యో ఽసౌ బ్రహ్మాదిశబ్దార్థస్ సంవిదం విద్ధి కేవలమ్ । స్వచ్ఛమ్ ఆకాశమ్ అప్య్ అస్యాస్ స్థూలం మేరుర్ అణోర్ ఇవ
బ్రహ్మ మొదలైన పదాలు సూచించే ఆ పరమార్థం అనగా శుద్ధమైన చైతన్యమే. ఆ చైతన్యానికి పోల్చితే, ఆకాశం కూడా స్థూలంగా ఉంటుంది; అది మెరుపర్వతాన్ని ఒక పరమాణువుతో పోల్చినట్లే.
సా వేద్యమ్ అవగచ్ఛన్తీ యాతి చిన్నామయోగ్యతామ్ । అప్య్ అవేద్యవతీ నూనమ్ ఉన్మనాన్తపదస్థితా
ఆ చైతన్యం ఏదైనా తెలుసుకోవాలనుకుంటే, అది మనస్సు స్వభావాన్ని పొందుతుంది. ఏదీ తెలియదనిపించినా, అది నిర్వికల్ప స్థితిలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
క్షణాద్ భావితవేద్యత్వాద్ అహన్తామ్ అనుగచ్ఛతి । పురుషత్వాత్ పుమాన్ స్వప్నే నవవారణతామ్ ఇవ
ఒక్క క్షణం ఏదైనా తెలుసుకోవాలనే భావం వల్ల, అది 'నేను' అనే భావాన్ని స్వీకరిస్తుంది. అది కలలో మనిషి తొమ్మిది దంతాల గజముగా మారినట్లే.
అస్యా అహన్తాం యాతాయా దేశతాకాలతాఖతాః । సమ్పద్యన్తే స్వయం శూన్యరూపిణ్యస్ సఖ్య ఏవ తాః
ఆ చైతన్యం 'నేను' అనే భావాన్ని పొందినప్పుడు, దేశం, కాలం, పరిమితి అనే భావనలు కూడా సహజంగా కలుగుతాయి. అవి శూన్యమైన రూపాలుగా, మిత్రుల్లా తోడుగా ఉంటాయి.
తాభిస్ సంవలితా సాథ సత్తా జీవాభిధానకా । భవతి స్పన్దవిజ్ఞాతా పవనస్యేవ లేఖికా
ఈ శక్తులతో ఆ సత్త్వం చుట్టబడినప్పుడు, దానిని 'జీవుడు' అని పిలుస్తారు. అది ఒక తరంగంలా, గాలితో గీసిన గీతలా, మనకు కనిపిస్తుంది.
జీవశక్తిస్ తథాభూతా నిశ్చయైకవిలాసినీ । బుద్ధితామ్ అనుయాతా సా భవత్య్ అజ్ఞపదాస్థితా
అలా ఏర్పడిన ఈ జీవశక్తి, నిశ్చయాన్ని మాత్రమే ఇష్టపడుతుంది. అది బుద్ధిని అనుసరించి, అజ్ఞాన స్థితిలో నిలుస్తుంది.
శబ్దశక్త్యా క్రియాశక్త్యా జ్ఞానశక్త్యానుగమ్యతే । ప్రత్యేకం ప్రస్ఫురత్య్ అన్తర్ అప్రదర్శితరూపయా
ఈ జీవశక్తికి మాట శక్తి, క్రియాశక్తి, జ్ఞానశక్తి తోడుగా ఉంటాయి. ఇవి ఒక్కొక్కటి లోపల వెలిగిపోతూ, బయటకు స్పష్టంగా కనిపించవు.
మిలిత్వైష గణః క్షిప్రం శ్రుతిం సమనుకల్పయన్ । మనో భవతి శూన్యాత్మబీజం సఙ్కల్పశాఖినః
ఈ సమూహం త్వరగా కలిసిపోతే, వినికిడి లక్షణాన్ని అనుకరిస్తూ, అది మనస్సుగా మారుతుంది. అదే శూన్య స్వభావం కలిగిన సంకల్ప వృక్షానికి విత్తనం.
ఆతివాహికదేహోక్తిభాజనం తద్ విదుర్ బుధాః । అన్తస్స్థయా బ్రహ్మశక్త్యా జ్ఞరూపం స్వాత్మనాత్మదృక్
పండితులు 'ఆతివాహిక దేహం' అనే దాన్ని ఒక పాత్రగా భావిస్తారు. అందులో, లోపల ఉన్న బ్రహ్మశక్తి వల్ల, స్వరూపమైన చైతన్యంగా తనను తాను చూసే ఆత్మ నివసిస్తుంది.
సమ్పద్యమాన ఏవాస్మింశ్ చేతసీమా హి శక్తయః । పశ్చాద్ ఇవ సహైవాస్య ప్రోద్యన్త్య్ అనుదితా అపి
ఇది ఉద్భవించిన వెంటనే, మనస్సులోని శక్తులు కూడా వెంటనే కలిసిపోతాయి. అవి ముందుగా కనిపించకపోయినా, తర్వాత వచ్చినట్టు ఒక్కసారిగా వెలిసిపోతాయి.
వాతసత్తా స్పన్దసత్తా స్పర్శసత్తా తథైవ చ । త్వక్సత్తా తైజసీ సత్తా తథా సత్తా ప్రకాశినీ
గాలి ఉండటం, కదలిక ఉండటం, స్పర్శ ఉండటం, అలాగే చర్మం ఉండటం, అగ్ని ఉండటం, వెలుగు ఉండటం—
దృక్సత్తా జలసత్తా చ స్వాదసత్తా తథాపి చ । తథైవ రససత్తా చ గన్ధసత్తా తథైవ చ
చూసే శక్తి ఉండటం, నీరు ఉండటం, రుచి ఉండటం, అలాగే రసం ఉండటం, వాసన ఉండటం కూడా—
భూసత్తా దేహసత్తా చ పిణ్డసత్తా చ పీవరీ । దేశసత్తా కాలసత్తా సర్వాస్ త్వ్ ఆకారవర్జితాః
భూమి యొక్క ఉనికి, శరీర ఉనికి, ఈ దేహపు గుళిక ఉనికి, పొడవైనదిగా ఉండే ఉనికి, స్థలం ఉనికి, కాలం ఉనికి—ఇవన్నీ ఆకారం లేని వేరు వేరు రూపాలు.
ఏవం సత్తాగణం చేతః క్రోడీకృత్య ఖరూపధృత్ । స్ఫురత్య్ ఆశ్రితపత్త్రాది బీజవజ్ జీవతాం గతమ్
ఇలా ఈ అనేక ఉనికులను మనస్సులో చేర్చి, అవి ఆకాశ రూపాన్ని ధరించి, జీవులలో బీజం పొరలతో కలిసినట్లుగా వెలుగుతుంటాయి.
ఏతత్ పుర్యష్టకం విద్ధి దేహో ఽయం చాతివాహికః । అపరాబోధమ్ ఏతత్ తత్ స్ఫురత్య్ అంశవిభాగవత్
ఇది 'పుర్యష్టకము' అని తెలుసుకో. ఈ దేహమే అతివాహికం. ఇదే అజ్ఞాన స్థితి. ఇది భాగాలుగా విడిపోయి ప్రకాశిస్తుంది.
ఏతద్ యద్ అఙ్గసమ్పన్నం సమ్పన్నం తన్ న కిఞ్చన । న జాతం న చ సద్రూపం న చిదాది న చేతరత్
ఇది అవయవాలతో కూడి సంపూర్ణంగా కనిపించినా, వాస్తవానికి ఏదీ కాదు. ఇది పుట్టింది కాదు, నిజమైనది కాదు, ఇది చైతన్యం కాదు, మరేదీ కూడా కాదు.
పరే పరం ప్రస్ఫురతి కేవలం కేవలాత్మ సత్ । జలపీఠస్య జఠరే జలద్రవవిలాసవత్
పరమాత్మ నుంచి పరమాత్మే ప్రకాశిస్తుంది, అది స్వచ్ఛమైనది, స్వరూపంలో నిర్మలమైనది. అది నీటి బుడగలో నీరు ఎలా ఆడుతుందో, అలాగే ప్రకాశిస్తుంది.
సంవిత్సంవేదనైకాత్మ పృథగ్ ఏతద్ అచేతితమ్ । సమ్పద్యతే పరిజ్ఞాతం సఙ్కల్పనగరోపమమ్
ఈ జ్ఞానం లేని స్థితి, వేరుగా కనిపించినా, దాని అసలు స్వరూపం జ్ఞానమే, అవగాహనమే. అది ఊహల నగరంలా తెలిసిపోతుంది.
సంవేదనపరిజ్ఞానాచ్ ఛివతామ్ ఏవ గచ్ఛతి । అజాతమ్ ఏవ వా యత్ తత్ కథం గచ్ఛతి వస్తుతామ్
జ్ఞానాన్ని గుర్తించడం వల్ల అది శివత్వాన్ని మాత్రమే పొందుతుంది. కానీ అసలు పుట్టని దానికీ నిజమైన ఉనికి ఎలా కలుగుతుంది?
అథైతద్ విన్దతే స్వాన్తం సఙ్కల్పాద్ అణుతాం స్వతః । తన్మాత్రసత్తాస్ తస్యాణోర్ ఏతాః పశ్యన్తి దేహకమ్
తర్వాత, ఈ చైతన్యం తనలో తానే ఊహ ద్వారా తన సూక్ష్మత్వాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఆ సూక్ష్మతత్వాల ఉనికి, అవే ఆ సూక్ష్మతత్వాలు శరీరాన్ని చిన్నదిగా చూస్తాయి.
అణుస్థూలత్వమ్ ఆపన్నం తద్ ఏవాశు ప్రపశ్యతి । తస్య తన్మాత్రరన్ధ్రాణి యథాదేశం చ పశ్యతి
అది ఎంత చిన్నదైతే అయినా, వెంటనే దాన్ని పెద్దదిగా కూడా చూసేస్తుంది. అలాగే, ఆ సూక్ష్మతత్వాల మార్గాలను వాటి స్థలానుసారం గమనిస్తుంది.
తతః పురుషరూపైకభావనాత్ పురుషాకృతిమ్ । కాకతాలీయవద్ దృష్ట్వా తుష్టం పుష్టం భవత్య్ అలమ్
తరువాత, మనిషి రూపం గురించే ఒక్క ఆలోచన కలిగినప్పుడు, మనిషి ఆకారాన్ని చూస్తుంది. అది కాకి తాటి పండు దగ్గరికి వచ్చి కలిసినట్టు, తృప్తిగా, సంతృప్తిగా మారిపోతుంది.
జీవ ఏతదవస్థో ఽథ స్థితం పశ్యతి దేహకమ్ । అసన్తమ్ ఏవ గన్ధర్వపురం స్వప్నపురం యథా
ఆ స్థితిలో ఉన్న జీవుడు, ఆ శరీరాన్ని నిజంగా ఉందని అనిపించుకుంటూ చూస్తాడు. కానీ అది నిజంగా లేనిది — గంధర్వపురం లేదా కలలో కనిపించే ఊరు లాంటిది.
గన్ధర్వనగరాకారమ్ అపి స్వప్నపురోపమమ్ । జగద్ దుఃఖాయ దుఃఖస్య కాత్ర యుక్తిః పరిక్షయే
ఈ లోకం గంధర్వపురంలా, కలలో కనిపించే ఊరులా కనిపించినా, అది నశించిపోతున్నప్పుడు బాధపడటానికి, దుఃఖించటానికి ఏమాత్రం కారణం ఉంది?
వాసనావశతో దుఃఖం విద్యమానే చ సా భవేత్ । అవిద్యమానం చ జగన్ మృగతృష్ణామ్బుభఙ్గవత్
మనలో దాగి ఉన్న వాసనల వల్లే బాధలు కలుగుతాయి. అవి ఉన్నంతవరకూ బాధలు ఉంటాయి. అవి పోయినప్పుడు ఈ లోకం మృగతృష్ణలో నీళ్లు కనిపించినట్టు, కనబడేలా ఉండదు.
అతః కిం వాస్యతే కేన కస్య వా వాసనా కుతః । కథం స్వప్ననరేణాఙ్గ మృగతృష్ణామ్బు పీయతే
అందుకే, ఎవరు ఎవరిని బంధించగలరు? ఈ వాసనలు ఎవరివి, ఎక్కడి నుంచి వచ్చాయి? ప్రియమైనవాడా, ఒక కలలో ఉన్న మనిషి మృగతృష్ణలోని నీటిని ఎలా తాగగలడు?
సస్రష్టరి తు సాహన్తే సమనోమననాదికే । అవిద్యమానే జగతి యత్ సత్ తత్ పరిశిష్యతే
సృష్టికర్త, మనస్సు, ఆలోచనలు ఇవన్నీ ఉన్నప్పుడు, లోకం లేకపోయినా, నిజమైనది ఏదైతే మిగిలిపోతుందో అదే నిలిచిపోతుంది.
యత్ర నో వాసనా నైవ వాసకం న చ వాస్యతా । కేవలం కేవలీభావస్ సంశాన్తసకలభ్రమః
ఎక్కడ వాసనలూ లేవో, వాటి ప్రభావం పడేదీ, పడినదీ ఏదీ లేవో, అక్కడ కేవలం స్వచ్ఛమైన స్థితి మాత్రమే ఉంటుంది. అన్ని మాయలు పూర్తిగా శాంతించిపోతాయి.
యస్య సత్యో ఽప్య్ అసత్యో వా శూన్య ఏవ హి యక్షకః । విలీనస్ తస్య కైవల్యాత్ కిమ్ అన్యద్ అవశిష్యతే
ఏ మనిషికైనా, ఆ యక్షుడు నిజమైనవాడైనా, అబద్ధమైనవాడైనా, చివరికి శూన్యమే అయిపోతే, ఆత్మలో లీనమైపోయిన తర్వాత ఇంకేమీ మిగిలిపోదు కదా?
శూన్య ఏవ హి వేతాల ఇవేత్థం చిత్తవాసనా । ఉదితేయం జగన్నామ్నీ తచ్ఛాన్తౌ శాన్తిర్ అక్షతా
ఎలాగైతే ఒక వేటాళం శూన్యమే అయి పోతుందో, అలాగే మనసులో ఉన్న వాసనలూ శూన్యమే. ఈ లోకం అనబడేది పుట్టినా, లయమైపోయినా, చివరికి కలవరపడని శాంతి మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.