అణుస్థూలత్వమ్ ఆపన్నం తద్ ఏవాశు ప్రపశ్యతి । తస్య తన్మాత్రరన్ధ్రాణి యథాదేశం చ పశ్యతి
అది ఎంత చిన్నదైతే అయినా, వెంటనే దాన్ని పెద్దదిగా కూడా చూసేస్తుంది. అలాగే, ఆ సూక్ష్మతత్వాల మార్గాలను వాటి స్థలానుసారం గమనిస్తుంది.
తతః పురుషరూపైకభావనాత్ పురుషాకృతిమ్ । కాకతాలీయవద్ దృష్ట్వా తుష్టం పుష్టం భవత్య్ అలమ్
తరువాత, మనిషి రూపం గురించే ఒక్క ఆలోచన కలిగినప్పుడు, మనిషి ఆకారాన్ని చూస్తుంది. అది కాకి తాటి పండు దగ్గరికి వచ్చి కలిసినట్టు, తృప్తిగా, సంతృప్తిగా మారిపోతుంది.
జీవ ఏతదవస్థో ఽథ స్థితం పశ్యతి దేహకమ్ । అసన్తమ్ ఏవ గన్ధర్వపురం స్వప్నపురం యథా
ఆ స్థితిలో ఉన్న జీవుడు, ఆ శరీరాన్ని నిజంగా ఉందని అనిపించుకుంటూ చూస్తాడు. కానీ అది నిజంగా లేనిది — గంధర్వపురం లేదా కలలో కనిపించే ఊరు లాంటిది.
గన్ధర్వనగరాకారమ్ అపి స్వప్నపురోపమమ్ । జగద్ దుఃఖాయ దుఃఖస్య కాత్ర యుక్తిః పరిక్షయే
ఈ లోకం గంధర్వపురంలా, కలలో కనిపించే ఊరులా కనిపించినా, అది నశించిపోతున్నప్పుడు బాధపడటానికి, దుఃఖించటానికి ఏమాత్రం కారణం ఉంది?
వాసనావశతో దుఃఖం విద్యమానే చ సా భవేత్ । అవిద్యమానం చ జగన్ మృగతృష్ణామ్బుభఙ్గవత్
మనలో దాగి ఉన్న వాసనల వల్లే బాధలు కలుగుతాయి. అవి ఉన్నంతవరకూ బాధలు ఉంటాయి. అవి పోయినప్పుడు ఈ లోకం మృగతృష్ణలో నీళ్లు కనిపించినట్టు, కనబడేలా ఉండదు.
అతః కిం వాస్యతే కేన కస్య వా వాసనా కుతః । కథం స్వప్ననరేణాఙ్గ మృగతృష్ణామ్బు పీయతే
అందుకే, ఎవరు ఎవరిని బంధించగలరు? ఈ వాసనలు ఎవరివి, ఎక్కడి నుంచి వచ్చాయి? ప్రియమైనవాడా, ఒక కలలో ఉన్న మనిషి మృగతృష్ణలోని నీటిని ఎలా తాగగలడు?
సస్రష్టరి తు సాహన్తే సమనోమననాదికే । అవిద్యమానే జగతి యత్ సత్ తత్ పరిశిష్యతే
సృష్టికర్త, మనస్సు, ఆలోచనలు ఇవన్నీ ఉన్నప్పుడు, లోకం లేకపోయినా, నిజమైనది ఏదైతే మిగిలిపోతుందో అదే నిలిచిపోతుంది.
యత్ర నో వాసనా నైవ వాసకం న చ వాస్యతా । కేవలం కేవలీభావస్ సంశాన్తసకలభ్రమః
ఎక్కడ వాసనలూ లేవో, వాటి ప్రభావం పడేదీ, పడినదీ ఏదీ లేవో, అక్కడ కేవలం స్వచ్ఛమైన స్థితి మాత్రమే ఉంటుంది. అన్ని మాయలు పూర్తిగా శాంతించిపోతాయి.
యస్య సత్యో ఽప్య్ అసత్యో వా శూన్య ఏవ హి యక్షకః । విలీనస్ తస్య కైవల్యాత్ కిమ్ అన్యద్ అవశిష్యతే
ఏ మనిషికైనా, ఆ యక్షుడు నిజమైనవాడైనా, అబద్ధమైనవాడైనా, చివరికి శూన్యమే అయిపోతే, ఆత్మలో లీనమైపోయిన తర్వాత ఇంకేమీ మిగిలిపోదు కదా?
శూన్య ఏవ హి వేతాల ఇవేత్థం చిత్తవాసనా । ఉదితేయం జగన్నామ్నీ తచ్ఛాన్తౌ శాన్తిర్ అక్షతా
ఎలాగైతే ఒక వేటాళం శూన్యమే అయి పోతుందో, అలాగే మనసులో ఉన్న వాసనలూ శూన్యమే. ఈ లోకం అనబడేది పుట్టినా, లయమైపోయినా, చివరికి కలవరపడని శాంతి మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
అహన్తాయాం జగతి చ మృగతృష్ణాజలే చ యః । సాస్థస్ తం చిద్ఘనతరం నోపదేశ్యస్ త్వ్ అసావ్ ఇతి
ఎవరైనా ఈ లోకంలో, 'నేను' అనే భావన అనే మృగతృష్ణ జలంలో స్థిరంగా నిలబడగలిగితే, వారు ఆ పరిపూర్ణ చైతన్యమే. అలాంటి వారిని నేర్పించాల్సిన అవసరం లేదు, ఎందుకంటే వారు అదే స్వరూపం.
జీవం వివేకినమ్ ఇహోపదిశన్తి తజ్జ్ఞా నో బాలమ్ ఉద్భ్రమమ్ అసన్మయమ్ ఆర్యముక్తమ్ । అజ్ఞాన్ ప్రశాస్తి కిల యః కనకావదాతాం స స్వప్నదృష్టపురుషాయ సుతాం దదాతి
ఇక్కడ జ్ఞానులు, జీవించి ఉన్న వివేకవంతుడికి మాత్రమే బోధిస్తారు; చిన్నపిల్లలకో, చంచలమైనవారికో, అసత్యమైనవారికో, పేరుకే ఆర్యుడనిపించే వారికి కాదు. అది కలలో కనిపించిన మనిషికి తన బంగారంలా పవిత్రమైన కుమార్తెను ఇచ్చే వాడిలా ఉంటుంది.
తతస్ స జీవో భగవన్ దృష్టవాన్ దేహసమ్భ్రమమ్ । ఆదిసర్గే నభస్సంస్థః కామ్ అవస్థామ్ ఉపైతి హి
ఆ సమయంలో ఆ జీవుడు, ఓ మహానుభావా, తన శరీరంలో కలిగే కలకలాన్ని గమనిస్తాడు. సృష్టి ప్రారంభంలో, ఆ జీవుడు ఆకాశంలో ఉండి, ఒక ప్రత్యేక స్థితిని పొందుతాడు.
పరస్మాత్ పరమే వ్యోమ్ని పూర్వోక్తక్రమవద్ వపుః । జీవః పశ్యతి సమ్పన్నమ్ అసత్స్వప్ననరో యథా
అంతటి పరమమైన ఆకాశంలో, ముందుగా చెప్పిన విధంగా, ఆ జీవుడు తన శరీరాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూస్తాడు. అది కలలో ఉన్నవాడు తాను ఉన్నట్టు అనుభవించడంలా ఉంటుంది.
సర్వగత్వాచ్ చిద్ఘనస్య కార్యం స్వప్ననరో ఽపి హి । యథా కరోత్య్ ఆశు తథా జీవస్యాపి శరీరదృక్
చైతన్యం అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉండటంవల్ల, కలలో ఉన్నవాడు తన కలలో శరీరాన్ని త్వరగా సృష్టించుకుంటాడు. అలాగే జీవుడు కూడా తన శరీరాన్ని చూస్తాడు.
సనాతనో ఽహమ్ అవ్యక్తః పుమాన్ ఇత్య్ అభిధాస్ తతః । కరోత్య్ ఆత్మని తేనాసౌ ప్రథమః కథితః పుమాన్
తరువాత, 'నేను శాశ్వతుడను, అవ్యక్తుడను, పురుషుడను' అని భావించి, తనను తాను అలా గుర్తించుకుంటాడు. అందువల్ల, అతడు మొదటి పురుషుడిగా చెప్పబడతాడు.
ఏవం స సర్గే కస్మింశ్చిత్ ప్రథమో ఽర్థస్ సదాశివః । కస్మింశ్చిద్ విష్ణుర్ ఇత్య్ ఉక్తో నాభ్యుత్పన్నపితామహః
ఇలా, కొన్ని సృష్టుల్లో మొదటగా సదాశివుడు అవతరిస్తాడు; మరికొన్ని సృష్టుల్లో విష్ణువు మొదటగా ఉంటాడు. అప్పటికీ బ్రహ్మదేవుడు ఇంకా పుట్టలేదు.
పితామహస్ స కస్మింశ్చిత్ కస్మింశ్చిద్ అపి చేతరః । స చ సఙ్కల్పపురుషస్ సఙ్కల్పాన్ మూర్తిమాన్ స్థితః
కొన్ని చోట్ల బ్రహ్మదేవుడు మొదటగా ఉంటాడు, ఇంకొన్ని చోట్ల వేరే దేవుడు ముందుంటాడు. ఆయన సంకల్పబలంతో రూపాన్ని ధరించి, ఆ సంకల్పంతోనే నిలుస్తాడు.
పుష్టః ప్రథమసఙ్కల్పస్ తాం మనోమూర్తిమ్ ఆస్థితః । యద్ యథా కల్పయత్య్ ఆశు తత్ తథానుభవత్య్ అలమ్
ఆదిలో కలిగిన సంకల్పానికి బలమొచ్చి, ఆ మనోరూపాన్ని ఆయన స్వీకరిస్తాడు. మనసులో ఏది ఎలా ఊహిస్తాడో, అది వెంటనే అలాగే అనుభవిస్తాడు.
తత్ త్వ్ అసద్రూపమ్ అఖిలం శూన్యే వేతాలకో యథా । భ్రమదృష్ట్యా తు సద్రూపమ్ ఇత్య్ అహన్తాజగద్గతిః
అది అంతా నిజంగా లేనిది, ఖాళీగా ఉన్న చోట భూతం కనిపించడంలా. కాని మాయా దృష్టితో చూస్తే అది నిజంగా ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది, అలా 'నేను' అనే భావన, జగత్తు అనే చలనమూ కలుగుతాయి.
స్రష్టాదిపురుషస్ త్వ్ ఏవం స్వయం సమ్పద్యతే హి యః । స నిమేషం ప్రతి వ్యోమ్ని సముదేత్య్ అథ లీయతే
సృష్టికర్త మొదలైన ఆది పురుషుడు ఇలా తానే అవుతాడు. ఆకాశంలో ఒక క్షణం ఉద్భవించి, వెంటనే కలిసిపోతాడు.
నిమేష ఏవ కల్పౌఘమహాకల్పపరమ్పరాః । ప్రతిభాసవిపర్యాసమాత్రేణానుభవత్య్ అలమ్
ఒక కన్నుమూతలోనే అనేక సృష్టి చక్రాలు, మహాకల్పాల పరంపరలు కేవలం భ్రమ వల్ల అనుభవించబడతాయి.
పరమాణౌ పరమాణౌ వ్యోమ్ని వ్యోమ్ని క్షణే క్షణే । సర్గకల్పమహాకల్పభావాభావా భవన్తి హి
ప్రతి పరమాణువులో, ప్రతి ఆకాశంలో, ప్రతి క్షణంలో సృష్టి, కల్ప, మహాకల్పాల ఉనికీ, లేనివాటీ జరుగుతూనే ఉంటాయి.
దృశ్యన్తే కేచిద్ అన్యోఽన్యం సాధర్మ్యం వాసనాశతైః । మిథః కేచిన్ న దృశ్యన్తే కేచిత్ పశ్యన్తి నేతరమ్
కొంతమంది వందలాది వాసనల వల్ల ఒకే విధంగా కనిపిస్తారు; మరికొందరు ఒకరిని ఒకరు చూడరు; ఇంకొందరు కొంతమందిని మాత్రమే చూస్తారు, మిగతావారిని చూడరు.
కేచిన్ నాన్యేన దృశ్యన్తే దృష్టేనాప్య్ అసదాత్మనా । సర్గాస్ సర్గేణ సర్వత్ర సమ్భవన్తి న తే శివే
కొంతమందిని మరికొందరు చూడలేరు, unreal స్వరూపంతో చూసినప్పటికీ. సృష్టులు సృష్టిలో ఎక్కడైనా కలుగుతుంటాయి, కానీ అవి శుభంలో లేవు.
భవన్తి పరమే వ్యోమ్ని వ్యోమరూపా ఇతి స్వయమ్ । స్వయం చ సదసద్రూపా లీయన్తే స్వప్నశైలవత్
వాటి స్వరూపం ఆకాశమే అయినట్లు పరమాకాశంలో ఉంటాయి. అవే నిజమైనవి, అబద్ధమైనవిగా కూడా, కలలో కొండ లాగే అంతమవుతాయి.
సర్గైర్ న దేశ ఆక్రాన్తో న చ కాలో న కర్తృతా । న చైతే సత్స్వరూపా వా న కల్పం నైవ చ క్షణమ్
సృష్టులతో ఏ ప్రాంతం నిండిపోదు, కాలమూ లేదు, చేసే వాడు కూడా లేడు. ఇవి నిజమైన స్వరూపం గలవీ కావు, యుగమూ లేదు, క్షణమూ లేదు.
న చేదం జాయతే కిఞ్చిన్ న చ కిఞ్చన నశ్యతి । స్వచమత్కారరూపేణ చిచ్ చమత్కురుతే చితి
ఇక్కడ ఏదీ పుట్టదు, ఏదీ నశించదు. ఆ చైతన్యం తన అద్భుతమైన స్వరూపంలో తానే ఆశ్చర్యపడుతుంది.
స్వప్నపత్తననిర్మాణపాతోత్పతనవజ్ జగత్ । న దేశకాలాక్రమణం కరోతి మనసామ్ అపి
కలలో ఒక పట్టణం ఏర్పడటం, కూలిపోవడం ఎలా జరుగుతాయో, అలా ఈ లోకంలో కూడా వాస్తవానికి ఏ ప్రదేశం, కాలం మార్పు జరగదు; మనసులో కూడా అది జరగదు.
యథా సఙ్కల్పశైలేన దేశకాలాద్యనన్తకమ్ । ఆక్రాన్తమ్ అపి నాక్రాన్తం తథైవ జగతాసతా
మనసులో ఊహించిన ఒక కొండ అంతటినీ అంతులేని ప్రదేశం, కాలం మొదలైనవన్నీ నింపినట్టు కనిపించినా, నిజానికి అది నింపదు. అలాగే ఈ లోకం కూడా వాస్తవమైనది కాదు.