బాలస్య స్వమనోమోహకల్పితః ప్రాణహారకః । రాత్రౌ తమసి వేతాలో విచారేణ విలీయతే
పిల్లవాడి మాయా మనస్సు ఊహించిన, రాత్రి చీకటిలో భయపెట్టే దయ్యం, పరిశీలన వల్ల పూర్తిగా కనుమరుగవుతుంది.
సర్వ ఏవ జగద్భావా అవిచారణచారవః । అవిద్యమానసద్భావా విచారవిశరారవః
ఈ లోకంలోని అన్ని వస్తువులు పరిశీలన లేకుండా ఉంటే అవి వాస్తవంగా లేవు. పరిశీలన అనే ఖడ్గం తాకినప్పుడు వాటి అబద్ధమైన స్వరూపం మాయమవుతుంది.
పుంసో నిజమనోమోహకల్పితో ఽనల్పదుఃఖదః । సంసారచిరవేతాలో విచారేణ విలీయతే
మనిషి తన మాయామోహంతో ఊహించుకున్న ఈ దీర్ఘకాల సంసారం, ఎన్నో బాధలు కలిగించేది, విచారణ వల్ల పూర్తిగా కరిగిపోతుంది.
సమస్వచ్ఛం నిరాబాధమ్ అనన్తమ్ అనపాశ్రయమ్ । విద్ధీమం కేవలీభావం విచారోగ్రతరోః ఫలమ్
ఈ సమంగా నిర్మలమైన, ఎలాంటి ఆటంకం లేని, అనంతమైన, ఆధారంలేని ఏకత్వ స్థితిని, బలమైన విచారణ వృక్షానికి ఫలంగా తెలుసుకో.
అచలస్థితినోదారప్రకటాభోగతేజసా । తేన నిష్కామతోదేతి శీతతేవోదితేన్దునా
అదే స్థితి నిలకడగా, మహత్తరంగా, స్పష్టమైన ఆనంద కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, కోరికలు లేని మనస్థితిని, కొత్తగా ఉదయించిన చంద్రుని చల్లదనంలా, కలిగిస్తుంది.
చిన్తాజ్వరమహౌషధ్యా సాధుచిత్తనిషణ్ణయా । తయోత్తమత్వప్రదయా నాభివాఞ్ఛతి నోజ్ఝతి
మంచి మనసులో స్థిరమైన గొప్ప విచారణ ఔషధంతో, అది ఉత్తమ స్థితిని ప్రసాదించేది, దాని వలన ఏదీ కోరడం లేదు, ఏదీ త్రోసిపెట్టడం లేదు.
తత్ సదాలమ్బనం చేతస్ స్ఫారమ్ ఆభాసమ్ ఆగతమ్ । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి ఖమ్ ఇవాతితతాన్తరమ్
ఆ మనస్సు ఎప్పుడూ ఆధారంగా ఉండి, విస్తారంగా కనిపిస్తూ, ఆకాశం లాగా ఎక్కడ ఆగిపోదు, ఎక్కడ మొదలవదు.
న జహాతి న చాదత్తే న తామ్యతి న శామ్యతి । కేవలం సాక్షివత్ పశ్యఞ్ జగద్ ఆత్మని తిష్ఠతి
అది విడిచిపెట్టదు, పట్టుకోదు, బాధపడదు, శాంతించదు; కేవలం సాక్షిగా ఉండి, లోపల ప్రపంచాన్ని చూస్తూ తనలోనే నిలుస్తుంది.
న చ శామ్యతి నాప్య్ అన్తర్ నాపి బాహ్యే ఽవతిష్ఠతి । న చ నైష్కర్మ్యమ్ ఆదత్తే న చ కర్మణి మజ్జతి
అది శాంతించదు, లోపల గానీ బయట గానీ నిలవదు; క్రియలేని స్థితిని అంగీకరించదు, పనుల్లో మునిగిపోదు.
ఉపేక్షతే గతం వస్తు సమ్ప్రాప్తమ్ అనువర్తతే । న క్షుబ్ధో నాతి చాక్షుబ్ధో భాతి పూర్ణ ఇవార్ణవః
పోయినదాన్ని పట్టించుకోదు, వచ్చినదాన్ని అనుసరిస్తుంది; కలతగానీ, పూర్తిగా అశాంతిగానీ కాకుండా, నిండిన సముద్రంలా ప్రకాశిస్తుంది.
ఏవంరూపేణ మనసా మహాత్మానో మహాశయాః । జీవన్ముక్తా జగత్య్ అస్మిన్ విహరన్తి హి యోగినః
ఇలాంటి మనస్సుతో ఉన్న మహాత్ములు, ఉదార హృదయాలు కలిగిన యోగులు, ఈ లోకంలో జీవన్ముక్తులుగా స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తారు.
ఉషిత్వా సుచిరం కాలం ధీరాస్ తే యావదీప్సితమ్ । తనుమ్ అన్తే పరిత్యజ్య యాన్తి కేవలతాం తతామ్
వారు ఎంతకాలం కావాలనుకుంటే అంతకాలం ధైర్యంగా జీవించి, చివరికి శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి, పరిపూర్ణ స్థితిని పొందుతారు.
కో ఽహం కస్య చ సంసార ఇత్య్ ఆపద్య్ అపి ధీమతా । చిన్తనీయం ప్రయత్నేన సప్రతీకారమ్ ఆత్మనా
నేను ఎవరు? ఈ లోకం ఎవరిది? అనే సందేహం వచ్చినా, జ్ఞానులు తపనతో ఆత్మ పరిశీలన చేస్తూ, సరైన విధంగా ఆలోచించాలి.
కార్యసఙ్కటసన్దేహం రాజా జానాతి రాఘవ । నిష్ఫలం సఫలం వాపి విచారేణైవ నాన్యథా
రాఘవా, ఏ పని ఫలితం ఇస్తుందో, ఇవ్వదో అనే సందేహాన్ని రాజు వివేచనతో మాత్రమే తెలుసుకోగలడు; ఇతర మార్గం లేదు.
వేదవేదాన్తసిద్ధాన్తస్థితయస్ స్థితికారణమ్ । నిర్ణీయన్తే విచారేణ దీపేనేవ భువో నిశి
వేదాలు, వేదాంతాలలోని తాత్పర్యాలు, వాటి స్థిరతకు కారణాలు—all ఇవన్నీ మనం విచారణ అనే దీపంతో పరిశీలిస్తే, రాత్రి సమయంలో దీపం భూమిని ఎలా స్పష్టంగా చూపిస్తుందో అలా మనకు తేలిపోతాయి.
అనష్టమ్ అన్ధకారేషు బహుతేజస్స్వ్ అజిహ్మితమ్ । పశ్యత్య్ అపి వ్యవహితం విచారచ్ చారులోచనమ్
చుట్టూ చీకటి ఉన్నా, విచారణ అనే ప్రకాశంతో నిండిన నేరుగా చూసే కంటి దృష్టికి ఏదీ దాగి ఉండదు; అది ఎప్పుడూ స్పష్టంగా చూస్తుంది, వెలుగు ఎప్పుడూ తగ్గిపోనట్టే.
వివేకాన్ధో హి జాత్యన్ధశ్ శోచ్యశ్ సర్వస్య దుర్మతిః । దివ్యచక్షుర్ వివేకాత్మా జయత్య్ అఖిలవస్తుషు
విచక్షణ లేని వాడు పుట్టుకతో అంధుడిలా, అందరికీ దయనీయుడు, మూర్ఖుడు. కానీ విచక్షణతో కూడిన ఆత్మ, దివ్యమైన చూపుతో, అన్ని విషయాల మీద విజయం సాధిస్తుంది.
పరమాత్మమయీ పాల్యా మహానన్దైకసాధనీ । క్షణమ్ ఏకం పరిత్యాజ్యా న విచారచమత్కృతిః
పరమాత్మతో నిండిన, మహానందానికి మార్గమైన విచారణ ఆశ్చర్యాన్ని మనం ఎప్పుడూ కాపాడుకోవాలి; ఒక్క క్షణం కూడా దాన్ని వదిలిపెట్టకూడదు.
విచారచారుః పురుషో మహతామ్ అపి రోచతే । పరిపక్వం చమత్కారి సహకారఫలం యథా
వివేకంతో అలంకరించబడిన మనిషి, ఎంత గొప్పవాళ్ల మధ్యలోనైనా, అందరికీ ఇష్టమైన పండిన మామిడి పండు లాగానే, అందరికి ఆదరణ పొందుతాడు.
విచారకాన్తమతయో నానేకేషు పునః పునః । పతన్తి దుఃఖగర్తేషు జ్ఞాతోర్ధ్వగతయో నరాః
వివేకం లేని మనసు ఉన్నవారు, ఎంత జ్ఞానం పెరిగినా, మళ్లీ మళ్లీ బాధల గుంతల్లో పడిపోతారు.
న విరౌతి తథా రోగీ నానర్థశతజర్జరః । అవిచారవినష్టాత్మా యథాజ్ఞః పరిరోదితి
రోగంతో బాధపడేవాడు గానీ, ఎన్నో కష్టాల్లో ఉన్నవాడు గానీ, వివేకం లేక తనను తానే నాశనం చేసుకున్న అజ్ఞాని ఎంతగా విలపిస్తాడో అంతగా ఏడవరు.
వరం కర్దమకీటత్వం శ్వభ్రకణ్టకతా వరమ్ । వరమ్ అన్ధగుహాహిత్వం న నరస్యావిచారితా
చెత్తలో పురుగు అవడం మంచిదే, గుంతలో ముల్లు మధ్య ఉండటం మంచిదే, చీకటి గుహలో నివసించడం కూడా మంచిదే, కానీ మనిషికి వివేకం లేకపోవడం మాత్రం చాలా దురదృష్టకరం.
సర్వానర్థనిజావాసం సర్వసాధుతిరస్కృతమ్ । సర్వదౌస్స్థిత్యసీమాన్తమ్ అవిచారం పరిత్యజేత్
ప్రతిసారీ మనిషి విచారశూన్యతను వదిలేయాలి. అది అన్ని దురదృష్టాలకు నిలయంగా ఉంటుంది, మంచి మనుషులందరూ దాన్ని దూరంగా ఉంచుతారు, ఎప్పటికీ ఉండే బాధలకు అది పరమావధి.
నిత్యం విచారయుక్తేన భవితవ్యం మహాత్మనా । భవాన్ధకూపే పతతాం విచారో హ్య్ అవలమ్బనమ్
ఒక్కో గొప్ప మనిషి ఎప్పుడూ విచారంలో నిమగ్నంగా ఉండాలి. ఈ జనన మరణాల గుహలో పడిపోతున్నవారికి, విచారమే నిజమైన ఆధారం.
స్వయమ్ ఏవాత్మనాత్మానమ్ అవష్టభ్య విచారతః । సంసారమోహజలధేస్ తారయేత్ స్వమనోమృగమ్
తనంతట తానే తనను బలంగా పట్టుకుని విచారంతో ముందుకు నడిపిస్తే, మనస్సు అనే జింకను సంసారమనే మాయ సముద్రాన్ని దాటి పోవచ్చు.
కో ఽహం కథమ్ అయం దోషస్ సంసారాఖ్య ఉపాగతః । న్యాయేనేతి పరామర్శో విచార ఇతి కథ్యతే
'నేను ఎవరు? ఈ సంసారం అనే లోపం ఎలా వచ్చింది?' అని న్యాయబద్ధంగా విచారించడాన్ని విచారం అంటారు.
అన్ధాన్ధమోహముఖరం చిరం దుఃఖాయ కేవలమ్ । కృతం శిలాయా హృదయం దుర్మతేశ్ చావిచారిణః
ఆలోచన లేని మనిషికి, గుండె రాయి లా కఠినంగా ఉంటే, చీకటి మోహం నిండిన అంతులేని బాధలు మాత్రమే కలుగుతాయి.
భావాభావగ్రహోత్సర్గదృశామ్ ఇహ హి రాఘవ । న విచారాద్ ఋతే తత్త్వం జ్ఞాయతే సాధు కిఞ్చన
రాఘవా, వస్తువుల ఉద్భవం, నాశనం మాత్రమే చూస్తూ ఉండేవారికి, ఆలోచన లేకుండా నిజమైన విషయం ఏదీ తెలిసిపోదు.
విచారాజ్ జ్ఞాయతే తత్త్వం తత్త్వాద్ విశ్రాన్తిర్ ఆత్మని । తతో మనసి శాన్తే తు సర్వదుఃఖపరిక్షయః
ఆలోచన వల్లే నిజం తెలుస్తుంది; ఆ నిజం ద్వారా మనసు లోనికి నిశ్చలత వస్తుంది; అప్పుడు మనసు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు అన్ని బాధలు పోతాయి.
సఫలతా ఫలతే భువి కర్మణాం ప్రకటతాం కిల గచ్ఛత ఉత్తమాత్ । స్ఫుటవిచారదృశైవ విచారితా శమవతే భవతే ఽపి విరోచతామ్
ఈ లోకంలో ఉత్తముల కర్మలు ఫలించి, స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. నీ ఆలోచన కూడా స్పష్టంగా, బాగా పరిశీలించి, నిన్ను శాంతికి చేర్చాలని కోరుకుంటున్నాను.