అన్తశ్శీతలతాం యాతో యో భావేషు న మజ్జతి । వ్యవహారీ న సమ్మూఢస్ స శాన్త ఇతి కథ్యతే
అంతరంగా చల్లదనం పొందినవాడు, మనస్సు భావాల్లో మునిగిపోని వాడు, లోకంలో వ్యవహారం చేస్తూ కూడా మాయలో పడని వాడు — వాడే నిజంగా శాంతుడని అంటారు.
ఆకాశసదృశీ యస్య నిత్యం స్వవ్యవహారిణః । కలఙ్కమ్ ఏతి న మతిస్ స శాన్త ఇతి కథ్యతే
ఎప్పుడూ తన పనుల్లో నిమగ్నమైనవాడి మనస్సు ఆకాశంలా మచ్చలేకుండా ఉండితే — వాడే శాంతుడని అంటారు.
తపస్విషు బహుజ్ఞేషు యాజకేషు నృపేషు చ । బలవత్సు గుణాఢ్యేషు శమవాన్ ఏవ రాజతే
తపస్వులు, పెద్ద జ్ఞానులు, యజ్ఞాలు చేసే వారు, రాజులు, బలవంతులు, గుణవంతులు — వీళ్లందరిలోను శాంతి కలిగినవాడే నిజంగా వెలుగుతాడు.
శమసంసక్తమనసాం మహతాం గుణశాలినామ్ । ఉదేతి నిర్వృతిశ్ చిత్తాజ్ జ్యోత్స్నేవ హిమరోచిషః
శాంతిలో లీనమైన, గొప్ప గుణాలున్న మహానుభావుల మనస్సులో, ఆనందం మనస్సు నుంచి, చందమామ వెలుగులా, ఉద్భవిస్తుంది.
సీమాన్తో గుణపూగానాం పౌరుషైకాన్తభూషణమ్ । సఙ్కటేష్వ్ అభయస్థానం శమశ్ శ్రీమాన్ విరాజతే
సమతా అన్నది అన్ని గుణాలకూ హద్దుగా, నిజమైన పురుషులకూ ప్రత్యేక అలంకారంగా, కష్టకాలాల్లో భయముండని స్థలంగా, మహా ఐశ్వర్యంతో ప్రకాశిస్తుంది.
శమమ్ అమృతమ్ అహార్యమ్ ఆర్యజుష్టం పరమ్ అవలమ్బ్య పదం పరం ప్రయాతాః । రఘుతనయ యథా మహానుభావాః క్రమమ్ అనుపాలయ సిద్ధయే తమ్ ఏవ
రామా, మహానుభావులు ఎలా ఆ అమృతస్వరూపమైన, ఎవరూ దొంగిలించలేని, ఉత్తమమైన, ఆర్యులు ఇష్టపడే సమతను ఆధారంగా తీసుకుని పరమపదాన్ని సాధించారో, నీవు కూడా అదే మార్గాన్ని స్థిరంగా అనుసరించు.
శాస్త్రావబోధామలయా ధియా పరమపూతయా । కర్తవ్యః కారణజ్ఞేన విచారో నియతాత్మనా
శాస్త్రజ్ఞానం వల్ల నిర్మలమైన, పరమంగా పవిత్రమైన మనస్సుతో, కారణాలను తెలిసినవాడు, నియమంతో ఉన్నవాడు, విచారణ చేయాలి.
విచారాత్ తీక్ష్ణతామ్ ఏత్య ధీః పశ్యతి పరం పదమ్ । దీర్ఘసంసారరోగస్య విచారో హి మహౌషధమ్
విచారణ వల్ల బుద్ధి పదునుగా మారి, పరమ స్థితిని తెలుసుకుంటుంది. ఎందుకంటే, విచారణ అనేది దీర్ఘకాల సంసారరోగానికి గొప్ప ఔషధం.
ఆపద్వనమ్ అనన్తేహాపరిపల్లవితాకృతి । విచారక్రకచచ్ఛిన్నం నైవ భూయః ప్రరోహతి
అంతులేని ఆశల వల్ల పెరిగే అపదల అరణ్యాన్ని విచారణ అనే రంపంతో ఒకసారి నరికితే, అది మళ్లీ పెరగదు.
మోహేషు బన్ధునాశేషు సఙ్కటేషు భ్రమేషు చ । సర్వేష్వ్ ఏవ మహాప్రాజ్ఞ విచారో హి సతాం గతిః
మోసాలు, బంధువుల నష్టం, కష్టాలు, అయోమయాలు ఇలా ఏ పరిస్థితిలోనైనా, మహాజ్ఞులైనవారికి విచారణే నిజమైన మార్గం.
న విచారం వినా కశ్చిద్ ఉపాయో ఽస్తి విపచ్ఛమే । విచారాద్ అశుభం త్యక్త్వా శుభమ్ ఆయాతి ధీస్ సతామ్
విచారణ లేకుండా పరమ శాంతిని పొందే మార్గం లేదు; విచారణ వల్ల మంచి మనస్సు చెడు దాన్ని వదిలి, మేలు దిశగా సాగుతుంది.
బలం బుద్ధిశ్ చ తేజశ్ చ ప్రతిపత్తిః క్రియాఫలమ్ । ఫలన్త్య్ ఏతాని సర్వాణి విచారేణైవ ధీమతః
బలం, బుద్ధి, తేజస్సు, వివేకం, కార్యఫలం—ఈ అన్నీ కూడా జ్ఞానులకు విచారణ ద్వారానే కలుగుతాయి.
యుక్తాయుక్తమహాదీపమ్ అభివాఞ్ఛితసాధకమ్ । స్ఫారం విచారమ్ ఆశ్రిత్య సంసారజలధిం తరేత్
సరైనదాన్ని, తప్పైనదాన్ని తేడా చెప్పే గొప్ప జ్ఞానదీపాన్ని ఆశ్రయించి, మనసారా విచారాన్ని పెంచుకుంటూ, ఎవరికైనా కావాల్సినది సాధించగలిగే ఆ వెలుగు సహాయంతో ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
ఆలూనహృదయామ్భోజం మహామోహమతఙ్గజమ్ । విదారయతి శుద్ధాత్మా విచారోదారకేసరీ
పవిత్రమైన మనస్సు అనేది గొప్ప విచారసింహంలా ఉండి, మోహమనే పెద్ద ఏనుగును, దాని హృదయపద్మాన్ని గాయపరచకుండానే, చీల్చివేస్తుంది.
మూఢాః కాలవశేనేహ యద్ గతాః పరమం పదమ్ । తద్ విచారప్రదీపస్య విజృమ్భితమ్ అనుత్తమమ్
కాలబలంతో మాయలో పడి, అతి ఉన్నత స్థితిని చేరినవారు కూడా, అది విచారదీపం వెలిగినప్పుడు కలిగే అత్యుత్తమ ఫలమని తెలుసుకో.
రాజ్యాని సమ్పదస్ స్ఫారో భోగో మోక్షశ్ చ శాశ్వతః । విచారకల్పవృక్షస్య ఫలాన్య్ ఏతాని రాఘవ
రాఘవా! రాజ్యాలు, అపారమైన సంపదలు, విస్తారమైన భోగాలు, శాశ్వతమైన మోక్షం — ఇవన్నీ విచారమనే కల్పవృక్షానికి ఫలాలుగా లభిస్తాయి.
యా వివేకవిలాసిన్యో మతయో మహతామ్ ఇహ । న తా విపది మజ్జన్తి తుమ్బకానీవ వారిణి
మహానుభావుల మంచి ఆలోచనలు, వివేకంతో నిండినవిగా ఉండి, కష్టకాలంలో కూడా నీటిలో తుమ్మకాయలు మునిగిపోని విధంగా, ఎప్పుడూ మునిగిపోవు.
విచారోదయహారిణ్యా ధియా వ్యవహరన్తి యే । ఫలానామ్ అత్యుదారాణాం భాజనం హి భవన్తి తే
వివేకం ఉదయించిన మనస్సుతో వ్యవహరించే వారు, అత్యంత గొప్ప ఫలితాలకు పాత్రులవుతారు.
మూర్ఖహృత్కాననస్థానామ్ ఆశాప్రసరరోధినామ్ । అవిచారకరఞ్జానాం మఞ్జర్యో దుఃఖరీతయః
మూర్ఖుల హృదయాలలో, ఆశలు నశించిన అడవిలో, వివేకమనే చెట్లు లేని చోట, బాధలు వేలు వేసి పెరుగుతాయి.
కజ్జలక్షోదమలినా మదిరామోదధర్మిణీ । అవిచారమయీ నిద్రా యాతు తే రాఘవ క్షయమ్
ఓ రాఘవ! నల్లని మసిలా, మద్యం వాసనలాగా మత్తుగా ఉండే, విచారణ లేని నిద్ర నీకు పోయిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
మహాపద్య్ అపి దీర్ఘేషు సద్విచారపరో నరః । న నిమజ్జతి మోహేషు తేజోరాశిస్ తమస్స్వ్ ఇవ
ఎంత పెద్ద, ఎంత కాలమైన కష్టాలు వచ్చినా, నిజమైన విచారణలో నిమగ్నమైన మనిషి మాయలో మునిగిపోడు. అది ఎలా అంటే, వెలుగు ఎప్పటికీ చీకటిలో కలిసిపోదు కదా, అలాగే.
మానసే సరసి స్వచ్ఛే విచారకమలోత్కరః । నూనం వికసితో యస్య హిమవాన్ ఇవ భాతి సః
మనసు అనే స్వచ్చమైన సరస్సులో, విచారణ అనే కమలం నిజంగా వికసించినవాడెవడైనా, అతడు మంచుతో కప్పబడిన హిమాలయాల్లా ప్రకాశిస్తాడు.
విచారవికలా యస్య మతిర్ మాన్ద్యమ్ ఉపేయుషః । తస్యోదేత్య్ అశనిశ్ చన్ద్రాన్ ముధా యక్షశ్ శిశోర్ ఇవ
విచారణ లేని, మాంద్యంలో పడ్డ మనస్సున్నవాడికి, ఎన్ని మేఘాలు మోగినా, అవి వృథా. అది చిన్నపిల్లవాడికి యక్షుని చంద్రుడు కనిపించినట్టు.
దుఃఖషణ్డకవల్మీకం విపన్నవలతామధుః । రామ దూరే పరిత్యాజ్యో నిర్వివేకో నరాధమః
రామా, వివేకం లేని మనిషిని దూరంగా వదిలేయాలి. ఎందుకంటే అతడు బాధల గుట్టలా, పుట్టగొడుగుల కొండలా, పాడైన తేనెలా ఉంటాడు.
యే కేచన దురారమ్భా దురాచారా దురాధయః । అవిచారేణ తే భాన్తి వేతాలాస్ తమసా యథా
యవ్వనంలో చెడు ప్రవర్తన కలవారు, నమ్మదగని వారు, దగ్గరగా రావడానికి కష్టమైన వారు — వీరు విచారం లేకుండా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే వెలుగుతారు; చీకటిలో పిశాచాలు కనిపించటం వలె.
అవిచారిణమ్ ఏకాన్తజరద్ద్రుమసధర్మిణమ్ । అక్షమం సాధుకార్యేషు దూరే కురు రఘూద్వహ
రఘువంశంలో జన్మించినవాడా, మంచి పనులకు పనికిరాని, విచక్షణ లేని, పాత చెట్టు లాంటి మనిషిని నీవు దూరంగా ఉంచు.
వివిక్తం హి మనో జన్తోర్ ఆశావైవశ్యవర్జితమ్ । పరాం నిర్వృతిమ్ అభ్యేతి పూర్ణశ్ చన్ద్ర ఇవాత్మని
ఏ జీవికి అయినా, ఆశల బందనం లేకుండా ఒంటరిగా ఉన్న మనస్సు, తానే తానుగా పరిపూర్ణమైన చంద్రుడు లాగా, అత్యున్నత సంతృప్తిని పొందుతుంది.
వివేకితోదితా దేహం సర్వం శీతలయత్య్ అలమ్ । అలఙ్కరోతి చాత్యన్తం జ్యోత్స్నేవ భువనమ్ నవా
వివేకం కలిగినప్పుడు అది శరీరాన్ని పూర్తిగా చల్లబరుస్తుంది, కొత్త జ్యోత్స్న ప్రపంచాన్ని అలంకరించినట్టు, దాన్ని ఎంతో అందంగా తయారు చేస్తుంది.
పరమార్థపతాకాయా ధియో ధవలచామరమ్ । విచారో రాజతే జన్తో రజన్యామ్ ఇవ చన్ద్రమాః
పరమార్థ సత్యానికి జెండాగా ఉన్న మనస్సుకు, పరిశీలన శుభ్రమైన చామరంగా మెరిసిపోతుంది. ఇది రాత్రిలో చంద్రుడు వెలిగినట్లు ప్రకాశిస్తుంది.
విచారచారవో భావా భాసయన్తో దిశో దశ । భాన్తి భాస్కరవద్ భగ్నభూయోభవభయామయాః
పరిశీలనతో కూడిన భావాలు, పది దిశలను వెలిగిస్తూ, భయాన్ని పోగొట్టే సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తాయి. అవి పునఃపునః జననమరణాల వల్ల కలిగే అనేక భయాలను నశింపజేస్తాయి.