యథా కథఞ్చిద్ అఙ్గారం నిఘృష్య క్షాలయఞ్ శిశుః । కరనైర్మల్యమ్ ఆప్నోతి కార్ష్ణ్యాఙ్గారక్షయే యథా
ఎలా ఒక చిన్నవాడు బొగ్గును రుద్ది, దాన్ని శుభ్రం చేస్తూ, బొగ్గు నలుపు పోయిన తర్వాత చేతులు పరిశుభ్రంగా మారతాయో,
యథా కథఞ్చిచ్ ఛాస్త్రాఢ్యైర్ భాగైర్ భాగం విచారయన్ । సాత్త్వికైస్ తామసం నాశాద్ ద్వయోర్ ఆత్మోదయస్ తథా
అలాగే, ఎవరు శాస్త్రజ్ఞానం ఉన్న శుభ్రమైన భాగాలతో అశుద్ధమైన భాగాలను ఆలోచిస్తారో, ఆ శుభాశుభాలు రెండూ పోయినప్పుడు నిజమైన ఆత్మ వెలుగులోకి వస్తుంది.
పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మైవ విచారయతి చాత్మనా । ఆత్మైవాస్తీహ నావిద్యావిద్యావిద్యాక్షయం విదుః
ఆత్మ తానే తాను చూస్తుంది, తానే తానిని విచారిస్తుంది; ఇక్కడ ఆత్మ ఒక్కటే ఉంది — అజ్ఞానం లేదు. జ్ఞానులు అజ్ఞానం నాశనాన్ని కూడా అజ్ఞానమే అని తెలుసుకుంటారు.
యావత్ కిఞ్చిద్ ఇదం వస్తు నానేవాత్మావగమ్యతే । క్రమా గురూపదేశాద్యా నాత్మజ్ఞానస్య కారణమ్
ఇక్కడ ఏదైనా వస్తువు ఉన్నంత వరకు, ఆత్మను అద్వైతంగా గ్రహించలేం. గురువు ఉపదేశం వంటివి క్రమంగా జరిగినా, అవి ఆత్మజ్ఞానానికి కారణం కావు.
గురుర్ హీన్ద్రియవృన్దాత్మా బ్రహ్మ సర్వేన్ద్రియక్షయాత్ । యద్ వస్తు యత్క్షయప్రాప్యం తత్ తస్మిన్ సతి నాప్యతే
గురు అనగా మన ఇంద్రియాల సారమే, పరబ్రహ్మమే. అన్ని ఇంద్రియాలు లయమైతే వాటి ద్వారా పొందినది కూడా అక్కడ ఉండదు.
అకారణా అపి ప్రాప్తా భృశం కారణతాం ద్విజ । క్రమా గురూపదేశాద్యా ఆత్మజ్ఞానస్య సిద్ధయే
హే ద్విజా! కారణం లేకపోయినా, జ్ఞానం లభించడం ఒక కారణంగా మారుతుంది. గురువు ఉపదేశం మొదలైన వాటి ద్వారా, క్రమంగా ఆత్మజ్ఞానం సిద్ధిస్తుంది.
క్రమే గురూపదేశానాం ప్రవృత్తే శిష్యబోధతః । అనిర్దేశ్యో ఽప్య్ అదృశ్యో ఽపి స్వయమ్ ఆత్మా ప్రసీదతి
గురువు ఉపదేశాలు క్రమంగా జరిగి, శిష్యుడు అవగాహన పొందినప్పుడు, చెప్పలేని, కనబడని ఆత్మ కూడా తానే తాను వెలుగులోకి వస్తుంది.
శాస్త్రార్థైర్ బుధ్యతే నాత్మా గురోర్ వాచా న చానఘ । బుధ్యతే స్వయమ్ ఏవైష స్వబోధవశతస్ స్వతః
శాస్త్రార్థాలు గానీ, గురువు మాటలు గానీ ఆత్మను తెలియజేయవు, హేయ్ పాపరహితుడా! ఇది తన స్వబోధశక్తితో తానే తాను తెలిసిపోతుంది.
గురూపదేశశాస్త్రార్థైర్ వినా చాత్మా న బుధ్యతే । ఏతత్సంయోగసత్తైవ స్వాత్మజ్ఞానప్రకాశినీ
గురువు చెప్పిన ఉపదేశాలు, శాస్త్రాలలోని అర్థాలు లేకుండా మన ఆత్మను మనం గ్రహించలేం. ఈ రెండింటి కలయిక వల్లే మనకు నిజమైన ఆత్మజ్ఞానం వెలుగుతుంది.
గురుశాస్త్రార్థశిష్యాణాం చిరసంయోగసత్తయా । అహనీవ జనాచార ఆత్మజ్ఞానం ప్రవర్తతే
గురువు, శాస్త్రాలు, శిష్యుడు — వీరి మధ్య దీర్ఘకాలంగా ఉండే అనుబంధం వల్లే, మన రోజువారీ జీవితంలో ఆత్మజ్ఞానం ఉదయించేలా అవుతుంది. ఇది పగలు ఎలా వెలుగుతో వస్తుందో అలాగే.
కర్మబుద్ధీన్ద్రియాద్యన్తసుఖదుఃఖాదిసఙ్క్షయః । శివ ఆత్మేతి కథితస్ తత్ సద్ ఇత్యాదినామభిః
కర్మలు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, ఆనందం, దుఃఖం — ఇవన్నీ పోయినప్పుడు దానినే శివుడు, ఆత్మ అని అంటారు. దీనికి 'సత్' అనే పేరుతో పాటు ఇతర పేర్లూ ఉన్నాయి.
యత్రేదమ్ అఖిలం నాస్తి తద్రూపేణైవ చాస్తి వా । తద్ ఆకాశాద్ అచ్ఛతరమ్ అనన్తం సద్ ఇహాస్తి హి
ఇక్కడ ఈ సర్వం లేకపోయినా, లేదా అది తన స్వరూపంలో మాత్రమే ఉన్నా, ఆది ఆకాశం కన్నా పవిత్రమైనది, అనంతమైనది, నిజమైనది — అది ఇక్కడే ఉంది.
అవిశ్రాన్తతయా తత్ర తన్వవిద్యైర్ ముముక్షుభిః । విచిత్రశుద్ధమననకలఙ్కకలితాత్మభిః
అక్కడ విముక్తిని కోరే వారు, సూక్ష్మమైన జ్ఞానం కలిగి, మలినతలేని స్వచ్ఛమైన మనస్సుతో, అలసట లేకుండా ఎంతో శ్రమతో సాధన చేస్తారు.
అదూర ఏవ తిష్ఠద్భిర్ జీవన్ముక్తపదస్య తైః । మోక్షోపాయకబోధాయ శాస్త్రార్థరచనాయ చ
వారు జీవన్ముక్త స్థితికి చాలా దగ్గరగా ఉండి, మోక్షానికి మార్గాలు తెలియజేసేందుకు, శాస్త్రార్థాలను వివరించే గ్రంథాలను రచిస్తారు.
బ్రహ్మేన్ద్రరుద్రప్రముఖైర్ లోకపాలైస్ సపణ్డితైః । పురాణవేదసిద్ధాన్తసిద్ధయే భావితాత్మభిః
బ్రహ్మ, ఇంద్ర, రుద్రుడు మొదలైన లోకపాలకులు, జ్ఞానులు, సత్యంలో స్థిరమైన వారు, పురాణాలు మరియు వేదాల తాత్పర్యాన్ని స్థిరపరచుతారు.
చిద్ బ్రహ్మ శివ ఆత్మేశపరమాత్మేశ్వరాదికాః । ఏకస్మిన్ కల్పితాస్ సఞ్జ్ఞా నిస్సఞ్జ్ఞే పృథగ్ ఈశ్వరే
చైతన్యం, బ్రహ్మ, శివుడు, ఆత్మ, ఈశ్వరుడు, పరమాత్మ, ఇలా ఎన్నో పేర్లు ఒకే పరమార్థాన్ని సూచించడానికి ఊహించబడ్డాయి. కానీ నిజానికి ఆ పరమేశ్వరుడు పేర్లు, భేదాలు లేనివాడు.
ఏవమ్ ఏతజ్ జగత్తత్త్వం స్వం తత్త్వం శివనామకమ్ । సర్వథా సర్వదా సర్వేణార్చయన్ సుఖమ్ ఆస్స్వ భోః
ఈ జగత్తు యొక్క అసలు స్వరూపం మన స్వంత తత్వమే, దానిని శివతత్వం అంటారు. అందువల్ల, ఎప్పుడూ, ఎల్లప్పుడూ, అన్ని విధాలా, మన మనసుతో ఆ తత్వాన్ని ఆరాధిస్తూ, సుఖంగా ఉండుము సఖా.
శివ ఆత్మా పరం బ్రహ్మేత్యాదిశబ్దే ఽస్తి భిన్నతా । సవాసనైర్ విరచితా జ్ఞస్య భేదో న వస్తుని
శివుడు, ఆత్మ, పరబ్రహ్మం అనే మాటలు వేర్వేరుగా కనిపించడమే మనలో ఉన్న వాసనల వల్లే. కానీ జ్ఞానికి అసలు విషయంలో ఎలాంటి భేదం ఉండదు.
ఏవం దేవార్చనం కుర్వఞ్ జ్ఞో నిత్యం మునినాయక । యత్రాస్మదాదయో భృత్యాస్ తత్ ప్రయాతి పరం పదమ్
ఈ విధంగా ఎవరైనా ఎప్పుడూ దైవాన్ని ఆరాధిస్తూ ఉంటే, ఓ మునులలో శ్రేష్ఠుడా, ఆ జ్ఞాని మనలాంటి వారంతా సేవకులమై ఉండే పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
అవిద్యమానమ్ ఏవేదం విద్యమానమ్ ఇవ స్థితమ్ । యథా తన్ మే సమాసేన భగవన్ వక్తుమ్ అర్హసి
ఇది నిజంగా లేనిది అయినా, ఉన్నట్టుగా కనిపిస్తోంది. భగవంతుడా, ఇది ఎలా జరుగుతుందో సంక్షిప్తంగా నాకు చెప్పగలవా?
యో ఽసౌ బ్రహ్మాదిశబ్దార్థస్ సంవిదం విద్ధి కేవలమ్ । స్వచ్ఛమ్ ఆకాశమ్ అప్య్ అస్యాస్ స్థూలం మేరుర్ అణోర్ ఇవ
బ్రహ్మ మొదలైన పదాలు సూచించే ఆ పరమార్థం అనగా శుద్ధమైన చైతన్యమే. ఆ చైతన్యానికి పోల్చితే, ఆకాశం కూడా స్థూలంగా ఉంటుంది; అది మెరుపర్వతాన్ని ఒక పరమాణువుతో పోల్చినట్లే.
సా వేద్యమ్ అవగచ్ఛన్తీ యాతి చిన్నామయోగ్యతామ్ । అప్య్ అవేద్యవతీ నూనమ్ ఉన్మనాన్తపదస్థితా
ఆ చైతన్యం ఏదైనా తెలుసుకోవాలనుకుంటే, అది మనస్సు స్వభావాన్ని పొందుతుంది. ఏదీ తెలియదనిపించినా, అది నిర్వికల్ప స్థితిలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
క్షణాద్ భావితవేద్యత్వాద్ అహన్తామ్ అనుగచ్ఛతి । పురుషత్వాత్ పుమాన్ స్వప్నే నవవారణతామ్ ఇవ
ఒక్క క్షణం ఏదైనా తెలుసుకోవాలనే భావం వల్ల, అది 'నేను' అనే భావాన్ని స్వీకరిస్తుంది. అది కలలో మనిషి తొమ్మిది దంతాల గజముగా మారినట్లే.
అస్యా అహన్తాం యాతాయా దేశతాకాలతాఖతాః । సమ్పద్యన్తే స్వయం శూన్యరూపిణ్యస్ సఖ్య ఏవ తాః
ఆ చైతన్యం 'నేను' అనే భావాన్ని పొందినప్పుడు, దేశం, కాలం, పరిమితి అనే భావనలు కూడా సహజంగా కలుగుతాయి. అవి శూన్యమైన రూపాలుగా, మిత్రుల్లా తోడుగా ఉంటాయి.
తాభిస్ సంవలితా సాథ సత్తా జీవాభిధానకా । భవతి స్పన్దవిజ్ఞాతా పవనస్యేవ లేఖికా
ఈ శక్తులతో ఆ సత్త్వం చుట్టబడినప్పుడు, దానిని 'జీవుడు' అని పిలుస్తారు. అది ఒక తరంగంలా, గాలితో గీసిన గీతలా, మనకు కనిపిస్తుంది.
జీవశక్తిస్ తథాభూతా నిశ్చయైకవిలాసినీ । బుద్ధితామ్ అనుయాతా సా భవత్య్ అజ్ఞపదాస్థితా
అలా ఏర్పడిన ఈ జీవశక్తి, నిశ్చయాన్ని మాత్రమే ఇష్టపడుతుంది. అది బుద్ధిని అనుసరించి, అజ్ఞాన స్థితిలో నిలుస్తుంది.
శబ్దశక్త్యా క్రియాశక్త్యా జ్ఞానశక్త్యానుగమ్యతే । ప్రత్యేకం ప్రస్ఫురత్య్ అన్తర్ అప్రదర్శితరూపయా
ఈ జీవశక్తికి మాట శక్తి, క్రియాశక్తి, జ్ఞానశక్తి తోడుగా ఉంటాయి. ఇవి ఒక్కొక్కటి లోపల వెలిగిపోతూ, బయటకు స్పష్టంగా కనిపించవు.
మిలిత్వైష గణః క్షిప్రం శ్రుతిం సమనుకల్పయన్ । మనో భవతి శూన్యాత్మబీజం సఙ్కల్పశాఖినః
ఈ సమూహం త్వరగా కలిసిపోతే, వినికిడి లక్షణాన్ని అనుకరిస్తూ, అది మనస్సుగా మారుతుంది. అదే శూన్య స్వభావం కలిగిన సంకల్ప వృక్షానికి విత్తనం.
ఆతివాహికదేహోక్తిభాజనం తద్ విదుర్ బుధాః । అన్తస్స్థయా బ్రహ్మశక్త్యా జ్ఞరూపం స్వాత్మనాత్మదృక్
పండితులు 'ఆతివాహిక దేహం' అనే దాన్ని ఒక పాత్రగా భావిస్తారు. అందులో, లోపల ఉన్న బ్రహ్మశక్తి వల్ల, స్వరూపమైన చైతన్యంగా తనను తాను చూసే ఆత్మ నివసిస్తుంది.
సమ్పద్యమాన ఏవాస్మింశ్ చేతసీమా హి శక్తయః । పశ్చాద్ ఇవ సహైవాస్య ప్రోద్యన్త్య్ అనుదితా అపి
ఇది ఉద్భవించిన వెంటనే, మనస్సులోని శక్తులు కూడా వెంటనే కలిసిపోతాయి. అవి ముందుగా కనిపించకపోయినా, తర్వాత వచ్చినట్టు ఒక్కసారిగా వెలిసిపోతాయి.