ప్రాణాత్ ప్రియతరం దృష్ట్వా తుష్టిమ్ ఏతి న తాం జనః । యామ్ ఆయాతి జనం శాన్తమ్ అవలోక్య సమాశయమ్
జనం ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనదాన్ని చూసినా అంత ఆనందపడరు; కానీ ప్రశాంతంగా, స్థిరంగా ఉన్న మనిషిని చూస్తే కలిగే సంతోషం వేరు.
సమయా శమశాలిన్యా వృత్త్యా యస్ సాధు వర్తతే । అభినన్దితయా లోకే జీవతీహ స నేతరః
ప్రశాంతతతో, నియమితమైన జీవనశైలితో సద్గుణంగా జీవించే వాడే నిజంగా ఈ లోకంలో జీవించేవాడు; ఇతరులు అంతగా గౌరవించబడరు.
అనుద్ధతమనాశ్ శాన్తస్ సాధు కర్మ కరోతి యత్ । తత్ సర్వమ్ అభినన్దన్తి తస్యేమా భూతజాతయః
ఎవరైనా మనసు వినయంగా, ప్రశాంతంగా ఉండి, మంచి పనులు చేస్తే, ఆ మంచిని ఈ లోకంలోని అన్ని జీవులు ఆనందంగా ఆమోదిస్తాయి.
శ్రుత్వా స్పృష్ట్వా చ దృష్ట్వా చ భుక్త్వా ఘ్రాత్వా శుభాశుభమ్ । న హృష్యతి గ్లాయతి యస్ స శాన్త ఇతి కథ్యతే
ఎవరైనా శ్రవణం, స్పర్శ, దర్శనం, భోజనం, వాసన వంటి విషయాల్లో శుభమో, అశుభమో ఎదురైనా, ఆనందపడక, నిరుత్సాహపడక ప్రశాంతంగా ఉంటే, అతడిని నిజమైన ప్రశాంతుడు అంటారు.
యస్ సమస్ సర్వభావేషు నాభివాఞ్ఛతి నోజ్ఝతి । జిత్వేన్ద్రియాణి యత్నేన స శాన్త ఇతి కథ్యతే
ఎవరైనా అన్ని విషయాల్లో సమంగా ఉండి, ఆశపడక, తృణీకరించక, ఇంద్రియాలను శ్రమతో జయిస్తే, అతడిని ప్రశాంతుడు అంటారు.
తుషారకరబిమ్బాచ్ఛం మనో యస్య నిరాకులమ్ । మరణోత్సవయుద్ధేషు స శాన్త ఇతి కథ్యతే
ఎవరైనా autumn చంద్రబింబంలా మనసు నిర్మలంగా, కలవరంలేకుండా ఉంచుకుంటే, మరణం, ఉత్సవం, యుద్ధం వంటి పరిస్థితుల్లో కూడా ప్రశాంతంగా ఉంటే, అతడిని ప్రశాంతుడు అంటారు.
స్థితో ఽపి న స్థిత ఇవ న హృష్యతి న కుప్యతి । యస్ సుషుప్తమనాస్ స్వస్థస్ స శాన్త ఇతి కథ్యతే
ఒకవాడు ఒకచోట నిలబడి ఉన్నప్పటికీ, నిలబడలేదు అన్నట్టుగా కనిపిస్తాడు; అతడు ఆనందించడు, కోపపడడు; అతని మనసు లోతైన నిద్రలో ఉన్నట్టుగా ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. అలాంటి వాడిని నిజమైన శాంతుడు అంటారు.
అమృతస్యన్దసుభగా యస్య సర్వజనం ప్రతి । దృష్టిః ప్రసరతి ప్రీతా స శాన్త ఇతి కథ్యతే
అమృతం పారుతున్నట్టు మధురంగా, అందరిపై ప్రేమతో అతని చూపు విస్తరిస్తే, అలాంటి వాడిని శాంతుడు అంటారు.
స్పష్టావదాతయా బుద్ధ్యా యథైవాన్తస్ తథా బహిః । దృశ్యన్తే యస్య కార్యాణి స శాన్త ఇతి కథ్యతే
యావత్తు లోపల, బయట కూడా అతని పనులు స్పష్టమైన, నిర్మలమైన మనస్సుతో కనిపిస్తే, అలాంటి వాడిని శాంతుడు అంటారు.
అప్య్ ఆపత్సు దురన్తాసు కల్పాన్తేషు దహత్స్వ్ అపి । తుచ్ఛేహం న మనో యస్య స శాన్త ఇతి కథ్యతే
ఎంతటి గొప్ప కష్టాలు వచ్చినా, యుగాంతంలో అన్నీ కాలిపోతున్నా, అతని మనసు అసలు పట్టించుకోకుండా చిన్నగా ఉంటే, అలాంటి వాడిని శాంతుడు అంటారు.
అన్తశ్శీతలతాం యాతో యో భావేషు న మజ్జతి । వ్యవహారీ న సమ్మూఢస్ స శాన్త ఇతి కథ్యతే
అంతరంగా చల్లదనం పొందినవాడు, మనస్సు భావాల్లో మునిగిపోని వాడు, లోకంలో వ్యవహారం చేస్తూ కూడా మాయలో పడని వాడు — వాడే నిజంగా శాంతుడని అంటారు.
ఆకాశసదృశీ యస్య నిత్యం స్వవ్యవహారిణః । కలఙ్కమ్ ఏతి న మతిస్ స శాన్త ఇతి కథ్యతే
ఎప్పుడూ తన పనుల్లో నిమగ్నమైనవాడి మనస్సు ఆకాశంలా మచ్చలేకుండా ఉండితే — వాడే శాంతుడని అంటారు.
తపస్విషు బహుజ్ఞేషు యాజకేషు నృపేషు చ । బలవత్సు గుణాఢ్యేషు శమవాన్ ఏవ రాజతే
తపస్వులు, పెద్ద జ్ఞానులు, యజ్ఞాలు చేసే వారు, రాజులు, బలవంతులు, గుణవంతులు — వీళ్లందరిలోను శాంతి కలిగినవాడే నిజంగా వెలుగుతాడు.
శమసంసక్తమనసాం మహతాం గుణశాలినామ్ । ఉదేతి నిర్వృతిశ్ చిత్తాజ్ జ్యోత్స్నేవ హిమరోచిషః
శాంతిలో లీనమైన, గొప్ప గుణాలున్న మహానుభావుల మనస్సులో, ఆనందం మనస్సు నుంచి, చందమామ వెలుగులా, ఉద్భవిస్తుంది.
సీమాన్తో గుణపూగానాం పౌరుషైకాన్తభూషణమ్ । సఙ్కటేష్వ్ అభయస్థానం శమశ్ శ్రీమాన్ విరాజతే
సమతా అన్నది అన్ని గుణాలకూ హద్దుగా, నిజమైన పురుషులకూ ప్రత్యేక అలంకారంగా, కష్టకాలాల్లో భయముండని స్థలంగా, మహా ఐశ్వర్యంతో ప్రకాశిస్తుంది.
శమమ్ అమృతమ్ అహార్యమ్ ఆర్యజుష్టం పరమ్ అవలమ్బ్య పదం పరం ప్రయాతాః । రఘుతనయ యథా మహానుభావాః క్రమమ్ అనుపాలయ సిద్ధయే తమ్ ఏవ
రామా, మహానుభావులు ఎలా ఆ అమృతస్వరూపమైన, ఎవరూ దొంగిలించలేని, ఉత్తమమైన, ఆర్యులు ఇష్టపడే సమతను ఆధారంగా తీసుకుని పరమపదాన్ని సాధించారో, నీవు కూడా అదే మార్గాన్ని స్థిరంగా అనుసరించు.
శాస్త్రావబోధామలయా ధియా పరమపూతయా । కర్తవ్యః కారణజ్ఞేన విచారో నియతాత్మనా
శాస్త్రజ్ఞానం వల్ల నిర్మలమైన, పరమంగా పవిత్రమైన మనస్సుతో, కారణాలను తెలిసినవాడు, నియమంతో ఉన్నవాడు, విచారణ చేయాలి.
విచారాత్ తీక్ష్ణతామ్ ఏత్య ధీః పశ్యతి పరం పదమ్ । దీర్ఘసంసారరోగస్య విచారో హి మహౌషధమ్
విచారణ వల్ల బుద్ధి పదునుగా మారి, పరమ స్థితిని తెలుసుకుంటుంది. ఎందుకంటే, విచారణ అనేది దీర్ఘకాల సంసారరోగానికి గొప్ప ఔషధం.
ఆపద్వనమ్ అనన్తేహాపరిపల్లవితాకృతి । విచారక్రకచచ్ఛిన్నం నైవ భూయః ప్రరోహతి
అంతులేని ఆశల వల్ల పెరిగే అపదల అరణ్యాన్ని విచారణ అనే రంపంతో ఒకసారి నరికితే, అది మళ్లీ పెరగదు.
మోహేషు బన్ధునాశేషు సఙ్కటేషు భ్రమేషు చ । సర్వేష్వ్ ఏవ మహాప్రాజ్ఞ విచారో హి సతాం గతిః
మోసాలు, బంధువుల నష్టం, కష్టాలు, అయోమయాలు ఇలా ఏ పరిస్థితిలోనైనా, మహాజ్ఞులైనవారికి విచారణే నిజమైన మార్గం.
న విచారం వినా కశ్చిద్ ఉపాయో ఽస్తి విపచ్ఛమే । విచారాద్ అశుభం త్యక్త్వా శుభమ్ ఆయాతి ధీస్ సతామ్
విచారణ లేకుండా పరమ శాంతిని పొందే మార్గం లేదు; విచారణ వల్ల మంచి మనస్సు చెడు దాన్ని వదిలి, మేలు దిశగా సాగుతుంది.
బలం బుద్ధిశ్ చ తేజశ్ చ ప్రతిపత్తిః క్రియాఫలమ్ । ఫలన్త్య్ ఏతాని సర్వాణి విచారేణైవ ధీమతః
బలం, బుద్ధి, తేజస్సు, వివేకం, కార్యఫలం—ఈ అన్నీ కూడా జ్ఞానులకు విచారణ ద్వారానే కలుగుతాయి.
యుక్తాయుక్తమహాదీపమ్ అభివాఞ్ఛితసాధకమ్ । స్ఫారం విచారమ్ ఆశ్రిత్య సంసారజలధిం తరేత్
సరైనదాన్ని, తప్పైనదాన్ని తేడా చెప్పే గొప్ప జ్ఞానదీపాన్ని ఆశ్రయించి, మనసారా విచారాన్ని పెంచుకుంటూ, ఎవరికైనా కావాల్సినది సాధించగలిగే ఆ వెలుగు సహాయంతో ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
ఆలూనహృదయామ్భోజం మహామోహమతఙ్గజమ్ । విదారయతి శుద్ధాత్మా విచారోదారకేసరీ
పవిత్రమైన మనస్సు అనేది గొప్ప విచారసింహంలా ఉండి, మోహమనే పెద్ద ఏనుగును, దాని హృదయపద్మాన్ని గాయపరచకుండానే, చీల్చివేస్తుంది.
మూఢాః కాలవశేనేహ యద్ గతాః పరమం పదమ్ । తద్ విచారప్రదీపస్య విజృమ్భితమ్ అనుత్తమమ్
కాలబలంతో మాయలో పడి, అతి ఉన్నత స్థితిని చేరినవారు కూడా, అది విచారదీపం వెలిగినప్పుడు కలిగే అత్యుత్తమ ఫలమని తెలుసుకో.
రాజ్యాని సమ్పదస్ స్ఫారో భోగో మోక్షశ్ చ శాశ్వతః । విచారకల్పవృక్షస్య ఫలాన్య్ ఏతాని రాఘవ
రాఘవా! రాజ్యాలు, అపారమైన సంపదలు, విస్తారమైన భోగాలు, శాశ్వతమైన మోక్షం — ఇవన్నీ విచారమనే కల్పవృక్షానికి ఫలాలుగా లభిస్తాయి.
యా వివేకవిలాసిన్యో మతయో మహతామ్ ఇహ । న తా విపది మజ్జన్తి తుమ్బకానీవ వారిణి
మహానుభావుల మంచి ఆలోచనలు, వివేకంతో నిండినవిగా ఉండి, కష్టకాలంలో కూడా నీటిలో తుమ్మకాయలు మునిగిపోని విధంగా, ఎప్పుడూ మునిగిపోవు.
విచారోదయహారిణ్యా ధియా వ్యవహరన్తి యే । ఫలానామ్ అత్యుదారాణాం భాజనం హి భవన్తి తే
వివేకం ఉదయించిన మనస్సుతో వ్యవహరించే వారు, అత్యంత గొప్ప ఫలితాలకు పాత్రులవుతారు.
మూర్ఖహృత్కాననస్థానామ్ ఆశాప్రసరరోధినామ్ । అవిచారకరఞ్జానాం మఞ్జర్యో దుఃఖరీతయః
మూర్ఖుల హృదయాలలో, ఆశలు నశించిన అడవిలో, వివేకమనే చెట్లు లేని చోట, బాధలు వేలు వేసి పెరుగుతాయి.
కజ్జలక్షోదమలినా మదిరామోదధర్మిణీ । అవిచారమయీ నిద్రా యాతు తే రాఘవ క్షయమ్
ఓ రాఘవ! నల్లని మసిలా, మద్యం వాసనలాగా మత్తుగా ఉండే, విచారణ లేని నిద్ర నీకు పోయిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను.