీహాయమ్ ఇతి స్థావరజఙ్గమైః
దీనికి మిగతా స్థితులు కలలవంటి వి, అవి దేహంతో ఐక్యత కలిగి ఉంటాయి. మోక్షం కలిగే వరకు, ఇది స్థావరజంగమాల మధ్య తిరుగుతూ ఉంటుంది.
కదాచిద్ ధి సుషుప్తస్థః కదాచిత్ స్వప్నసంస్థితః । ఆతివాహికదేహో ఽయం సర్వస్యైవావతిష్ఠతే
కొన్నిసార్లు లోతైన నిద్రలోనూ, ఇంకొన్ని సార్లు కలలలోనూ, ఈ సూక్ష్మదేహం ప్రతి ఒక్కరికీ కొనసాగుతుంది.
యదా సుషుప్తభావస్థో భావిదుఃఖప్రబోధనః । తదాకాశోపలసమస్ తిష్ఠత్య్ అనుదితాకృతిః
ఎప్పుడైతే లోతైన నిద్రలో ఉండి, భవిష్యత్తులో బాధల వల్ల మేల్కొనబోతాడో, అప్పుడు అతడు ఆకారమేమీ లేకుండా, ఆకాశంలో రాయి లాగా నిశ్చలంగా ఉంటాడు.
స్థావరాద్యాస్వ్ అవస్థాసు కల్పవృక్షదశాసు చ । భవత్య్ ఏష సుషుప్తస్థో ఘనమోహశ్ శిలాఘనః
అచేతనమైన జీవులలోనూ, కల్పవృక్షాల స్థితులలోనూ, ఈ వ్యక్తి లోతైన నిద్రలో, మోహంతో కట్టుదిట్టంగా, రాయి మాదిరిగా ఉంటాడు.
సుషుప్తతాస్య జడతా స్వప్నో ఽస్యేయం తు సంసృతిః । యః ప్రబోధో ఽస్య సా ముక్తిస్ తజ్ జాగ్రత్ సా చ తుర్యతా
వాడి లోతైన నిద్ర అనేది జడత్వం, కల అనేది ఈ సంసారం, మేల్కొనడం అంటే విముక్తి, మెలకువగా ఉండడమే తురీయ స్థితి.
జీవప్రబోధో ముక్తిర్ హి సా చేహ ద్వివిధోచ్యతే । ఏకా జీవన్ముక్తతేతి ద్వితీయాదేహముక్తతా
ఆత్మ జాగృతి అంటేనే ముక్తి. ఈ ముక్తికి రెండు రకాలు ఉన్నాయని ఇక్కడ చెప్పబడింది. ఒకటి జీవన్ముక్తి, రెండవది శరీరాన్ని విడిచిన తర్వాత కలిగే ముక్తి.
జీవన్ముక్తిర్ హి తుర్యత్వం తుర్యాతీతం పరం తతః । ముక్తిర్ జీవప్రబోధో హి స చ బుద్ధిప్రయత్నతః
జీవన్ముక్తి అనేది నాలుగవ స్థితి, ఆ స్థితిని దాటి ఉన్నది పరమ స్థితి. ముక్తి అనగా ఆత్మ జాగృతి, అది బుద్ధి ప్రయత్నంతోనే కలుగుతుంది.
జ్ఞానప్రమాణో జీవో ఽన్తర్ యజ్ జానాతి హి తన్మయః । జానాతు జ్ఞప్తిమ్ ఏవాతో భవత్య్ ఆశు స తన్మయః
జీవుడు అనగా లోపల ఉన్న జ్ఞానానికి ప్రమాణం. ఏది తెలుసుకుంటాడో, ఆ దానిగా మారిపోతాడు. అందువల్ల, బోధను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తే, వెంటనే ఆ బోధగా మారిపోతాడు.
పశ్యతీమమ్ అయం జీవస్ సుదీర్ఘం స్వప్నవిభ్రమమ్ । మిథ్యోదితం స్వహృదయే స్వచ్ఛ ఏవ శిలీకృతే
ఈ జీవుడు తన హృదయంలో తప్పుడు కల్పనలతో పొడవుగా సాగిన కలల గందరగోళాన్ని చూస్తూ ఉంటాడు. అవి తప్పుడు భావనలు అయినా, జీవుడు స్వచ్ఛంగా స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు అవి స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
జీవాణోర్ అన్తర్ అస్త్య్ అస్య న కిఞ్చిచ్ చిత్కలాం వినా । తామ్ ఏవాన్యతయా పశ్యన్ ముధైవ పరిశోచతి
ఈ జీవరాశిలో, చైతన్య కిరణం తప్ప మరొకటి లేదు. దాన్ని వేరుగా చూస్తూ, అవివేకంగా దుఃఖించటం వృథా.
జీవాణోర్ అన్తర్ అస్త్య్ అస్య న కిఞ్చిత్ పరమాద్ ఋతే । యత్ర తత్ర జగద్ దృష్టమ్ అహో మాయావిజృమ్భితమ్
ఈ జీవరాశిలో పరమాత్మను తప్ప మరొకటి లేదు. ఎక్కడైనా ఈ లోకాన్ని చూస్తే, అది మాయా లీల మాత్రమే.