ఏవంరూపేణ మనసా మహాత్మానో మహాశయాః । జీవన్ముక్తా జగత్య్ అస్మిన్ విహరన్తి హి యోగినః
ఇలాంటి మనస్సుతో ఉన్న మహాత్ములు, ఉదార హృదయాలు కలిగిన యోగులు, ఈ లోకంలో జీవన్ముక్తులుగా స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తారు.
ఉషిత్వా సుచిరం కాలం ధీరాస్ తే యావదీప్సితమ్ । తనుమ్ అన్తే పరిత్యజ్య యాన్తి కేవలతాం తతామ్
వారు ఎంతకాలం కావాలనుకుంటే అంతకాలం ధైర్యంగా జీవించి, చివరికి శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి, పరిపూర్ణ స్థితిని పొందుతారు.
కో ఽహం కస్య చ సంసార ఇత్య్ ఆపద్య్ అపి ధీమతా । చిన్తనీయం ప్రయత్నేన సప్రతీకారమ్ ఆత్మనా
నేను ఎవరు? ఈ లోకం ఎవరిది? అనే సందేహం వచ్చినా, జ్ఞానులు తపనతో ఆత్మ పరిశీలన చేస్తూ, సరైన విధంగా ఆలోచించాలి.
కార్యసఙ్కటసన్దేహం రాజా జానాతి రాఘవ । నిష్ఫలం సఫలం వాపి విచారేణైవ నాన్యథా
రాఘవా, ఏ పని ఫలితం ఇస్తుందో, ఇవ్వదో అనే సందేహాన్ని రాజు వివేచనతో మాత్రమే తెలుసుకోగలడు; ఇతర మార్గం లేదు.
వేదవేదాన్తసిద్ధాన్తస్థితయస్ స్థితికారణమ్ । నిర్ణీయన్తే విచారేణ దీపేనేవ భువో నిశి
వేదాలు, వేదాంతాలలోని తాత్పర్యాలు, వాటి స్థిరతకు కారణాలు—all ఇవన్నీ మనం విచారణ అనే దీపంతో పరిశీలిస్తే, రాత్రి సమయంలో దీపం భూమిని ఎలా స్పష్టంగా చూపిస్తుందో అలా మనకు తేలిపోతాయి.
అనష్టమ్ అన్ధకారేషు బహుతేజస్స్వ్ అజిహ్మితమ్ । పశ్యత్య్ అపి వ్యవహితం విచారచ్ చారులోచనమ్
చుట్టూ చీకటి ఉన్నా, విచారణ అనే ప్రకాశంతో నిండిన నేరుగా చూసే కంటి దృష్టికి ఏదీ దాగి ఉండదు; అది ఎప్పుడూ స్పష్టంగా చూస్తుంది, వెలుగు ఎప్పుడూ తగ్గిపోనట్టే.
వివేకాన్ధో హి జాత్యన్ధశ్ శోచ్యశ్ సర్వస్య దుర్మతిః । దివ్యచక్షుర్ వివేకాత్మా జయత్య్ అఖిలవస్తుషు
విచక్షణ లేని వాడు పుట్టుకతో అంధుడిలా, అందరికీ దయనీయుడు, మూర్ఖుడు. కానీ విచక్షణతో కూడిన ఆత్మ, దివ్యమైన చూపుతో, అన్ని విషయాల మీద విజయం సాధిస్తుంది.
పరమాత్మమయీ పాల్యా మహానన్దైకసాధనీ । క్షణమ్ ఏకం పరిత్యాజ్యా న విచారచమత్కృతిః
పరమాత్మతో నిండిన, మహానందానికి మార్గమైన విచారణ ఆశ్చర్యాన్ని మనం ఎప్పుడూ కాపాడుకోవాలి; ఒక్క క్షణం కూడా దాన్ని వదిలిపెట్టకూడదు.
విచారచారుః పురుషో మహతామ్ అపి రోచతే । పరిపక్వం చమత్కారి సహకారఫలం యథా
వివేకంతో అలంకరించబడిన మనిషి, ఎంత గొప్పవాళ్ల మధ్యలోనైనా, అందరికీ ఇష్టమైన పండిన మామిడి పండు లాగానే, అందరికి ఆదరణ పొందుతాడు.
విచారకాన్తమతయో నానేకేషు పునః పునః । పతన్తి దుఃఖగర్తేషు జ్ఞాతోర్ధ్వగతయో నరాః
వివేకం లేని మనసు ఉన్నవారు, ఎంత జ్ఞానం పెరిగినా, మళ్లీ మళ్లీ బాధల గుంతల్లో పడిపోతారు.
న విరౌతి తథా రోగీ నానర్థశతజర్జరః । అవిచారవినష్టాత్మా యథాజ్ఞః పరిరోదితి
రోగంతో బాధపడేవాడు గానీ, ఎన్నో కష్టాల్లో ఉన్నవాడు గానీ, వివేకం లేక తనను తానే నాశనం చేసుకున్న అజ్ఞాని ఎంతగా విలపిస్తాడో అంతగా ఏడవరు.
వరం కర్దమకీటత్వం శ్వభ్రకణ్టకతా వరమ్ । వరమ్ అన్ధగుహాహిత్వం న నరస్యావిచారితా
చెత్తలో పురుగు అవడం మంచిదే, గుంతలో ముల్లు మధ్య ఉండటం మంచిదే, చీకటి గుహలో నివసించడం కూడా మంచిదే, కానీ మనిషికి వివేకం లేకపోవడం మాత్రం చాలా దురదృష్టకరం.
సర్వానర్థనిజావాసం సర్వసాధుతిరస్కృతమ్ । సర్వదౌస్స్థిత్యసీమాన్తమ్ అవిచారం పరిత్యజేత్
ప్రతిసారీ మనిషి విచారశూన్యతను వదిలేయాలి. అది అన్ని దురదృష్టాలకు నిలయంగా ఉంటుంది, మంచి మనుషులందరూ దాన్ని దూరంగా ఉంచుతారు, ఎప్పటికీ ఉండే బాధలకు అది పరమావధి.
నిత్యం విచారయుక్తేన భవితవ్యం మహాత్మనా । భవాన్ధకూపే పతతాం విచారో హ్య్ అవలమ్బనమ్
ఒక్కో గొప్ప మనిషి ఎప్పుడూ విచారంలో నిమగ్నంగా ఉండాలి. ఈ జనన మరణాల గుహలో పడిపోతున్నవారికి, విచారమే నిజమైన ఆధారం.
స్వయమ్ ఏవాత్మనాత్మానమ్ అవష్టభ్య విచారతః । సంసారమోహజలధేస్ తారయేత్ స్వమనోమృగమ్
తనంతట తానే తనను బలంగా పట్టుకుని విచారంతో ముందుకు నడిపిస్తే, మనస్సు అనే జింకను సంసారమనే మాయ సముద్రాన్ని దాటి పోవచ్చు.
కో ఽహం కథమ్ అయం దోషస్ సంసారాఖ్య ఉపాగతః । న్యాయేనేతి పరామర్శో విచార ఇతి కథ్యతే
'నేను ఎవరు? ఈ సంసారం అనే లోపం ఎలా వచ్చింది?' అని న్యాయబద్ధంగా విచారించడాన్ని విచారం అంటారు.
అన్ధాన్ధమోహముఖరం చిరం దుఃఖాయ కేవలమ్ । కృతం శిలాయా హృదయం దుర్మతేశ్ చావిచారిణః
ఆలోచన లేని మనిషికి, గుండె రాయి లా కఠినంగా ఉంటే, చీకటి మోహం నిండిన అంతులేని బాధలు మాత్రమే కలుగుతాయి.
భావాభావగ్రహోత్సర్గదృశామ్ ఇహ హి రాఘవ । న విచారాద్ ఋతే తత్త్వం జ్ఞాయతే సాధు కిఞ్చన
రాఘవా, వస్తువుల ఉద్భవం, నాశనం మాత్రమే చూస్తూ ఉండేవారికి, ఆలోచన లేకుండా నిజమైన విషయం ఏదీ తెలిసిపోదు.
విచారాజ్ జ్ఞాయతే తత్త్వం తత్త్వాద్ విశ్రాన్తిర్ ఆత్మని । తతో మనసి శాన్తే తు సర్వదుఃఖపరిక్షయః
ఆలోచన వల్లే నిజం తెలుస్తుంది; ఆ నిజం ద్వారా మనసు లోనికి నిశ్చలత వస్తుంది; అప్పుడు మనసు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు అన్ని బాధలు పోతాయి.
సఫలతా ఫలతే భువి కర్మణాం ప్రకటతాం కిల గచ్ఛత ఉత్తమాత్ । స్ఫుటవిచారదృశైవ విచారితా శమవతే భవతే ఽపి విరోచతామ్
ఈ లోకంలో ఉత్తముల కర్మలు ఫలించి, స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. నీ ఆలోచన కూడా స్పష్టంగా, బాగా పరిశీలించి, నిన్ను శాంతికి చేర్చాలని కోరుకుంటున్నాను.
సన్తోషో హి పరం శ్రేయస్ సన్తోషస్ సుఖమ్ ఉచ్యతే । సన్తుష్టః పరమ్ అభ్యేతి విశ్రామమ్ అరిసూదన
సంతృప్తి అనేది నిజంగా అత్యుత్తమమైన మేలు; సంతృప్తినే సుఖం అంటారు. ఓ శత్రువులను సంహరించువాడా, సంతృప్తి ఉన్నవాడు పరమ విశ్రాంతిని పొందుతాడు.
సన్తోషైశ్వర్యసుఖినాం చిరవిశ్రాన్తచేతసామ్ । సామ్రాజ్యమ్ అపి సాధూనాం జరత్తృణలవాయతే
సంతృప్తి, ఐశ్వర్య సుఖాలలో చిరకాలంగా మనస్సు నిమగ్నమైనవారికి, మంచి మనుషుల రాజ్యాధికారం కూడా ఎండిన గడ్డి ముక్కలా విలువలేనిదిగా కనిపిస్తుంది.
సన్తోషశాలినీ బుద్ధీ రామ సంసారవృత్తిషు । విషమాస్వ్ అప్య్ అనుద్విగ్నా న కదాచన దూయతే
ఓ రామా, సంతృప్తితో నిండిన మనస్సు ఈ లోక వ్యవహారాలలో ఎలాంటి కష్టాలు వచ్చినా కలవరపడదు, ఎప్పుడూ బాధపడదు.
సన్తోషామృతపానేన యే పరాం తృప్తిమ్ ఆగతాః । భోగశ్రీర్ అతులా తేషామ్ ఏషా ప్రతివిషాయతే
సంతృప్తి అనే అమృతాన్ని ఆస్వాదించి పరమ తృప్తిని పొందినవారికి, లోకంలో ఉన్న అన్ని భోగాలు పోల్చలేనివిగా, తక్కువగా అనిపిస్తాయి.
న తథా తర్పయన్త్య్ ఏతాః పీయూషరసవీచయః । యథా హి మధురాస్వాదస్ సన్తోషో దోషనాశనః
అమృతపు తరంగాలు ఎంత తృప్తిని ఇవ్వలేవో, అంతకంటే మధురమైన సంతృప్తి రుచి, మన లోపాలను తొలగిస్తూ, మనసుకు నిజమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
అప్రాప్తవాఞ్ఛామ్ ఉత్సృజ్య సమ్ప్రాప్తే సమతాం గతః । అదృష్టఖేదాఖేదో ఽన్తస్ స సన్తుష్ట ఇహోచ్యతే
తనకు రాని కోరికలను వదిలిపెట్టి, వచ్చిన దానిలో సమానంగా ఉండి, లోపల బాధలు లేకుండా ప్రశాంతంగా ఉండే వాడిని ఇక్కడ సంతుష్టుడు అంటారు.
ఆత్మనాత్మని సన్తోషం యావద్ యాతి న మానసమ్ । ఉద్భవన్త్య్ ఆపదస్ తావల్ లతా ఇవ మనోవనాత్
మనసులో లోపలినుండి సంతృప్తి కలగని వరకు, మన కష్టాలు ఎప్పటికప్పుడు, సారవంతమైన నేలలో మొక్కలు పుట్టినట్టు, మళ్లీ మళ్లీ వస్తూనే ఉంటాయి.
సన్తోషశీతలం చేతశ్ శుద్ధవిజ్ఞానదృష్టిభిః । భృశం వికాసమ్ ఆయాతి సూర్యాంశుభిర్ ఇవామ్బుజమ్
సంతృప్తితో చల్లబడిన మనసు, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానంతో చూసినప్పుడు, సూర్యకిరణాల్లో వికసించే కమలంలా ఎంతో ఆనందంగా వికసిస్తుంది.
ఆశావైవశ్యవివశే చిత్తే సన్తోషవర్జితే । మ్లానే వక్త్రమ్ ఇవాదర్శే న జ్ఞానం ప్రతిబిమ్బతి
ఆశల వశంలో ఉన్న మనస్సు, సంతృప్తి లేకపోతే, ఆ మనస్సులో జ్ఞానం ప్రతిబింబించదు. అది మలినమైన అద్దంలో మ్లానమైన ముఖం కనిపించనట్టే ఉంటుంది.
అజ్ఞానఘనయామిన్యా సఙ్కోచం న నరామ్బుజమ్ । యాత్య్ అసావ్ ఉదితో యస్య నిత్యం సన్తోషభాస్కరః
ఎవరికి సంతృప్తి అనే సూర్యుడు ఎప్పుడూ ఉదయిస్తుంటాడో, అటువంటి వారి హృదయ కమలం అజ్ఞానమైన అంధకార రాత్రిలో కూడా వాడిపోదు.