సతి ద్విత్వే కిలైకం స్యాత్ సత్య్ ఏకత్వే ద్విరూపతా । కలే ద్వే ఏవ చిద్రూపం చిద్రూపత్వాత్ తద్ అప్య్ అసత్
ఒకటి ఉంటే రెండవది ఉండదు, రెండవది ఉంటే ఒకటే మిగిలిపోతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో చైతన్యం రెండు రూపాల్లో కనిపించినా, అది చైతన్య స్వభావమే కనుక అది కూడా నిజమైనది కాదు.
ఏకాభావాద్ అభావో ఽత్ర చైకత్వద్విత్వయోర్ ద్వయోః । ఏకం వినా ద్వితీయం న న ద్వితీయం వినైకతా
ఇక్కడ ఒకటి లేకపోతే ఏకత్వం, ద్వైతం రెండూ ఉండవు. ఒకటి లేకుండా రెండవది ఉండదు; రెండవది లేకుండా ఏకత్వం ఉండదు.
కార్యకారణయోర్ ఏకసారత్వాద్ ఏకరూపతా । ఫలాన్తస్యాపి బీజాదేర్ వికారాది హి కల్పనా
కార్యం, కారణం రెండింటికీ ఒకే తత్వం ఉన్నందున అవి వేరు కావు. విత్తనం నుంచి ఫలం వరకు మార్పు అన్నదీ మన ఊహ మాత్రమే.
చిత్త్వం చేత్యవికల్పేన స్వయం స్ఫురతి తన్మయమ్ । వికారాది తద్ ఏవాతస్ తత్సారత్వాన్ న భిద్యతే
చిత్తం, చిత్త్యమన్న భేదం లేకుండా, అది తానే తానుగా ప్రకాశిస్తుంది. మార్పు జరిగినా అది కూడా అదే తత్వం కనుక వేరుగా ఉండదు.
వికారాదివికల్పో ఽయం తత ఉత్థాయ వస్తుషు । యాతి సార్థకతామ్ నానాకార్యకారణకాదిభిః
ఈ మార్పులు, భేదాలు అనే భావనలు వస్తువుల విషయంలో ఉత్పన్నమై, అనేక కారణాలు, ఫలితాల ద్వారా వాటికి ప్రాముఖ్యత కలుగుతుంది.
తరఙ్గస్ సలిలే ఽతోయమ్ అతో ఽయం యస్య తే స నః । శశశృఙ్గసమస్ సో ఽపి యస్య సత్యం స ఖాఙ్కురః
ఎలా ఒక తరంగం నీటిలో ఉండునో, అలాగే ఈ జగత్తు ఆ పరమాత్మలో ఉంది. కానీ ఇది ఎవరిది? అది ముషికశృంగం లాంటిది — ఎవరు ఇది నిజమని అంటారో, వారు ఆకాశంలో మొలక చూపించాలి.
వస్తుబోధే ఽత్ర సమ్పన్నే తవాలం వాగ్వికల్పితైః । వ్యవచ్ఛేదాది దుశ్ఛేదం వచో వాక్త్వాత్ కిల ద్విజ
ఇక్కడ నిజమైన వాస్తవ జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, నీ మాటలు, ఊహించిన భేదాలు పనికిరావు; మాటలతో విడగొట్టడం, వేరు చేయడం వృథా, ఓ ద్విజ.
బ్రహ్మణస్ సర్వశక్తిత్వం తత్త్వతో న విభిద్యతే । స్వమ్ అఙ్గ కణకల్లోలజాలాద్య్ అమ్బుధివారిణః
బ్రహ్మ యొక్క సమస్తశక్తి వాస్తవంగా ఎప్పుడూ విడిపోదు; సముద్రంలోని నీటికి, దాని నురుగు, చినుకులు, తరంగాలు వేరు కానట్టే.
పుష్పపల్లవపత్త్రాది లతాయా నేతరద్ యథా । ద్విత్వైకత్వే జగత్త్వాది త్వత్తాహన్త్వం తథా చితేః
పువ్వులు, ముద్దులు, ఆకులు వనజాడికి వేరుగా లేవు కదా, అలాగే ద్వంద్వం, ఏకత్వం, ఈ లోకం, స్వత్వం, అహంకారం అన్నీ కూడా చైతన్యానికి వేరుగా కావు.
దేశకాలవికారాదిభేదశ్ చిద్రచితస్ తు యత్ । తచ్ చిద్ ఏవేతి తే ప్రోక్తం న ప్రశ్నో ఽత్ర తవోచితః
దేశం, కాలం, మార్పు లాంటి భేదాలు చైతన్యమే సృష్టించినవి. అవన్నీ చైతన్యమే. అందుకే నీ ప్రశ్న ఇక్కడ అనవసరం.
దేశకాలక్రియాసత్తానియత్యాద్యాశ్ చ శక్తయః । చిదాత్మికా ఏవ చితేస్ సత్త్వాత్ సమ్పతితాస్ స్వతః
ఉండటం, క్రమం, దేశం, కాలం, చర్య లాంటి శక్తులన్నీ చైతన్య స్వరూపమే. అవన్నీ చైతన్యంనుంచి పుట్టినవే కాబట్టి, సహజంగా స్థిరంగా ఉంటాయి.
చిచ్ చ చర్చితచేత్యేహ చిద్ బ్రహ్మాద్యభిధా స్మృతా । యథా వీచ్యభిధార్హత్వే స్థితమ్ అమ్బు తరఙ్గితమ్
ఇక్కడ జ్ఞానం, జ్ఞాత, జ్ఞేయం అన్నీ బ్రహ్మం అనే పేరుతో గుర్తించబడతాయి. అలానే, నీటికి అలల రూపం వచ్చినా, దాన్ని అల అని పిలిచినట్టు.
అహమ్భావతరఙ్గస్య చిద్విలాసమహామ్బుధేః । తరఙ్గితత్వమ్ ఇవ యన్ న తావచ్ చేత్యతాం గతమ్
ఎలా అంటే, 'నేను' అనే భావం ఇంకా మన దృష్టికి పట్టుబడని, అది ఆ పరమ చైతన్య సముద్రంలో ఒక అలలా మాత్రమే ఉన్నట్లు ఉంటుంది.
తద్ ఏతత్ పరమం బ్రహ్మ సత్యేశ్వరశివాదిభిః । శూన్యైకపరమాత్మాదినామభిః పరిగీయతే
అదే పరమబ్రహ్మం అని, నిజమైన సత్యం, ఈశ్వరుడు, శివుడు, శూన్యం, ఏకాత్మా అని, వివిధ పేర్లతో జ్ఞానులు వర్ణిస్తారు.
ఏవంరూపపదాతీతం యద్ రూపం పరమాత్మనః । తన్ న నామార్హమ్ అమలం విషయో న గిరాం చ తత్
పరమాత్మ యొక్క అసలైన స్వరూపం, ఈ పేర్లు, రూపాలకు అందని దాంటిది. దానికి పేరు పెట్టడం సాధ్యం కాదు; అది నిష్కళంకమైనది, మాటల ద్వారా వివరించలేనిది.
యద్ ఇదం దృశ్యతే తస్యాస్ తల్ లతాయా మహాచితేః । ఫలపల్లవపుష్పాది న భిన్నం తన్మయం యతః
ఇక్కడ కనిపిస్తున్న ప్రతిదీ ఆ మహాచైతన్యానికి వేరయిందేమీ కాదు; అది ఒక వల్లి పండ్లు, కొమ్మలు, పువ్వులు ఎలా దాని స్వభావంలోనే ఉంటాయో, ఇవన్నీ కూడా అంతే.
మహాచిచ్చేత్యచయనాచ్ చిద్ భవత్య్ అభిధావతీ । సా జీవత్వం స బాహ్యత్వం తద్ అద్వి ద్వీవ పశ్యతి
అతిపెద్ద చైతన్యంలో ఎన్నో విషయాలు చేరినప్పుడు, ఆ చైతన్యమే బయటకు పరుగెత్తినట్టు కనిపిస్తుంది. అదే జీవత్వంగా, అదే బాహ్యంగా మారుతుంది. అలా ద్వైతం ఉన్నట్టుగా అనిపిస్తుంది.
స్వయమ్ అన్యేయమ్ అస్మీతి భావయిత్వా స్వభావతః । అన్యతామ్ ఇవ సంయాతి స్వసఙ్కల్పాత్మికాం స్వతామ్
తానే తాను 'నేనే ఇది, అది వేరే' అని భావించి, తన స్వభావంతో తానే వేరేలా కనిపిస్తుంది. తన సంకల్పంతో తనే వేరుగా మారినట్టు అనిపిస్తుంది.
అకలఙ్కేన రూపేణ రూపం యత్ స్వకలఙ్కవత్ । సంసారపతితం ప్రాప్య చేతనేనైవ చేతితమ్
నిజానికి అది మలినం లేని స్వరూపమే అయినా, తన పరిమితి వల్ల మలినమైనట్టు కనిపిస్తుంది. అలా సంసారంలో పడిపోతుంది. దాన్ని చైతన్యమే గ్రహిస్తుంది.
చిద్వపుస్ స్వయమ్ ఏవైతద్ ఏకతో యాతి జీవతామ్ । చిత్తత్త్వస్యావభాసేన జీవో జీవతి తన్మయః
ఈ చైతన్యరూపమే ఒక వైపు జీవుడిగా మారుతుంది. మనస్సు తత్వం ప్రతిబింబంతో జీవుడు జీవిస్తాడు, ఆ తత్వంతోనే ఉంటాడు.
ఆతివాహికదేహా చిజ్ జీవతాం సముపాగతా । భావనాత్ పఞ్చకీభూతా ద్రవ్యమ్ అస్మీతి వేత్త్య్ అలమ్
బహు సూక్ష్మమైన శరీరం, అంటే చైతన్యం, జీవులలో ప్రవేశిస్తుంది. మనస్సులో ఊహించడంవల్ల అది ఐదు భూతాలతో కూడినదిగా మారి, 'నేను ఈ పదార్థమే' అని భావిస్తుంది.
తద్ ద్రవ్యం ప్రాణినా భుక్తమ్ ఆశు గచ్ఛతి వీర్యతామ్ । తతో ఽహం ప్రాణవాఞ్ జాతో వేత్తీత్య్ అనుభవాత్మకమ్
ఆ పదార్థాన్ని జీవి అనుభవించినప్పుడు, అది త్వరగా శక్తిగా మారుతుంది. ఆ శక్తి వల్లనే 'నేను బ్రతికున్నాను' అనే భావన కలుగుతుంది, అది అనుభూతి స్వరూపమే.
అహన్తాదిక్రమేణాశు పఞ్చకానుభవక్రమాత్ । స్థావరం జఙ్గమం యద్ యద్ వేత్తి తత్ తద్ భవత్య్ అలమ్
అహంకారాది క్రమంలో, ఐదు భూతాల అనుభవాన్ని అనుసరించి, స్థావరమైనదైనా, జంగమమైనదైనా జీవి ఏదిని తెలుసుకుంటాడో, అది అవుతాడు.
కాకతాలీయయోగేన దృఢాభ్యాసక్షయేణ చ । వాసనాన్తరసంశ్లేషాత్ పూర్వమ్ ఆకారమ్ ఉజ్ఝతి
యాదృచ్ఛికంగా కలిసిపోవడం వల్ల, లేదా బలమైన అలవాటు తీరిపోవడం వల్ల, లేదా మరో వాసన కలిసిపోవడం వల్ల, మునుపటి రూపాన్ని వదిలేస్తుంది.
ద్విత్వస్వసంవిదా ద్విత్వమ్ ఏకస్యైవ ప్రవర్తతే । పుంసో వేతాలసమ్పర్కాద్ వేతాల ఇవ భాసురః
రెండు అని భావించే ఆలోచన వల్లే ఒకటైన ఆత్మలో ద్వంద్వ భావన కలుగుతుంది. ఇది ఎలా అంటే, మనిషి భూతంతో కలిసిపోతే ఆ భూతం లా కనిపించడంలా ఉంటుంది.
అద్విత్వవేదనాద్ ద్విత్వమ్ ఆత్మనో వినివర్తతే । న కరోమీతి సఙ్కల్పాత్ పురుషస్యేవ కర్తృతా
ఒకరితనంలో ఏకత్వ జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ఆ ద్వంద్వ భావన పోతుంది. ఇది మనిషి 'నేను చేయడం లేదు' అని అనుకున్నప్పుడు, తనలో చేయడమనే భావన పోయినట్లే.
పరమార్థతయా ద్విత్వం న కిలాత్మని విద్యతే । అవికారాదిమత్త్వేన సర్వగత్వేన సర్వదా
నిజంగా చూస్తే, ఆత్మలో ఎప్పుడూ ద్వంద్వం ఉండదు. ఎందుకంటే, అది ఎప్పుడూ మారదు, అన్ని లక్షణాలకు మూలం, ఎక్కడైనా వ్యాపించి ఉంటుంది.
యత్ స్వసఙ్కల్పరచితమ్ అసఙ్కల్పక్షయం హి తత్ । యథా మునే మనోరాజ్యం గన్ధర్వనగరం యథా
ఒకడు ఊహతో సృష్టించినది, ఊహ పోయినప్పుడు అంతా అంతే పోతుంది. మునీశ్వరా! మనస్సులో ఊహించిన రాజ్యం లేదా గంధర్వ నగరం ఎలా కనబడకుండా పోతాయో అలాగే.
సఙ్కల్పరచనం క్లేశో న సఙ్కల్పవినాశనమ్ । సఙ్కల్పయత్నో గన్ధర్వపుర్యాస్ సృష్టౌ న తు క్షయే
ఆలోచనలు సృష్టించడం వల్లే బాధలు కలుగుతాయి, వాటిని పోగొట్టడం వల్ల కాదు. ఊహించడంలో శ్రమ గంధర్వపురి నిర్మాణంలో ఉంటుంది, కానీ అది నశించేప్పుడు అలాంటిది ఉండదు.
పుష్టసఙ్కల్పమాత్రేణ యద్ ఇదం దుఃఖమ్ ఆగతమ్ । తద్ అసఙ్కల్పమాత్రేణ క్షయి కాత్ర కదర్థనా
మనసులో ఆలోచన బలపడినప్పుడు కలిగే బాధ, ఆలోచన లేకపోతే తానే పోతుంది. మరింతగా దీనిపై పట్టుబట్టడం ఎందుకు?