విరథం విగతాధారం మనోమాత్రం హి దృశ్యతే । తిష్ఠత్య్ ఆత్మన్య్ అలబ్ధోర్వీజలాదితరుబీజవత్
ఆధారం లేకుండా, వాహనం లేకుండా, కేవలం మనస్సే మిగిలిపోతుంది. అది భూమి నీరు లేని వృక్షబీజం లాగా ఆత్మలో నిలిచి ఉంటుంది.
ఇతి వైకల్యమ్ ఆయాతే కరణౌఘే సమన్తతః । నాశం పుర్యష్టకే యాతే దేహః పతతి నిశ్చలః
ఇలా, అన్ని ఇంద్రియాల్లో బలహీనత వచ్చి, సూక్ష్మశరీరం నశించిపోయినప్పుడు, శరీరం నిశ్చలంగా పడిపోతుంది.
చిచ్చేత్యచేతనాన్ మోహాత్ స్పన్దమ్ ఆయాతి వాసనా । ఉదీరితా స్మరత్య్ అన్యద్ అన్యద్ విస్మరతి స్వయమ్
మాయ కారణంగా, మనసులో దాగిన వాసనలు, చైతన్యం, అవివేకం అన్నిటినీ కదిలిస్తాయి. అవి ఒక్కసారి మేల్కొంటే, ఒకటి గుర్తు చేసుకుంటాయి, మరొకటి మరచిపోతాయి.
హృత్పద్మయన్త్రస్ఫురణాత్ స్ఫుటం పుర్యష్టకం భవేత్ । హృత్పద్మయన్త్రే వహనాద్ రుద్ధే పుర్యష్టకం క్షయి
హృదయ పద్మం యంత్రంలా స్పందించేటప్పుడు, సూక్ష్మ శరీరం స్పష్టంగా ఏర్పడుతుంది. ఆ హృదయ పద్మ యంత్రం పనిచేయడం ఆగిపోతే, సూక్ష్మ శరీరం అడ్డుపడి నశిస్తుంది.
దేహే పుర్యష్టకం యావద్ అస్తి తావత్ స జీవతి । శాన్తే పుర్యష్టకే దేహో మృత ఇత్య్ ఉచ్యతే ద్విజ
ఈ శరీరంలో సూక్ష్మ శరీరం ఉన్నంతవరకూ జీవుడు బతికే ఉంటాడు. సూక్ష్మ శరీరం శాంతించిపోతే, ఆ శరీరం మృతదేహమైందని అంటారు, ఓ ద్విజుడా.
విరుద్ధమలసంరోధాచ్ ఛేదభేదదశావశాత్ । న ప్రస్ఫురతి హృత్పద్మయన్త్రమ్ అభ్యన్తరే యదా
వ్యతిరేక మలినాలు అడ్డుపడటం వల్ల లేదా కోయడం, చీలికలు కలగడం వల్ల, లోపల హృదయ పద్మ యంత్రం పనిచేయదు.
తదా పుర్యష్టకం శాన్తిమ్ ఉపైతి గగనే శనైః । సంరోధితే వాతయన్త్రే యథా పవనసన్తతిః
ఆ సమయంలో, సూక్ష్మశరీరం ఆకాశంలో నెమ్మదిగా శాంతిని పొందుతుంది. ఇది గాలి ప్రవాహాన్ని ఆపినప్పుడు, గాలి ఆగిపోవడంలా ఉంటుంది.
స్వాసంవిత్తివశాజ్ జీవో వైవశ్యమ్ ఉపగచ్ఛతి । పద్మయన్త్రం శరీరస్థం న వాహయతి నిస్సహః
ఉసిరి ఊపిరి గురించి జ్ఞానం పోయినప్పుడు, జీవుడు బలహీనుడై, శరీరంలో ఉన్న కమల యంత్రాన్ని కదిలించలేక, అశక్తుడవుతాడు.
వాసనా విమలా యేషాం హృదయాన్ నాపసర్పతి । స్థిరైకరూపజీవాస్ తే జీవన్ముక్తాశ్ చిరాయుషః
యావత్తు, ఎవరి హృదయంలో వాసనలు నిర్మలంగా ఉండి, అవి దూరం కాకుండా, జీవశక్తి స్థిరంగా ఒకే రూపంలో ఉంటుందో, వారు జీవన్ముక్తులు, దీర్ఘాయుష్మంతులు.
సంరుద్ధే పద్మయన్త్రే హి ప్రాణే శాన్తిమ్ ఉపాగతే । దేహః పతత్య్ అధైర్యో ఽయం కాష్ఠలోష్టసమః క్షితౌ
శరీరంలోని కమల యంత్రం ఆగిపోయి, ప్రాణం శాంతికి చేరినప్పుడు, ఈ శరీరం ఆధారం లేక నేలపై కఠినమయిన దండ లేదా మట్టికట్టిలా పడిపోతుంది.
యథైవ వ్యోమమరుతి లీనం పుర్యష్టకం భవేత్ । తథైవ తత్రైవ తదా లయమ్ ఏతి మనో మునే
ఎలాగైతే వాయువు, ఆకాశంలో కలిసిపోయిన ఎనిమిది భాగాల నగరం అంతమైపోతుందో, అలాగే ఆ సమయంలో, ఓ మునీంద్రా, మనస్సు కూడా అక్కడే లయమవుతుంది.
సుచిరాభ్యస్తభావస్థవాసనానుచితం మనః । యత్ర తత్ర భ్రమం స్వర్గనరకాదిం ప్రపశ్యతి
ఎప్పటినుంచో అలవాటైన భావాలతో నిండిన మనస్సు, ఎక్కడ ఉన్నా, స్వర్గం, నరకం వంటి మాయా ప్రపంచాలను ఊహిస్తూ తిరుగుతూ చూస్తుంటుంది.
శరీరం శవతామ్ ఏతి మనోమారుతవర్జితమ్ । గతే గృహజనే దూరం గృహం సంశూన్యతామ్ ఇవ
మనస్సు అనే వాయువు లేకపోతే శరీరం శవంలా మారిపోతుంది. ఇంట్లో వాళ్లు దూరంగా వెళ్ళిపోయినప్పుడు ఆ ఇల్లు ఎలా ఖాళీగా మారిపోతుందో అలా.
సర్వగా చిచ్ చేతనతో జీవీభూయ మనస్స్థితా । పుర్యష్టకవపుర్ భూత్వైవాతివాహికదేహినీ
అంతటా వ్యాపించిన చైతన్యంగా మనస్సు జీవంగా నిలిచి ఉంటుంది; ఎనిమిది భాగాల నగరంగా రూపం దాల్చి, ప్రయాణికుడి శరీరాన్ని ధరిస్తుంది.
తన్మాత్రపఞ్చకం చిత్త్వం క్రోడీకృత్య వ్యవస్థితా । స్వప్నభ్రమవద్ ఆకారం భావాత్ స్థూలం ప్రపశ్యతి
ఐదు సూక్ష్మభూతాలను మనస్సులో ఏకచిత్తంగా చేర్చి స్థిరంగా నిలిపినప్పుడు, అది స్థూలరూపాన్ని కలలో కనిపించే మాయలా చూస్తుంది.
దృఢభావనయా పశ్చాత్ తత్రైవ రసశాలినీ । ఆతివాహికదేహత్వం విస్మరత్య్ అఖిలం క్షణాత్
తర్వాత, దృఢమైన ధ్యానంతో, రసమయం అయిన మనస్సు traveller శరీరమనే భావనను ఒక్క క్షణంలో పూర్తిగా మరిచిపోతుంది.
అసత్య్ ఏవ శరీరే ఽస్మిన్ కృతా కృత్రిమభావనా । నయత్య్ అసత్యం సత్యత్వం సత్యం చాసత్యతామ్ అపి
ఈ శరీరం అసత్యమే అయినప్పుడు, కల్పితమైన భావన ఏర్పడుతుంది; దాంతో అసత్యం నిజంగా కనిపిస్తుంది, నిజం అసత్యంగా అనిపిస్తుంది.
సర్వగా హి చిద్ అంశేన జీవీభూయ భవేన్ మనః । మనః పుర్యష్టకరథమ్ ఆక్రామతి తతో జగత్
మనస్సు చైతన్య భాగంతో అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి, జీవరూపం దాల్చి, ఎనిమిది ద్వారాల నగరరథాన్ని ప్రవేశించి, ఆ తర్వాత జగత్తులోకి వెళ్తుంది.
పుర్యష్టకం వాతమయం దేహమ్ ఉత్థాపయత్య్ అలమ్ । హృత్స్థం హి వేతాల ఇవ జీవ ఇత్య్ ఉచ్యతే తదా
ఎనిమిది భాగాలుగా ఉన్న ఈ శరీరం గాలితో ఏర్పడింది. హృదయంలో ప్రాణశక్తి ఉండగా, అది శరీరాన్ని నడిపిస్తుంది. అప్పుడు ఆ ప్రాణాన్ని 'జీవుడు' అని అంటారు. ఇది మృతదేహంలో ప్రవేశించిన భూతంలా ఉంటుంది.
క్షీణే పుర్యష్టకే చిత్తం యదా వ్యోమని లీయతే । తదా స్ఫురతి నో దేహో మృత ఇత్య్ ఉచ్యతే ఽపి చ
ఈ ఎనిమిది భాగాల శరీరం శక్తిని కోల్పోయి, మనస్సు ఆకాశంలో లీనమైపోతే, శరీరం ఇక కదలదు. అప్పుడు దానిని 'చనిపోయింది' అని అంటారు.
స్వభావవశతో జీవో విస్మృత్యాశక్తిమ్ ఋచ్ఛతి । వైరస్యాత్ కాలవశతః పర్ణం జర్జరతామ్ ఇవ
తన స్వభావం వల్ల జీవుడు మరచిపోవడం లేదా ఆసక్తి లేకపోవడం, లేక కాల ప్రభావంతో శక్తిని కోల్పోతాడు. ఇది ఆకుపచ్చని ఆకు వాడిపోవడంలా ఉంటుంది.
జీవశక్త్యాపరామృష్టే నిరుద్ధే పద్మయన్త్రకే । ప్రాణే సంరోధమ్ ఆయాతే మ్రియతే మానవో మునే
జీవుని శక్తి పద్మాకార యంత్రాన్ని తాకకుండా, ఆ యంత్రం ఆగిపోయి, ఊపిరి ఆడకుండా పోతే, అప్పుడు మానవుడు మరణిస్తాడు, ఓ మునివరా.
యథా జాతాని జాతాని తాన్య్ అథాన్యాని కాలతః । వృక్షాత్ పర్ణాని శీర్యన్తే శరీరాణి తథా నృణామ్
ఎలాగైతే ఒక చెట్టులో పుట్టిన ఆకులు కాలక్రమంలో వాడిపోతాయో, అలాగే మనుషుల శరీరాలు కూడా నశించిపోతాయి.
జాయన్తే చ మ్రియన్తే చ శరీరాణి శరీరిణామ్ । పాదపానాం చ పర్ణాని కా తత్ర పరిదేవనా
శరీరాలు పుట్టి, మరణించడం సహజం. చెట్ల ఆకుల్లా అవి వస్తూ పోతూ ఉంటాయి. అందులో మనం ఎందుకు బాధపడాలి?
చిదమ్బుధౌ స్ఫురన్త్య్ ఏతా దేహబుద్బుదపఙ్క్తయః । ఇతశ్ చాన్యా ఇతశ్ చాన్యా ఏతాస్వ్ ఆస్థా న ధీమతః
చైతన్య సముద్రంలో ఈ శరీరాలు బుడగల్లా ఎక్కడో ఒకచోటా, ఇంకొకచోటా ఏర్పడతాయి. తెలివైనవారు వీటిపై ఆశ పెట్టుకోరు.
సర్వగాపి చిద్ ఏతస్మింశ్ చేతసి ప్రతిబిమ్బతే । పదార్థమ్ అన్తర్ ఆదత్తే నాన్యో హి మకురాద్ ఋతే
ఈ చైతన్యం అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉన్నా, మనస్సులో మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తుంది. మనస్సు అద్దంలా ఉండి లోపల విషయాలను పట్టుకుంటుంది; అద్దం లేకుండా ప్రతిబింబం పడదు.
చిదమలనభసి ప్రసన్నరూపాః పరివితతే తదతన్మయే స్ఫురన్తి । కలకలముఖరాస్ స్ఫుటాభిరామా వివిధశరీరవిమోహతాపనద్యః
ప్రశాంతమైన, విశుద్ధమైన చైతన్య కాంతిలో, ఎన్నో ఆకర్షణీయమైన, స్పష్టమైన, గంభీరమైన ధ్వనులతో కూడిన మాయా ప్రవాహాలు ఉద్భవించి, వివిధ శరీరాల పట్ల మనసును మాయలో పడేస్తూ ప్రకాశిస్తాయి.
చన్ద్రార్ధశేఖరధర చిత్తత్త్వస్య మహాత్మనః । అనన్తస్యైకరూపస్య ద్విత్వం కథమ్ ఇవాగతమ్
చంద్రార్ధాన్ని అలంకరించిన, అనంతమైన, స్వరూపమైన, ఎప్పుడూ ఏకత్వంగా ఉన్న ఆ పరమ చైతన్య స్వరూపంలో ఈ ద్వైత భావన ఎలా కలిగింది?
కథం చ తన్ మహాదేవ రూఢం సత్ కాలపర్యయాత్ । భవేద్ దుఃఖోపఘాతాయ ప్రజ్ఞయా వినివారితమ్
మహాదేవా! బుద్ధితో తొలగించదగినదైన ఆ స్థిరమైన విషయం కాలక్రమంలో ఎలా బాధలకు కారణమైంది?
సర్వశక్తిర్ హి చిద్ బ్రహ్మ సద్ ఏకం విద్యతే యదా । తదా నిర్మూల ఏవాయం ద్విత్వైకత్వలయోదయః
అన్ని శక్తులతో కూడిన చైతన్య బ్రహ్మం ఒక్కటే ఉన్నప్పుడు, ద్వైతం, ఏకత్వం అనే భావాలు కలగడం అసలు ఆధారంలేనివే.