ఆలోకితం నామ కథమ్ అవస్తు కిల లభ్యతే । ప్రయత్నేనాపి సమ్ప్రాప్తం మృగతృష్ణామ్బు కేన వా
ఒకటి వాస్తవం కానప్పుడు, దాన్ని చూస్తే ఏమి లాభం? ఎంత ప్రయత్నించినా, మృగతృష్ణలోని నీటిని ఎవరైనా పొందారా?
అసద్ ఏవ సదైవాసద్ అజ్ఞానాద్ అస్య సత్యతా । జ్ఞానాద్ యథాస్థితం వస్తు దృశ్యతే నశ్యతి భ్రమః
అసత్యం ఎప్పుడూ అసత్యమే. అవిభేదమై నిజమై కనిపించేది అవిద్య వల్లే. జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, వాస్తవం ఎలా ఉందో అలా కనిపిస్తుంది; అపోహ అంతా పోతుంది.
అవిద్యాయా విచారాయ జీవపుర్యష్టకాదికా । అప్య్ అత్యన్తమ్ అసత్యాయాః కల్పనా కల్పితాత్మని
అవిద్యను పరిశీలించేందుకు, జీవుడు, పూర్యష్టకం మొదలైనవి ఊహించబడ్డాయి. ఇవన్నీ పూర్తిగా అసత్యమైనవి, ఊహించుకున్న ఆత్మపై కల్పించబడినవే.
తస్మాత్ తదుపదేశాయ సేయం జీవాదికల్పనా । కృతా శాస్త్రైః ప్రబోధాయ తాం త్వమ్ ఏకమనాశ్ శృణు
కాబట్టి, బోధించేందుకు జీవుడు మొదలైన కల్పనలు శాస్త్రాలలో చెప్పబడ్డాయి. అవగాహన కలిగించేందుకు ఇవి చెప్పబడ్డాయి. వాటిని ఏకాగ్రంగా విను.
జీవత్వమ్ ఇవ సమ్ప్రాప్తా పుర్యష్టకపదే స్థితా । కలాకలఙ్కరహితా చితిర్ ఆచేతనోన్ముఖీ
గుణములు, మలినతలు లేని ఆ చైతన్యం, ఎనిమిది భాగాల సూక్ష్మదేహ స్థితిలో, ప్రాణమున్నట్టు కనిపిస్తుంది. కానీ అది జడవైపు మొగ్గుచూపుతుంది.
యద్ యథా భావయత్య్ ఆశు తత్ తథానుభవత్య్ అలమ్ । సత్యం భవత్వ్ అసత్యం వా బాలేవ నిశి యక్షకమ్
ఎవరు ఏదైనా బలంగా ఊహిస్తే, అది నిజమైనదా, అబద్ధమా అన్నది కాకుండా, వెంటనే అనుభవిస్తారు. రాత్రి పిల్లవాడు దెయ్యాన్ని చూసినట్టు.
పఞ్చతన్మాత్రకలనాస్ సా భావయతి యత్ర యాః । తత్రాత్మని తథారన్ధ్రాస్ తాః పశ్యతి తథోదితాః
ఆ చైతన్యం ఎక్కడ ఐదు సూక్ష్మభూతాల భావనలను కల్పిస్తుందో, అక్కడే తనలో తాను ఆ మార్గాలను ఎలా ఉద్భవించాయో అలాగే చూస్తుంది.
తాభ్య ఏవ సముత్పన్నం బహిస్స్థం భూతపఞ్చకమ్ । పశ్యత్య్ అనన్యద్ అన్యాభం శాఖాశతమ్ ఇవాఙ్కురః
అవి నుంచే బయట ఐదు భూతాలు ఉద్భవిస్తాయి. అవి తానే కాకుండా వేరేలా కనిపించినా, మొక్కలో ఒక మొగ్గ నుండి వంద కొమ్మలు పుట్టినట్టు అవి తానే అనిపిస్తాయి.
ఇదమ్ అన్తర్ ఇదం బాహ్యమ్ ఇతి నిశ్చయవాంస్ తతః । జీవో యథా యద్ ఆదత్తే తత్ తథా ద్రఢయత్య్ అలమ్
ఇది లోపలిది, అది బయటిది అని మనసులో నిశ్చయంగా భావించినప్పుడు, జీవుడు ఏది అంగీకరిస్తాడో, దాన్ని అదే విధంగా బలంగా నమ్ముకుంటాడు.
రశ్మిజాలమ్ ఇవేన్దోర్ యద్ ఆత్మనః ప్రతిభాసనమ్ । బాహ్యస్పర్శతయా తేన తద్ ఏవాశూరరీకృతమ్
చంద్రుని కిరణాలు చంద్రుని నుంచే వెలువడినట్టు కనిపించడంలా, మనలోనుంచి ఏది వెలువడితేనైనా, బయటదిగా అనిపించే స్పర్శ వల్ల అది వెంటనే బయటి విషయంగా మారిపోతుంది.
మరిచస్యేవ యత్ తైక్ష్ణ్యం శూన్యత్వమ్ ఇవ ఖస్య యత్ । ఆత్మనో వేదనం తేన తద్ ఏవాన్యద్ ఇవాశ్రితమ్
మాయలోని తీపి తీపిగా, ఆకాశంలో ఖాళీ ఖాళీగా ఉండేలా, మనసుకు తెలిసినదే కూడా వేరేదిగా అనిపించుకుంటుంది, కానీ అది మనదే.
అత్రైవ నిశ్చయం బుద్ధ్వా నియమస్ సుదృఢీకృతః । అనేనేత్థమ్ అనేనేత్థం భావ్యమ్ ఇత్య్ అవిఖణ్డితమ్
ఇక్కడే ఈ నిశ్చయాన్ని తెలుసుకుని, దృఢంగా నియమాన్ని పాటిస్తూ, 'ఇలా ఉండాలి, ఇలా ఉండాలి' అని మనసులో ఎలాంటి సందేహం లేకుండా స్థిరంగా నిర్ణయించుకోవాలి.
స్వభావేతరనామాసౌ స్వసఙ్కల్పనియామకః । క్వచిత్ కదాచిద్ భవతి స్వభావేనైవ నాన్యథా
ఇది ఇంకొక పేరుతో పిలవబడినా, మనసులోని సంకల్పానికి అనుగుణంగా జరుగుతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో, కొన్ని చోట్ల, అది సహజంగా జరుగుతుంది, వేరే విధంగా కాదు.
ఆత్మనైవేదమ్ అఖిలం సమ్పన్నం ద్వైతమ్ అద్వయమ్ । షణ్డో మధురసేనేవ మృదేవ చ మహాఘటః
ఈ లోకంలోని ద్వైతం, అద్వైతం అన్నీ ఆత్మవల్లే జరుగుతాయి. అది ఎలా అంటే, షండుడు పాకంతో తీపిగా మారినట్టు, పెద్ద మట్టి గడ మట్టితో తయారైనట్టు.
సన్నివేశవికారాది దేశకాలాదిసమ్భవాత్ । సమ్భవత్య్ అత్ర న త్వ్ ఈశే దేశకాలాద్యసమ్భవాత్
వ్యవస్థ, మార్పు వంటి వాటన్నీ స్థలం, కాలం వంటివి ఉన్నప్పుడు కలుగుతాయి. కానీ ఇక్కడ అవి లేవు కాబట్టి, స్థలం, కాలం లాంటి వాటికి అవకాశం లేదు.
ఇతః పుష్పమ్ ఇతః పత్త్రమ్ అహమ్ ఇత్య్ ఉదితో యథా । షణ్డే స్వాత్మని వాసన్తో రసో ఽద్విత్వే ద్వితాం హరన్
ఇక్కడ పువ్వు ఉంది, ఇక్కడ ఆకు ఉంది, నేను ఉన్నాను అని మనం చెప్పినట్టు, షండుని స్వంత ఆత్మలో వసంత ఋతువు రుచి ద్వైతాన్ని తీసివేసి, అద్వైతంలో కలిపేస్తుంది.
ఇతః పటమ్ ఇతః కుడ్యమ్ అహమ్ ఇత్య్ ఉదితస్ తథా । సర్గాత్మన్య్ ఆత్మని బ్రహ్మ నిర్ద్వన్ద్వే ద్విత్వమ్ ఆహరత్
ఇక్కడ బట్ట ఉంది, అక్కడ గోడ ఉంది, ఇలా 'నేను' అనే భావన కలుగుతుంది. సృష్టికి మూలమైన ఆ పరమాత్మలో, ద్వంద్వాలు లేని బ్రహ్మలో, ఈ రకమైన భేదభావం ఊహించబడుతుంది.
అద్యాఙ్కురో ఽహమ్ అద్యార్కరుగ్ అహం త్వ్ అద్య వారిదః । యథేతి తిష్ఠత్య్ అబ్భాగస్ తథాత్మా సదసద్వపుః
ఈ రోజు నేను మొక్క కురుపు, ఈ రోజు నేను సూర్యకిరణం, ఈ రోజు నేను మేఘం. నీరు ఎలా ఎన్నో రూపాలు దాల్చుతుందో, ఆత్మ కూడా ఉండటంలో, ఉండకపోవడంలో ఇలా అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
ఇతి భావ్యమ్ అనేనేత్థమ్ ఇతి సర్వేశ్వరేరితమ్ । క్రమం ఖణ్డయితుం లోకే కస్య నామాస్తి శక్తతా
ఇలా మనసులో ఆలోచించాలి అని సర్వలోకాధిపతి చెప్పాడు. ఈ లోకంలో ఈ సంఘటనల పరంపరను ఎవరు విచ్ఛిన్నం చేయగలరు?
ఆదర్శే స్వచ్ఛ ఆకారో నైవ స్వః ప్రతిబిమ్బతి । వ్యతిరేకాసమ్భవతః కచత్య్ ఏవ తు కేవలమ్
స్పష్టమైన అద్దంలో మన రూపం తానే తానుగా ప్రతిబింబించదు. ఎందుకంటే అక్కడ భేదం ఉండదు, కేవలం ప్రకాశమే మిగిలి ఉంటుంది.
బ్రహ్మణి త్వ్ ఆత్మనాత్మైవ స్థితః కచతి బిమ్బతి । ద్వైతీభవత్య్ అదేహో ఽపి చిన్మయత్వాత్ స్వభావతః
బ్రహ్మంలో ఆత్మ మాత్రమే నిలిచి, ప్రకాశిస్తూ, ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తుంది. శరీరం లేకపోయినా, స్వభావంగా అది చైతన్యమే కాబట్టి, ద్వైతంగా అనిపిస్తుంది.
యద్ యథైవాత్మకచనం చేతితం కచతాత్మనా । అసత్యమ్ అపి తన్ నేహ వ్యభిచారి కదాచన
ప్రకాశించే ఆత్మ ద్వారా ఏది వెలుగులోకి వస్తుందో, అది అసత్యమైనదైనా, ఇక్కడ ఆ రూపాన్ని ఎప్పుడూ వదలదు.
హేమత్వకటకత్వే ద్వే సత్యాసత్యస్వరూపిణీ । హేమ్ని భాణ్డమతౌ యద్వచ్ చిత్త్వాచిత్త్వే తథాత్మని
బంగారం, కంకణం అనే రెండు స్థితులు నిజమైనవీ, అబద్ధమైనవీ కూడా. బంగారంలో పాత్రను ఊహించడంలా, ఆత్మలో చైతన్యం, అచేతనత్వం కూడా ఊహించబడతాయి.
సర్వగత్వాచ్ చితేశ్ చిత్త్వం నిత్యం మనసి విద్యతే । హేమత్వం కటకస్యేవ జడతా చ స్థితాన్యదా
చైతన్యం అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉండడంవల్ల, మనస్సులో ఎప్పుడూ చైతన్య లక్షణం ఉంటుంది. కంకణానికి బంగారం ఉన్నట్టే, మరొక సమయంలో అచేతనత్వం కూడా ఉంటుంది.
చిత్త్వజాడ్యాత్మకం చిత్తం దృఢం భావయతి స్వయమ్ । యదా యథైవ యద్భావం తదా భవతి తత్ తథా
మనస్సు చైతన్యం, జడత్వం కలిగి ఉంటుంది. అది ఏ భావనను గట్టిగా ఆలోచిస్తే, ఆ సమయంలో, ఆ విధంగా, ఆ భావనను పూర్తిగా స్వీకరించి అదే అవుతుంది.
కాలే కాలే చితా జీవస్ త్వ్ అన్యో ఽన్యో భవతి స్వయమ్ । భావితాకారవాన్ అన్తర్ వాసనాకణికోదయాత్
ప్రతి కాలంలో, ఆ అంతరంగ వాసనల వల్ల, మనసు ఒక్కొక్కసారి ఒక్కొక్క జీవిగా మారుతుంది. లోపల ఏ రూపాన్ని ఆలోచిస్తే, అదే రూపాన్ని ధరించి, వేరువేరు జీవులుగా అవుతుంది.
స్వప్నే దృష్టో యథా గ్రామో యాతి సత్యాత్మతాం క్షణమ్ । దేహాద్ దేహం తథా యాతి జీవో ఽయం ప్రతిభాత్మకమ్
కలలో మనం ఊహించిన ఊరు ఒక క్షణం నిజంగా అనిపించడంలా, ఈ చైతన్య జీవుడు కూడా శరీరం మారుతూ, ఒక్కొక్క రూపంలో కనిపిస్తూ ఉంటుంది.
ప్రతిభాసో యథా స్వప్నే నరః కుడ్యం పటం భవేత్ । భవత్య్ అసత్యమ్ ఏవైవం దేహాద్ దేహాన్తరం స నః
కలలో మనిషి గోడను లేదా వస్త్రాన్ని చూసినట్టు, అవి నిజంగా లేనట్టు, మనం శరీరం మారడం కూడా నిజమైనది కాదు, కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమే.
అసత్యమ్ ఏవ మ్రియతే త్వ్ అసత్యం జాయతే పునః । జీవస్ స్వప్రతిభాసేన స్వప్నవత్ స్వాన్యరూపవత్
అసత్యమే నశిస్తుంది, మళ్లీ అదే అసత్యమే పుడుతుంది. జీవుడు తన స్వంత భావనలతో, కలలో లాగానే, తన రూపాన్ని లేదా వేరొకరి రూపాన్ని ధరించుకుంటూ ఉంటాడు.
కాలేనైతావతా రూపమ్ ఇదం త్యాజ్యం మయేత్య్ అసౌ । ప్రాకృతం నిశ్చయం రూఢం భవత్య్ అనుభవత్ స్వతః
కాలక్రమంలో, 'ఇది నాది' అనే భావంతో ఈ శరీరాన్ని వదిలిపెట్టాలి. అనుభవం ద్వారా, ఈ విషయంపై సహజమైన నమ్మకం మనలో బలంగా ఏర్పడుతుంది.