ప్రతిభాససముత్థానం ప్రతిభాసపరిక్షయమ్ । యథా గన్ధర్వనగరం తథా సంసృతివిభ్రమః
ప్రపంచంలో కనిపించే దృశ్యాలు ఎలా వచ్చి పోతాయో, అవి మాయా నగరం లాంటివే. అలాగే, జనన మరణాల భ్రమ కూడా అంతే.
ప్రాకృతో ఽస్మీతి విస్మృత్యా తావచ్ ఛోచతి భూమిపః । భూమిపో ఽస్మీతి సఞ్జాతా యావన్ నాస్య హృది స్మృతిః
ఒక సాధారణ మనిషి 'నేను రాజునని' మర్చిపోతే బాధపడతాడు. కానీ 'నేను రాజునని' గుర్తొస్తే, ఆ బాధ అతని హృదయంలో ఉండదు.
నశ్యతే జాతయా బ్రహ్మన్ ప్రాక్స్మృతిర్ వర్తమానయా । శరదేవోపగతయా ప్రావృడ్ జాడ్యవికారిణీ
ఓ బ్రహ్మన్, పాత జ్ఞాపకం పోయి, కొత్త జ్ఞాపకం వచ్చినప్పుడు, అది భూమికి వర్షాకాలం వచ్చినట్టు మార్పు తెస్తుంది.
ఘనప్రవాహా యైవ స్యాచ్ చిత్తేహా సైవ వర్ధతే । య ఏవోచ్చైస్ స్వరస్ తన్త్ర్యాస్ స ఏవాక్రామతి శ్రుతిమ్
మనసులో ఏ భావం బలంగా ఉంటే, అదే పెరుగుతుంది. వాయిద్యపు తీగపై ఏ స్వరం బలంగా మోగితే, అదే మన చెవికి బలంగా వినిపిస్తుంది.
అహమ్ ఏకో ఽహమ్ ఆత్మా త్వ్ ఇత్య్ ఏకాం భావయ భావనామ్ । తయా భావనయా యుక్తస్ స ఏవ త్వం భవస్య్ అలమ్
ఒకే ఆత్మనే నేను, నేను మాత్రమే అన్న భావనను మనసులో బలంగా నిలిపించు. ఈ భావనతో నీవు ఆ పరమాత్మగా స్థిరపడతావు — ఇదే చాలు.
ఏవం హ్య్ అసమ్భవద్ ఇదం త్వ్ అవిభాగభాస్వద్ బ్రహ్మత్వమ్ ఉత్తమపదం పరమ్ ఏవ దేవః । పూజాంశపూజనసుపూజకపూజ్యరూపం కిఞ్చిన్ నకిఞ్చిద్ ఇవ చిత్తపనైకమూర్తిః
ఇలా, ఏకత్వం కలిగి, విభేదములేని, ప్రకాశమయమైన పరమబ్రహ్మ స్థితి కలుగుతుంది. అదే పరమేశ్వరుడు, పూజ, పూజలో భాగం, ఉత్తమ పూజారి, పూజ్యుడు అన్నీ అవతరిస్తాడు; అది ఏదో ఒకటి లాంటిది, ఏదీ కానిది లాంటిది కూడా; ఒక్క మనస్సు రూపంలో మాత్రమే వెలుగుతుంది.
ఇత్థం స్థితమ్ ఇదం విశ్వం సదసద్ దేవరూపి చ । ద్వైతైక్యపదనిర్ముక్తం ముక్తద్వైతైక్యమ్ అప్య్ ఉత
ఈ విశ్వం ఇలాగే ఉంది — అది ఉన్నదీ, లేనిదీ, దైవ స్వరూపంగా కనిపిస్తుంది. ద్వైతం, అద్వైతం అన్న భావనలకు అతీతంగా, విముక్త ద్వైతాద్వైత స్థితిని కూడా దాటి ఉంటుంది.
చితేః కలఙ్కవద్ రూపమ్ ఇతి సంసారితాం గతమ్ । అకలఙ్కమ్ అసంసారి తచ్ చాభిన్నం ద్వయాత్మకమ్
మనస్సు మలినమైతే, అది సంసార బంధనానికి కారణమవుతుంది. మలినత లేకుండా, బంధనాల నుంచి విముక్తమైతే, అది ఒక్కటే అయినా, ద్వైతంగా కూడా కనిపిస్తుంది.
ఇయమ్ అస్మీతి సమ్ప్రాప్తకలఙ్కా చిన్ నిబధ్యతే । ఏతామ్ ఏవ కలాం బుద్ధ్వా స్వత్వాభిన్నాం విముచ్యతే
ఈ చైతన్యం 'నేను ఇదే' అనే మచ్చను పొందినప్పుడు బంధనంలో పడుతుంది. అదే పరిమితిని తాను వేరుగా కాకుండా తెలుసుకుంటే విముక్తి కలుగుతుంది.
చిద్ అర్థాకారతాభావాద్ ద్విత్వాత్ సత్త్వం సముజ్ఝతీ । సుఖదుఃఖాదితాం ధత్తే నసత్యాం సద్ ఇతి క్షణాత్
చైతన్యంలో వస్తువుల రూపం లేకపోతే, ద్వంద్వం పోయి, స్వరూపాన్ని విడిచిపెడుతుంది. వెంటనే అది సుఖం, దుఃఖం మొదలైన వాటి స్థితిని స్వీకరిస్తుంది, ఇవన్నీ నిజంగా లేవు.
శుద్ధా నిరంశా సత్యైకా సత్తా చేత్యేవమాదిభిః । విముక్తా నామశబ్దార్థైస్ సర్వైస్ సర్వాత్మికాపి ఖమ్
చైతన్యం పవిత్రమైనది, భాగాలులేనిది, ఒకే సత్యమైనది, 'సత్తా', 'చైతన్యం' వంటి పేర్లతో పిలిచినా, అన్ని పేర్లకు, భావాలకు అతీతంగా, అన్నిటికీ మూలంగా, ఆకాశంలా విస్తరించి ఉంటుంది.
సర్వం నిరుపమం శాన్తం మనసో ఽన్తే త్రిమార్గగమ్ । బ్రహ్మేదం బృంహితం బ్రాహ్మ్యా శక్త్యాకాశనికాశయా
అన్నీ పోలికలేనివి, శాంతమైనవి, మనస్సు ముగింపు వద్ద మూడు మార్గాలలో లభించేవి. ఇదే బ్రహ్మం, బ్రహ్మశక్తితో విస్తరించి, ఆకాశంలాంటి చైతన్యశక్తిగా కనిపిస్తుంది.
మనసా మనసి చ్ఛిన్నే సర్వాక్షప్రసవాత్మని । ద్వితీయే ఽథ తృతీయే వా పదే కిమ్ అవశిష్యతే
మనస్సు తనలోనే లయమై, అన్ని ఇంద్రియాల కార్యాలకు మూలమైన ఆ స్థితిలో కలిసిపోతే, రెండవదైనా మూడవదైనా స్థితిలో ఇంకేమీ మిగిలిపోతుందీ?
యావత్ కిలాత్మనస్ సత్తా మహాసత్తైవ తావతీ । సమస్తాస్తమయే జాతే సత్తా కేవ కుతశ్ చ కా
ఆత్మ యొక్క ఉనికి ఉన్నంతవరకూ, ఆ మహత్తరమైన ఉనికీ అలాగే ఉంటుంది. కానీ అన్నీ లయమై పోయినప్పుడు, ఏ ఉనికి మిగిలిపోతుంది? అది ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?
మనసా మనసి చ్ఛిన్నే స్వేన్ద్రియావయవాత్మని । విచారేణ సమాధానాత్ ప్రయోగేణ జయేన వా
మనస్సు తన స్వంత ఇంద్రియ భాగాల్లో లయమై పోయినప్పుడు, అది విచారణ వల్లనైనా, ఏకాగ్రత వల్లనైనా, సాధన వల్లనైనా, గెలుపు వల్లనైనా,
ద్వైతైక్యకలనాభేదే గలితే కలితాత్మని । సత్యాలోకే జగజ్జాలే ప్రోచ్ఛూనే విలయం గతే
ద్వైతం, అద్వైతం అనే భావాల మధ్య తేడా పోయి, ఆత్మ ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు, సత్యరూపమైన వెలుగులో ఈ జగత్తు అల్లిక పూర్తిగా చెదిరిపోయి లయమైపోతుంది.
శిష్యతే శీర్ణసంసారకలనాకలనాత్మికా । భృష్టబీజోపమా సత్తా జీవస్య చితినామికా
ఇక్కడ మిగిలింది సంసార మాయలు పూర్తిగా కరిగిపోయిన అనంతరంలో ఉండే సారమే. అది కాల్చిన విత్తనంలా, జీవునిలో 'చైతన్యం' అని పిలవబడుతుంది.
పశ్యన్తీనామకలితా త్యజన్తీ చేత్యచర్వణమ్ । మనోమహాభ్రనిర్ముక్తశరదాకాశకోశవత్
అది 'దృష్టా' అని పిలవబడే, బయటకు కనిపించని స్వరూపం. అది విషయాలపై మనస్సు తిరగక, autumn కాలంలో మేఘాలు తొలగిపోయిన ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉంటుంది.
శుద్ధా చిద్ భావమాత్రస్థా చేత్యచిచ్చాపలాద్ గతా । అదూరవిప్రకృష్టేశా పదోపనతిపావనీ
ఆ చైతన్యం పవిత్రమైనది, కేవలం చైతన్య స్థితిలోనే నిలిచి, విషయ-విషయి చంచలత నుంచి విముక్తమై, దగ్గరగా లేదా దూరంగా ఉన్న పరమపదాన్ని చేరే దారిని పవిత్రం చేస్తుంది.
చిద్ వ్యోమాత్మేతి కలితా గలితాఖిలకల్పనా । సమస్తసామాన్యవతీ నావతీర్ణభవార్ణవా
ఆ చైతన్యం అనగా 'చైతన్య ఆకాశం'గా భావించబడుతుంది. అందులో అన్ని కల్పనలు పూర్తిగా కరిగిపోతాయి. అది సమస్తంలో సమానత్వాన్ని కలిగి, జనన మరణాల సముద్రంలో పడిపోకుండా ఉంటుంది.
అపునర్బోధసౌషుప్తపదపాణ్డిత్యపీవరీ । పారమ్ ఆసాద్య విశ్రాన్తా చిరశ్రాన్తా తతే పదే
పునర్జన్మ లేకుండా, నిద్రలోని జ్ఞానంతో సంపన్నంగా, చాలా కాలంగా అలసిపోయిన ఆమె, ఆ నిద్రాస్థితి తీరానికి చేరుకొని, అక్కడ విశ్రాంతి పొందుతుంది.
ఏతత్ తే మనసి క్షీణే కథితం ప్రథమం పదమ్ । ద్వితీయం శృణు విప్రేన్ద్ర శక్తేర్ అస్యాస్ సుపావనమ్
బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడా! మనస్సు లయమైనప్పుడు కలిగే మొదటి స్థితిని నీకు వివరించాను. ఇప్పుడు, దీనిలోని అత్యంత పవిత్రమైన రెండవ శక్తిని విను.
ఏషైవ మననోన్ముక్తా చిచ్ఛక్తిశ్ శాన్తిశాలినీ । సర్వజ్యోతిస్తమోముక్తవితతాకాశసున్దరీ
ఇదే మనస్సు నుండి విముక్తమైన ఆ చైతన్యశక్తి, శాంతితో నిండినది, సమస్త వెలుగుతో ప్రకాశించేది, చీకటి తాకనిది, ఆకాశ విశాలతలా అందమైనది.
ఘనసౌషుప్తలేఖావచ్ఛిలాన్తస్సన్నివేశవత్ । సైన్ధవాన్తస్స్థరసవద్ వాతాన్తస్స్పన్దశక్తివత్
ఆ శక్తి, లోతైన నిద్రలో మిగిలే సూత్రములా, రాయి లోపల దాగిన సారంలా, నీటిలో కలిసిన ఉప్పులా, గాలిలో కనిపించని కదలికలా ఉంటుంది.
కాలేనాయాతి తత్రైవ పరాం పరిణతిం యదా । శబ్దశక్తిర్ ఇవాకాశే పరమాకాశగా తదా
కాలక్రమంలో, ఆమె అక్కడే పరిపూర్ణమైన మార్పును పొందుతుంది. ఇది శబ్దశక్తి ఆకాశంలో పరమాకాశాన్ని చేరినట్లే.
చేత్యాంశోన్ముఖతాం నూనం త్యజన్త్య్ అమ్బ్వ్ ఇవ చాపలమ్ । వాతలేఖేవ చలనం పుష్పలేఖేవ సౌరభమ్
ఆమె నిశ్చయంగా విషయాల పట్ల ఆకర్షణను వదిలేస్తుంది. అది నీరు తన చంచలతను వదిలినట్టు, గాలి రేఖ తన కదలికను వదిలినట్టు, పువ్వు పరిమళం తన వాసనను వదిలినట్టు.
కాలతాకాశతే త్యక్త్వా సకలే చాపలే ఽమలా । న జడాం నాజడాం స్ఫారాం ధత్తే సత్తామ్ అనామికామ్
కాలవ్యాప్తిలోని అన్ని మలినతలను వదిలి, ఆమె నిర్మలంగా, స్థూలమైనదీ కాదు, చైతన్యమైనదీ కాదు, విస్తృతమైనదీ కాదు — పేరు పెట్టలేని ఒక అస్తిత్వంలో నిలుస్తుంది.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నాం మహాసత్తాపదాద్ గతామ్ । తుర్యతుర్యాంశకలితామ్ అకలఙ్కామ్ అనామయామ్
దిక్కులు, కాలం మొదలైన పరిమితులను దాటి, మహత్తరమైన అస్తిత్వ స్థితిని చేరి, నాలుగవదానికంటే మించి ఉన్న భాగాన్ని అనుభవిస్తూ, కలంకం లేకుండా, వ్యాధి లేకుండా ఉంటుంది.
కాఞ్చిద్ ఏవ విశాలాక్షసాక్షివత్ సమవస్థితామ్ । సర్వతస్ సర్వదా సర్వప్రకారాస్వాదతత్పరామ్
ఓ విశాలమైన కళ్లతో ఉన్నవాడా, ఒక స్థితి ఎప్పుడూ, ఎక్కడైనా, అన్ని విధాలుగా అనుభూతిలో ఆనందిస్తూ, సాక్షిగా నిలిచి ఉంటుంది.
ఏషా ద్వితీయా పదతా కథితా తవ సువ్రత । తృతీయం శృణు వక్ష్యామి పదం పదవిదాం వర
ఓ సద్భక్తుడా, ఇదే రెండవ స్థితిగా చెప్పబడింది. స్థితులను బాగా తెలిసినవాడవు కాబట్టి, మూడవ స్థితిని ఇప్పుడు నేను చెబుతాను, విను.