న విచారం వినా కశ్చిద్ ఉపాయో ఽస్తి విపచ్ఛమే । విచారాద్ అశుభం త్యక్త్వా శుభమ్ ఆయాతి ధీస్ సతామ్
విచారణ లేకుండా పరమ శాంతిని పొందే మార్గం లేదు; విచారణ వల్ల మంచి మనస్సు చెడు దాన్ని వదిలి, మేలు దిశగా సాగుతుంది.
బలం బుద్ధిశ్ చ తేజశ్ చ ప్రతిపత్తిః క్రియాఫలమ్ । ఫలన్త్య్ ఏతాని సర్వాణి విచారేణైవ ధీమతః
బలం, బుద్ధి, తేజస్సు, వివేకం, కార్యఫలం—ఈ అన్నీ కూడా జ్ఞానులకు విచారణ ద్వారానే కలుగుతాయి.
యుక్తాయుక్తమహాదీపమ్ అభివాఞ్ఛితసాధకమ్ । స్ఫారం విచారమ్ ఆశ్రిత్య సంసారజలధిం తరేత్
సరైనదాన్ని, తప్పైనదాన్ని తేడా చెప్పే గొప్ప జ్ఞానదీపాన్ని ఆశ్రయించి, మనసారా విచారాన్ని పెంచుకుంటూ, ఎవరికైనా కావాల్సినది సాధించగలిగే ఆ వెలుగు సహాయంతో ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
ఆలూనహృదయామ్భోజం మహామోహమతఙ్గజమ్ । విదారయతి శుద్ధాత్మా విచారోదారకేసరీ
పవిత్రమైన మనస్సు అనేది గొప్ప విచారసింహంలా ఉండి, మోహమనే పెద్ద ఏనుగును, దాని హృదయపద్మాన్ని గాయపరచకుండానే, చీల్చివేస్తుంది.
మూఢాః కాలవశేనేహ యద్ గతాః పరమం పదమ్ । తద్ విచారప్రదీపస్య విజృమ్భితమ్ అనుత్తమమ్
కాలబలంతో మాయలో పడి, అతి ఉన్నత స్థితిని చేరినవారు కూడా, అది విచారదీపం వెలిగినప్పుడు కలిగే అత్యుత్తమ ఫలమని తెలుసుకో.
రాజ్యాని సమ్పదస్ స్ఫారో భోగో మోక్షశ్ చ శాశ్వతః । విచారకల్పవృక్షస్య ఫలాన్య్ ఏతాని రాఘవ
రాఘవా! రాజ్యాలు, అపారమైన సంపదలు, విస్తారమైన భోగాలు, శాశ్వతమైన మోక్షం — ఇవన్నీ విచారమనే కల్పవృక్షానికి ఫలాలుగా లభిస్తాయి.
యా వివేకవిలాసిన్యో మతయో మహతామ్ ఇహ । న తా విపది మజ్జన్తి తుమ్బకానీవ వారిణి
మహానుభావుల మంచి ఆలోచనలు, వివేకంతో నిండినవిగా ఉండి, కష్టకాలంలో కూడా నీటిలో తుమ్మకాయలు మునిగిపోని విధంగా, ఎప్పుడూ మునిగిపోవు.
విచారోదయహారిణ్యా ధియా వ్యవహరన్తి యే । ఫలానామ్ అత్యుదారాణాం భాజనం హి భవన్తి తే
వివేకం ఉదయించిన మనస్సుతో వ్యవహరించే వారు, అత్యంత గొప్ప ఫలితాలకు పాత్రులవుతారు.
మూర్ఖహృత్కాననస్థానామ్ ఆశాప్రసరరోధినామ్ । అవిచారకరఞ్జానాం మఞ్జర్యో దుఃఖరీతయః
మూర్ఖుల హృదయాలలో, ఆశలు నశించిన అడవిలో, వివేకమనే చెట్లు లేని చోట, బాధలు వేలు వేసి పెరుగుతాయి.
కజ్జలక్షోదమలినా మదిరామోదధర్మిణీ । అవిచారమయీ నిద్రా యాతు తే రాఘవ క్షయమ్
ఓ రాఘవ! నల్లని మసిలా, మద్యం వాసనలాగా మత్తుగా ఉండే, విచారణ లేని నిద్ర నీకు పోయిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
మహాపద్య్ అపి దీర్ఘేషు సద్విచారపరో నరః । న నిమజ్జతి మోహేషు తేజోరాశిస్ తమస్స్వ్ ఇవ
ఎంత పెద్ద, ఎంత కాలమైన కష్టాలు వచ్చినా, నిజమైన విచారణలో నిమగ్నమైన మనిషి మాయలో మునిగిపోడు. అది ఎలా అంటే, వెలుగు ఎప్పటికీ చీకటిలో కలిసిపోదు కదా, అలాగే.
మానసే సరసి స్వచ్ఛే విచారకమలోత్కరః । నూనం వికసితో యస్య హిమవాన్ ఇవ భాతి సః
మనసు అనే స్వచ్చమైన సరస్సులో, విచారణ అనే కమలం నిజంగా వికసించినవాడెవడైనా, అతడు మంచుతో కప్పబడిన హిమాలయాల్లా ప్రకాశిస్తాడు.
విచారవికలా యస్య మతిర్ మాన్ద్యమ్ ఉపేయుషః । తస్యోదేత్య్ అశనిశ్ చన్ద్రాన్ ముధా యక్షశ్ శిశోర్ ఇవ
విచారణ లేని, మాంద్యంలో పడ్డ మనస్సున్నవాడికి, ఎన్ని మేఘాలు మోగినా, అవి వృథా. అది చిన్నపిల్లవాడికి యక్షుని చంద్రుడు కనిపించినట్టు.
దుఃఖషణ్డకవల్మీకం విపన్నవలతామధుః । రామ దూరే పరిత్యాజ్యో నిర్వివేకో నరాధమః
రామా, వివేకం లేని మనిషిని దూరంగా వదిలేయాలి. ఎందుకంటే అతడు బాధల గుట్టలా, పుట్టగొడుగుల కొండలా, పాడైన తేనెలా ఉంటాడు.
యే కేచన దురారమ్భా దురాచారా దురాధయః । అవిచారేణ తే భాన్తి వేతాలాస్ తమసా యథా
యవ్వనంలో చెడు ప్రవర్తన కలవారు, నమ్మదగని వారు, దగ్గరగా రావడానికి కష్టమైన వారు — వీరు విచారం లేకుండా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే వెలుగుతారు; చీకటిలో పిశాచాలు కనిపించటం వలె.
అవిచారిణమ్ ఏకాన్తజరద్ద్రుమసధర్మిణమ్ । అక్షమం సాధుకార్యేషు దూరే కురు రఘూద్వహ
రఘువంశంలో జన్మించినవాడా, మంచి పనులకు పనికిరాని, విచక్షణ లేని, పాత చెట్టు లాంటి మనిషిని నీవు దూరంగా ఉంచు.
వివిక్తం హి మనో జన్తోర్ ఆశావైవశ్యవర్జితమ్ । పరాం నిర్వృతిమ్ అభ్యేతి పూర్ణశ్ చన్ద్ర ఇవాత్మని
ఏ జీవికి అయినా, ఆశల బందనం లేకుండా ఒంటరిగా ఉన్న మనస్సు, తానే తానుగా పరిపూర్ణమైన చంద్రుడు లాగా, అత్యున్నత సంతృప్తిని పొందుతుంది.
వివేకితోదితా దేహం సర్వం శీతలయత్య్ అలమ్ । అలఙ్కరోతి చాత్యన్తం జ్యోత్స్నేవ భువనమ్ నవా
వివేకం కలిగినప్పుడు అది శరీరాన్ని పూర్తిగా చల్లబరుస్తుంది, కొత్త జ్యోత్స్న ప్రపంచాన్ని అలంకరించినట్టు, దాన్ని ఎంతో అందంగా తయారు చేస్తుంది.
పరమార్థపతాకాయా ధియో ధవలచామరమ్ । విచారో రాజతే జన్తో రజన్యామ్ ఇవ చన్ద్రమాః
పరమార్థ సత్యానికి జెండాగా ఉన్న మనస్సుకు, పరిశీలన శుభ్రమైన చామరంగా మెరిసిపోతుంది. ఇది రాత్రిలో చంద్రుడు వెలిగినట్లు ప్రకాశిస్తుంది.
విచారచారవో భావా భాసయన్తో దిశో దశ । భాన్తి భాస్కరవద్ భగ్నభూయోభవభయామయాః
పరిశీలనతో కూడిన భావాలు, పది దిశలను వెలిగిస్తూ, భయాన్ని పోగొట్టే సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తాయి. అవి పునఃపునః జననమరణాల వల్ల కలిగే అనేక భయాలను నశింపజేస్తాయి.
బాలస్య స్వమనోమోహకల్పితః ప్రాణహారకః । రాత్రౌ తమసి వేతాలో విచారేణ విలీయతే
పిల్లవాడి మాయా మనస్సు ఊహించిన, రాత్రి చీకటిలో భయపెట్టే దయ్యం, పరిశీలన వల్ల పూర్తిగా కనుమరుగవుతుంది.
సర్వ ఏవ జగద్భావా అవిచారణచారవః । అవిద్యమానసద్భావా విచారవిశరారవః
ఈ లోకంలోని అన్ని వస్తువులు పరిశీలన లేకుండా ఉంటే అవి వాస్తవంగా లేవు. పరిశీలన అనే ఖడ్గం తాకినప్పుడు వాటి అబద్ధమైన స్వరూపం మాయమవుతుంది.
పుంసో నిజమనోమోహకల్పితో ఽనల్పదుఃఖదః । సంసారచిరవేతాలో విచారేణ విలీయతే
మనిషి తన మాయామోహంతో ఊహించుకున్న ఈ దీర్ఘకాల సంసారం, ఎన్నో బాధలు కలిగించేది, విచారణ వల్ల పూర్తిగా కరిగిపోతుంది.
సమస్వచ్ఛం నిరాబాధమ్ అనన్తమ్ అనపాశ్రయమ్ । విద్ధీమం కేవలీభావం విచారోగ్రతరోః ఫలమ్
ఈ సమంగా నిర్మలమైన, ఎలాంటి ఆటంకం లేని, అనంతమైన, ఆధారంలేని ఏకత్వ స్థితిని, బలమైన విచారణ వృక్షానికి ఫలంగా తెలుసుకో.
అచలస్థితినోదారప్రకటాభోగతేజసా । తేన నిష్కామతోదేతి శీతతేవోదితేన్దునా
అదే స్థితి నిలకడగా, మహత్తరంగా, స్పష్టమైన ఆనంద కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, కోరికలు లేని మనస్థితిని, కొత్తగా ఉదయించిన చంద్రుని చల్లదనంలా, కలిగిస్తుంది.
చిన్తాజ్వరమహౌషధ్యా సాధుచిత్తనిషణ్ణయా । తయోత్తమత్వప్రదయా నాభివాఞ్ఛతి నోజ్ఝతి
మంచి మనసులో స్థిరమైన గొప్ప విచారణ ఔషధంతో, అది ఉత్తమ స్థితిని ప్రసాదించేది, దాని వలన ఏదీ కోరడం లేదు, ఏదీ త్రోసిపెట్టడం లేదు.
తత్ సదాలమ్బనం చేతస్ స్ఫారమ్ ఆభాసమ్ ఆగతమ్ । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి ఖమ్ ఇవాతితతాన్తరమ్
ఆ మనస్సు ఎప్పుడూ ఆధారంగా ఉండి, విస్తారంగా కనిపిస్తూ, ఆకాశం లాగా ఎక్కడ ఆగిపోదు, ఎక్కడ మొదలవదు.
న జహాతి న చాదత్తే న తామ్యతి న శామ్యతి । కేవలం సాక్షివత్ పశ్యఞ్ జగద్ ఆత్మని తిష్ఠతి
అది విడిచిపెట్టదు, పట్టుకోదు, బాధపడదు, శాంతించదు; కేవలం సాక్షిగా ఉండి, లోపల ప్రపంచాన్ని చూస్తూ తనలోనే నిలుస్తుంది.
న చ శామ్యతి నాప్య్ అన్తర్ నాపి బాహ్యే ఽవతిష్ఠతి । న చ నైష్కర్మ్యమ్ ఆదత్తే న చ కర్మణి మజ్జతి
అది శాంతించదు, లోపల గానీ బయట గానీ నిలవదు; క్రియలేని స్థితిని అంగీకరించదు, పనుల్లో మునిగిపోదు.
ఉపేక్షతే గతం వస్తు సమ్ప్రాప్తమ్ అనువర్తతే । న క్షుబ్ధో నాతి చాక్షుబ్ధో భాతి పూర్ణ ఇవార్ణవః
పోయినదాన్ని పట్టించుకోదు, వచ్చినదాన్ని అనుసరిస్తుంది; కలతగానీ, పూర్తిగా అశాంతిగానీ కాకుండా, నిండిన సముద్రంలా ప్రకాశిస్తుంది.