మహాపద్య్ అపి దీర్ఘేషు సద్విచారపరో నరః । న నిమజ్జతి మోహేషు తేజోరాశిస్ తమస్స్వ్ ఇవ
ఎంత పెద్ద, ఎంత కాలమైన కష్టాలు వచ్చినా, నిజమైన విచారణలో నిమగ్నమైన మనిషి మాయలో మునిగిపోడు. అది ఎలా అంటే, వెలుగు ఎప్పటికీ చీకటిలో కలిసిపోదు కదా, అలాగే.
మానసే సరసి స్వచ్ఛే విచారకమలోత్కరః । నూనం వికసితో యస్య హిమవాన్ ఇవ భాతి సః
మనసు అనే స్వచ్చమైన సరస్సులో, విచారణ అనే కమలం నిజంగా వికసించినవాడెవడైనా, అతడు మంచుతో కప్పబడిన హిమాలయాల్లా ప్రకాశిస్తాడు.
విచారవికలా యస్య మతిర్ మాన్ద్యమ్ ఉపేయుషః । తస్యోదేత్య్ అశనిశ్ చన్ద్రాన్ ముధా యక్షశ్ శిశోర్ ఇవ
విచారణ లేని, మాంద్యంలో పడ్డ మనస్సున్నవాడికి, ఎన్ని మేఘాలు మోగినా, అవి వృథా. అది చిన్నపిల్లవాడికి యక్షుని చంద్రుడు కనిపించినట్టు.
దుఃఖషణ్డకవల్మీకం విపన్నవలతామధుః । రామ దూరే పరిత్యాజ్యో నిర్వివేకో నరాధమః
రామా, వివేకం లేని మనిషిని దూరంగా వదిలేయాలి. ఎందుకంటే అతడు బాధల గుట్టలా, పుట్టగొడుగుల కొండలా, పాడైన తేనెలా ఉంటాడు.
యే కేచన దురారమ్భా దురాచారా దురాధయః । అవిచారేణ తే భాన్తి వేతాలాస్ తమసా యథా
యవ్వనంలో చెడు ప్రవర్తన కలవారు, నమ్మదగని వారు, దగ్గరగా రావడానికి కష్టమైన వారు — వీరు విచారం లేకుండా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే వెలుగుతారు; చీకటిలో పిశాచాలు కనిపించటం వలె.
అవిచారిణమ్ ఏకాన్తజరద్ద్రుమసధర్మిణమ్ । అక్షమం సాధుకార్యేషు దూరే కురు రఘూద్వహ
రఘువంశంలో జన్మించినవాడా, మంచి పనులకు పనికిరాని, విచక్షణ లేని, పాత చెట్టు లాంటి మనిషిని నీవు దూరంగా ఉంచు.
వివిక్తం హి మనో జన్తోర్ ఆశావైవశ్యవర్జితమ్ । పరాం నిర్వృతిమ్ అభ్యేతి పూర్ణశ్ చన్ద్ర ఇవాత్మని
ఏ జీవికి అయినా, ఆశల బందనం లేకుండా ఒంటరిగా ఉన్న మనస్సు, తానే తానుగా పరిపూర్ణమైన చంద్రుడు లాగా, అత్యున్నత సంతృప్తిని పొందుతుంది.
వివేకితోదితా దేహం సర్వం శీతలయత్య్ అలమ్ । అలఙ్కరోతి చాత్యన్తం జ్యోత్స్నేవ భువనమ్ నవా
వివేకం కలిగినప్పుడు అది శరీరాన్ని పూర్తిగా చల్లబరుస్తుంది, కొత్త జ్యోత్స్న ప్రపంచాన్ని అలంకరించినట్టు, దాన్ని ఎంతో అందంగా తయారు చేస్తుంది.
పరమార్థపతాకాయా ధియో ధవలచామరమ్ । విచారో రాజతే జన్తో రజన్యామ్ ఇవ చన్ద్రమాః
పరమార్థ సత్యానికి జెండాగా ఉన్న మనస్సుకు, పరిశీలన శుభ్రమైన చామరంగా మెరిసిపోతుంది. ఇది రాత్రిలో చంద్రుడు వెలిగినట్లు ప్రకాశిస్తుంది.
విచారచారవో భావా భాసయన్తో దిశో దశ । భాన్తి భాస్కరవద్ భగ్నభూయోభవభయామయాః
పరిశీలనతో కూడిన భావాలు, పది దిశలను వెలిగిస్తూ, భయాన్ని పోగొట్టే సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తాయి. అవి పునఃపునః జననమరణాల వల్ల కలిగే అనేక భయాలను నశింపజేస్తాయి.
బాలస్య స్వమనోమోహకల్పితః ప్రాణహారకః । రాత్రౌ తమసి వేతాలో విచారేణ విలీయతే
పిల్లవాడి మాయా మనస్సు ఊహించిన, రాత్రి చీకటిలో భయపెట్టే దయ్యం, పరిశీలన వల్ల పూర్తిగా కనుమరుగవుతుంది.
సర్వ ఏవ జగద్భావా అవిచారణచారవః । అవిద్యమానసద్భావా విచారవిశరారవః
ఈ లోకంలోని అన్ని వస్తువులు పరిశీలన లేకుండా ఉంటే అవి వాస్తవంగా లేవు. పరిశీలన అనే ఖడ్గం తాకినప్పుడు వాటి అబద్ధమైన స్వరూపం మాయమవుతుంది.
పుంసో నిజమనోమోహకల్పితో ఽనల్పదుఃఖదః । సంసారచిరవేతాలో విచారేణ విలీయతే
మనిషి తన మాయామోహంతో ఊహించుకున్న ఈ దీర్ఘకాల సంసారం, ఎన్నో బాధలు కలిగించేది, విచారణ వల్ల పూర్తిగా కరిగిపోతుంది.
సమస్వచ్ఛం నిరాబాధమ్ అనన్తమ్ అనపాశ్రయమ్ । విద్ధీమం కేవలీభావం విచారోగ్రతరోః ఫలమ్
ఈ సమంగా నిర్మలమైన, ఎలాంటి ఆటంకం లేని, అనంతమైన, ఆధారంలేని ఏకత్వ స్థితిని, బలమైన విచారణ వృక్షానికి ఫలంగా తెలుసుకో.
అచలస్థితినోదారప్రకటాభోగతేజసా । తేన నిష్కామతోదేతి శీతతేవోదితేన్దునా
అదే స్థితి నిలకడగా, మహత్తరంగా, స్పష్టమైన ఆనంద కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, కోరికలు లేని మనస్థితిని, కొత్తగా ఉదయించిన చంద్రుని చల్లదనంలా, కలిగిస్తుంది.
చిన్తాజ్వరమహౌషధ్యా సాధుచిత్తనిషణ్ణయా । తయోత్తమత్వప్రదయా నాభివాఞ్ఛతి నోజ్ఝతి
మంచి మనసులో స్థిరమైన గొప్ప విచారణ ఔషధంతో, అది ఉత్తమ స్థితిని ప్రసాదించేది, దాని వలన ఏదీ కోరడం లేదు, ఏదీ త్రోసిపెట్టడం లేదు.
తత్ సదాలమ్బనం చేతస్ స్ఫారమ్ ఆభాసమ్ ఆగతమ్ । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి ఖమ్ ఇవాతితతాన్తరమ్
ఆ మనస్సు ఎప్పుడూ ఆధారంగా ఉండి, విస్తారంగా కనిపిస్తూ, ఆకాశం లాగా ఎక్కడ ఆగిపోదు, ఎక్కడ మొదలవదు.
న జహాతి న చాదత్తే న తామ్యతి న శామ్యతి । కేవలం సాక్షివత్ పశ్యఞ్ జగద్ ఆత్మని తిష్ఠతి
అది విడిచిపెట్టదు, పట్టుకోదు, బాధపడదు, శాంతించదు; కేవలం సాక్షిగా ఉండి, లోపల ప్రపంచాన్ని చూస్తూ తనలోనే నిలుస్తుంది.
న చ శామ్యతి నాప్య్ అన్తర్ నాపి బాహ్యే ఽవతిష్ఠతి । న చ నైష్కర్మ్యమ్ ఆదత్తే న చ కర్మణి మజ్జతి
అది శాంతించదు, లోపల గానీ బయట గానీ నిలవదు; క్రియలేని స్థితిని అంగీకరించదు, పనుల్లో మునిగిపోదు.
ఉపేక్షతే గతం వస్తు సమ్ప్రాప్తమ్ అనువర్తతే । న క్షుబ్ధో నాతి చాక్షుబ్ధో భాతి పూర్ణ ఇవార్ణవః
పోయినదాన్ని పట్టించుకోదు, వచ్చినదాన్ని అనుసరిస్తుంది; కలతగానీ, పూర్తిగా అశాంతిగానీ కాకుండా, నిండిన సముద్రంలా ప్రకాశిస్తుంది.
ఏవంరూపేణ మనసా మహాత్మానో మహాశయాః । జీవన్ముక్తా జగత్య్ అస్మిన్ విహరన్తి హి యోగినః
ఇలాంటి మనస్సుతో ఉన్న మహాత్ములు, ఉదార హృదయాలు కలిగిన యోగులు, ఈ లోకంలో జీవన్ముక్తులుగా స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తారు.
ఉషిత్వా సుచిరం కాలం ధీరాస్ తే యావదీప్సితమ్ । తనుమ్ అన్తే పరిత్యజ్య యాన్తి కేవలతాం తతామ్
వారు ఎంతకాలం కావాలనుకుంటే అంతకాలం ధైర్యంగా జీవించి, చివరికి శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి, పరిపూర్ణ స్థితిని పొందుతారు.
కో ఽహం కస్య చ సంసార ఇత్య్ ఆపద్య్ అపి ధీమతా । చిన్తనీయం ప్రయత్నేన సప్రతీకారమ్ ఆత్మనా
నేను ఎవరు? ఈ లోకం ఎవరిది? అనే సందేహం వచ్చినా, జ్ఞానులు తపనతో ఆత్మ పరిశీలన చేస్తూ, సరైన విధంగా ఆలోచించాలి.
కార్యసఙ్కటసన్దేహం రాజా జానాతి రాఘవ । నిష్ఫలం సఫలం వాపి విచారేణైవ నాన్యథా
రాఘవా, ఏ పని ఫలితం ఇస్తుందో, ఇవ్వదో అనే సందేహాన్ని రాజు వివేచనతో మాత్రమే తెలుసుకోగలడు; ఇతర మార్గం లేదు.
వేదవేదాన్తసిద్ధాన్తస్థితయస్ స్థితికారణమ్ । నిర్ణీయన్తే విచారేణ దీపేనేవ భువో నిశి
వేదాలు, వేదాంతాలలోని తాత్పర్యాలు, వాటి స్థిరతకు కారణాలు—all ఇవన్నీ మనం విచారణ అనే దీపంతో పరిశీలిస్తే, రాత్రి సమయంలో దీపం భూమిని ఎలా స్పష్టంగా చూపిస్తుందో అలా మనకు తేలిపోతాయి.
అనష్టమ్ అన్ధకారేషు బహుతేజస్స్వ్ అజిహ్మితమ్ । పశ్యత్య్ అపి వ్యవహితం విచారచ్ చారులోచనమ్
చుట్టూ చీకటి ఉన్నా, విచారణ అనే ప్రకాశంతో నిండిన నేరుగా చూసే కంటి దృష్టికి ఏదీ దాగి ఉండదు; అది ఎప్పుడూ స్పష్టంగా చూస్తుంది, వెలుగు ఎప్పుడూ తగ్గిపోనట్టే.
వివేకాన్ధో హి జాత్యన్ధశ్ శోచ్యశ్ సర్వస్య దుర్మతిః । దివ్యచక్షుర్ వివేకాత్మా జయత్య్ అఖిలవస్తుషు
విచక్షణ లేని వాడు పుట్టుకతో అంధుడిలా, అందరికీ దయనీయుడు, మూర్ఖుడు. కానీ విచక్షణతో కూడిన ఆత్మ, దివ్యమైన చూపుతో, అన్ని విషయాల మీద విజయం సాధిస్తుంది.
పరమాత్మమయీ పాల్యా మహానన్దైకసాధనీ । క్షణమ్ ఏకం పరిత్యాజ్యా న విచారచమత్కృతిః
పరమాత్మతో నిండిన, మహానందానికి మార్గమైన విచారణ ఆశ్చర్యాన్ని మనం ఎప్పుడూ కాపాడుకోవాలి; ఒక్క క్షణం కూడా దాన్ని వదిలిపెట్టకూడదు.
విచారచారుః పురుషో మహతామ్ అపి రోచతే । పరిపక్వం చమత్కారి సహకారఫలం యథా
వివేకంతో అలంకరించబడిన మనిషి, ఎంత గొప్పవాళ్ల మధ్యలోనైనా, అందరికీ ఇష్టమైన పండిన మామిడి పండు లాగానే, అందరికి ఆదరణ పొందుతాడు.
విచారకాన్తమతయో నానేకేషు పునః పునః । పతన్తి దుఃఖగర్తేషు జ్ఞాతోర్ధ్వగతయో నరాః
వివేకం లేని మనసు ఉన్నవారు, ఎంత జ్ఞానం పెరిగినా, మళ్లీ మళ్లీ బాధల గుంతల్లో పడిపోతారు.